Protopic & Elidel: Χρήσεις, Διαφορές, Παρενέργειες και Πότε Χρειάζονται Εξετάσεις

1Τι είναι το Protopic και το Elidel

Το Protopic και το Elidel είναι φάρμακα για το δέρμα που ανήκουν στην κατηγορία των τοπικών αναστολέων καλσινευρίνης. Το Protopic περιέχει τακρόλιμους και κυκλοφορεί ως αλοιφή, ενώ το Elidel περιέχει πιμεκρόλιμους και κυκλοφορεί ως κρέμα. Και τα δύο εφαρμόζονται τοπικά, δηλαδή πάνω στην πάσχουσα περιοχή του δέρματος, και έχουν στόχο να μειώσουν τη φλεγμονώδη αντίδραση που προκαλεί ερυθρότητα, κνησμό, κάψιμο, ξηρότητα και υποτροπές εκζέματος.

Η βασική τους διαφορά από τις κλασικές κορτιζονούχες κρέμες είναι ότι δεν είναι κορτικοστεροειδή. Αυτό έχει πρακτική σημασία, επειδή σε ορισμένες περιοχές του σώματος, όπως το πρόσωπο, ο λαιμός, τα βλέφαρα και οι πτυχές, η παρατεταμένη ή επαναλαμβανόμενη χρήση ισχυρών κορτικοστεροειδών μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα. Το Protopic και το Elidel δεν αντικαθιστούν κάθε κορτιζονούχα αγωγή και δεν είναι «αθώες ενυδατικές κρέμες». Είναι συνταγογραφούμενα φάρμακα και η χρήση τους πρέπει να γίνεται με σαφή διάγνωση και οδηγία.

Στην πράξη τα συναντάμε κυρίως σε ασθενείς με ατοπική δερματίτιδα, δηλαδή χρόνια φλεγμονώδη δερματοπάθεια που κάνει εξάρσεις και υφέσεις. Ο ασθενής μπορεί να έχει περιόδους όπου το δέρμα είναι σχετικά ήρεμο και άλλες όπου εμφανίζονται κνησμός, κοκκινίλα, ξηρότητα, μικρές ρωγμές ή έντονη ενόχληση. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να «σβήσει» προσωρινά η κοκκινίλα, αλλά να υπάρχει σωστό σχέδιο: ενυδάτωση, αποφυγή ερεθιστικών παραγόντων, κατάλληλο φάρμακο για την έξαρση και επανεκτίμηση όταν η εικόνα δεν ταιριάζει με απλό έκζεμα.

2Σε ποιο πρόβλημα χρησιμοποιούνται

Η κύρια χρήση του Protopic και του Elidel είναι η ατοπική δερματίτιδα, γνωστή σε πολλούς ως ατοπικό έκζεμα. Πρόκειται για δερματική πάθηση όπου ο φραγμός του δέρματος είναι πιο ευάλωτος και το ανοσολογικό σύστημα του δέρματος αντιδρά υπερβολικά σε ερεθιστικούς ή αλλεργικούς παράγοντες. Το αποτέλεσμα είναι φαγούρα, ξηρότητα, ερυθρότητα και επαναλαμβανόμενες φλεγμονώδεις βλάβες. Σε κάποιους ασθενείς εμφανίζεται από την παιδική ηλικία, ενώ σε άλλους επιμένει ή υποτροπιάζει στην ενήλικη ζωή.

Το Protopic χρησιμοποιείται κυρίως σε μέτρια έως σοβαρή ατοπική δερματίτιδα, όταν η ανταπόκριση σε συνήθεις θεραπείες, όπως τοπικά κορτικοστεροειδή, δεν είναι ικανοποιητική ή όταν αυτά δεν είναι καλά ανεκτά. Το Elidel χρησιμοποιείται περισσότερο σε ήπια έως μέτρια ατοπική δερματίτιδα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου ο ιατρός θέλει να περιορίσει την έκθεση σε τοπική κορτιζόνη ή όταν η περιοχή δεν είναι ιδανική για παρατεταμένη χρήση κορτικοστεροειδών.

Δεν πρέπει να θεωρούνται γενικές κρέμες για κάθε εξάνθημα. Ένα κόκκινο, κνησμώδες ή ξεφλουδισμένο σημείο στο δέρμα μπορεί να είναι έκζεμα, αλλά μπορεί επίσης να είναι μυκητίαση, βακτηριακή λοίμωξη, έρπης, ψωρίαση, αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής ή ερεθιστική βλάβη. Αν η διάγνωση δεν είναι σωστή, ένα αντιφλεγμονώδες φάρμακο μπορεί να βελτιώσει προσωρινά την εικόνα χωρίς να θεραπεύσει την αιτία. Για τον σωστό διαχωρισμό ανάμεσα σε κορτιζόνη, αντιβιοτικό, αντιμυκητιασικό και μη στεροειδική αντιφλεγμονώδη τοπική θεραπεία, δείτε και τον Οδηγό Δερματολογικών Φαρμάκων.

3Πώς δρουν στο δέρμα

Η καλσινευρίνη είναι ένζυμο που συμμετέχει στην ενεργοποίηση συγκεκριμένων ανοσολογικών κυττάρων και στην παραγωγή φλεγμονωδών ουσιών. Στην ατοπική δερματίτιδα, η τοπική ανοσολογική αντίδραση στο δέρμα μπορεί να γίνει υπερβολική. Το Protopic και το Elidel αναστέλλουν τοπικά αυτή τη διαδικασία, μειώνοντας την παραγωγή φλεγμονωδών μεσολαβητών. Με απλά λόγια, βοηθούν το δέρμα να ηρεμήσει όταν το πρόβλημα είναι φλεγμονώδες έκζεμα και όχι ενεργή λοίμωξη.

Η δράση τους είναι διαφορετική από την κορτιζόνη. Η κορτιζόνη μειώνει τη φλεγμονή μέσω κορτικοστεροειδικών υποδοχέων και μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική σε οξείες εξάρσεις, αλλά έχει περιορισμούς ανάλογα με την ισχύ, την περιοχή εφαρμογής, τη διάρκεια και την ηλικία. Οι αναστολείς καλσινευρίνης είναι χρήσιμοι όταν ο ιατρός θέλει να αποφύγει ή να μειώσει την επαναλαμβανόμενη χρήση κορτικοστεροειδών σε ευαίσθητες περιοχές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα «καλύτερα» από την κορτιζόνη. Σε πολλές δερματοπάθειες τα τοπικά κορτικοστεροειδή παραμένουν βασική θεραπευτική επιλογή. Για παράδειγμα, σε κατάλληλη διάγνωση και σωστή διάρκεια, μια κορτιζονούχα κρέμα όπως το Elocon ή το Pharmecort μπορεί να έχει θέση. Η επιλογή δεν πρέπει να γίνεται με βάση τον φόβο ή τη συνήθεια, αλλά με βάση τη διάγνωση, την περιοχή, την ηλικία, τη βαρύτητα και τον θεραπευτικό στόχο.

4Protopic vs Elidel: βασικές διαφορές

Το Protopic και το Elidel μοιάζουν επειδή ανήκουν στην ίδια θεραπευτική οικογένεια, όμως δεν είναι το ίδιο φάρμακο. Το Protopic περιέχει τακρόλιμους και κυκλοφορεί ως αλοιφή, συνήθως σε περιεκτικότητες 0,03% και 0,1%. Το Elidel περιέχει πιμεκρόλιμους 1% και κυκλοφορεί ως κρέμα. Η μορφή έχει πρακτική σημασία: η αλοιφή είναι συνήθως πιο λιπαρή και μπορεί να είναι πιο κατάλληλη για ξηρές ή παχιές βλάβες, ενώ η κρέμα συχνά γίνεται καλύτερα ανεκτή σε ορισμένες περιοχές ή σε ασθενείς που δεν θέλουν λιπαρή υφή.

Το Protopic θεωρείται γενικά πιο ισχυρή επιλογή μέσα στην κατηγορία και χρησιμοποιείται συχνότερα σε μέτρια έως σοβαρή ατοπική δερματίτιδα. Το Elidel συχνά τοποθετείται σε ήπια έως μέτρια εικόνα, ειδικά όταν το ζητούμενο είναι πρώιμη παρέμβαση σε αρχικά σημεία έξαρσης ή περιοχές όπου η κορτιζόνη δεν είναι ιδανική για επαναλαμβανόμενη χρήση. Η τελική επιλογή όμως δεν γίνεται μόνο από τη «δύναμη» του φαρμάκου. Γίνεται από την κλινική εικόνα, τη θέση της βλάβης, τη συχνότητα των υποτροπών, το ιστορικό ερεθισμών, την ηλικία και την ανοχή του ασθενούς.

Υπάρχει επίσης διαφορά στην αίσθηση μετά την εφαρμογή. Και τα δύο μπορεί να προκαλέσουν κάψιμο, τσούξιμο, αίσθημα θερμότητας ή κνησμό στην αρχή, κυρίως τις πρώτες ημέρες. Αυτό δεν σημαίνει πάντα αλλεργία, αλλά αν η ενόχληση είναι έντονη, επιμένει ή συνοδεύεται από επιδείνωση, η αγωγή πρέπει να επανεκτιμηθεί. Η σωστή εφαρμογή σε στεγνό δέρμα, η αποφυγή υπερβολικής ποσότητας και η αποφυγή χρήσης πάνω σε ενεργή λοίμωξη μειώνουν πολλά πρακτικά προβλήματα.

5Πότε τα προτιμά ο δερματολόγος

Ο δερματολόγος μπορεί να επιλέξει Protopic ή Elidel όταν υπάρχει ατοπική δερματίτιδα που υποτροπιάζει, όταν οι εξάρσεις εμφανίζονται σε ευαίσθητες περιοχές ή όταν η επαναλαμβανόμενη κορτιζονούχα αγωγή δεν είναι η καλύτερη λύση. Συχνά χρησιμοποιούνται σε πρόσωπο, λαιμό, βλέφαρα ή πτυχές, επειδή αυτές οι περιοχές είναι πιο ευαίσθητες στις ανεπιθύμητες ενέργειες των ισχυρών κορτικοστεροειδών. Δεν σημαίνει ότι η κορτιζόνη απαγορεύεται εκεί, αλλά σημαίνει ότι χρειάζεται περισσότερη ακρίβεια στη διάρκεια, στην ισχύ και στην παρακολούθηση.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθούν όταν ο ασθενής έχει συχνές υποτροπές και χρειάζεται στρατηγική συντήρησης. Σε κάποιες περιπτώσεις, μετά τον έλεγχο της έξαρσης, ο ιατρός προτείνει διακεκομμένη εφαρμογή σε περιοχές που υποτροπιάζουν συχνά, με στόχο να μειωθούν τα νέα επεισόδια. Αυτή η τακτική δεν είναι για όλους και δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετα, επειδή η μακροχρόνια χρήση χρειάζεται σαφή λόγο και περιοδική επανεκτίμηση.

Μια άλλη συχνή ένδειξη είναι η δυσανεξία ή ο φόβος του ασθενούς απέναντι στην κορτιζόνη. Ο φόβος από μόνος του δεν αρκεί για να αλλάξει θεραπεία, αλλά είναι σημαντικό να ακούγεται. Πολλοί ασθενείς έχουν χρησιμοποιήσει στο παρελθόν ισχυρές κρέμες για πολύ καιρό ή σε λάθος περιοχή και φοβούνται δικαιολογημένα. Η λύση δεν είναι να αλλάζουν μόνοι τους κρέμες, αλλά να υπάρχει σαφής διάκριση: τι είναι για έξαρση, τι είναι για συντήρηση, τι είναι για λοίμωξη και τι είναι απλή φροντίδα του δερματικού φραγμού.

6Πότε δεν είναι η σωστή επιλογή

Το Protopic και το Elidel δεν είναι κατάλληλα για κάθε κοκκινίλα, κάθε φαγούρα ή κάθε δερματικό σημάδι. Δεν χρησιμοποιούνται για να θεραπεύσουν μύκητες, βακτηριακές λοιμώξεις, έρπητα, πληγές με πύον ή εξανθήματα άγνωστης αιτίας. Αν υπάρχει ενεργή λοίμωξη στην περιοχή εφαρμογής, η λοίμωξη πρέπει πρώτα να εκτιμηθεί και να αντιμετωπιστεί. Διαφορετικά, η καταστολή της φλεγμονώδους αντίδρασης μπορεί να μπερδέψει την εικόνα και να καθυστερήσει τη σωστή θεραπεία.

Δεν είναι επίσης επιλογή για προκαρκινικές ή ύποπτες βλάβες. Αν μια βλάβη είναι καινούργια, αλλάζει γρήγορα, αιμορραγεί, κάνει κρούστα, έχει ακανόνιστο χρώμα ή δεν μοιάζει με τις προηγούμενες εκζεματικές βλάβες του ασθενούς, δεν πρέπει να καλύπτεται με κρέμα χωρίς διάγνωση. Η λογική «βάζω κάτι να δω αν θα περάσει» είναι συχνά ο λόγος που χάνονται σημαντικά σημάδια.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε ασθενείς με ανοσοκαταστολή, ιστορικό μεταμόσχευσης, σοβαρές διαταραχές του δερματικού φραγμού ή εκτεταμένη ερυθροδερμία. Σε τέτοιες περιπτώσεις η απορρόφηση και οι κίνδυνοι μπορεί να είναι διαφορετικοί και η απόφαση πρέπει να είναι αυστηρά ιατρική. Αν υπάρχει ιστορικό συχνών ερπητικών εξάρσεων, επιχείλιου έρπητα, έρπητα γύρω από το μάτι ή επεισόδιο ερπητικού εκζέματος, ο ασθενής πρέπει να το αναφέρει πριν ξεκινήσει αγωγή.

7Σωστή εφαρμογή και πρακτικές οδηγίες

Η σωστή εφαρμογή είναι κρίσιμη. Το φάρμακο μπαίνει σε λεπτό στρώμα μόνο στην περιοχή που έχει ορίσει ο ιατρός. Δεν χρειάζεται παχύ στρώμα και δεν χρειάζεται τρίψιμο μέχρι να ερεθιστεί το δέρμα. Η υπερβολική ποσότητα δεν φέρνει καλύτερο αποτέλεσμα· αντίθετα, μπορεί να αυξήσει τον τοπικό ερεθισμό, την αίσθηση καύσου και την πιθανότητα λάθος χρήσης σε μεγαλύτερη επιφάνεια από αυτή που χρειάζεται.

Το δέρμα πρέπει να είναι καθαρό και στεγνό. Αν χρησιμοποιούνται ενυδατικά, πρέπει να ακολουθείται η χρονική οδηγία του ιατρού ή του φύλλου οδηγιών. Σε πολλά θεραπευτικά σχήματα το ενυδατικό είναι βασικό μέρος της αγωγής, αλλά δεν πρέπει να αναμειγνύονται πολλά προϊόντα ταυτόχρονα στο ίδιο σημείο χωρίς σειρά. Αν μπαίνουν μαζί κρέμα, αλοιφή, ενυδατικό, καθαριστικό και άλλο φάρμακο, ο ασθενής μπορεί να μην ξέρει τι βοηθά, τι ερεθίζει και τι πρέπει να διακόψει.

Μετά την εφαρμογή, τα χέρια πλένονται, εκτός αν η θεραπεία αφορά τα ίδια τα χέρια. Αποφεύγεται η επαφή με μάτια, στόμα, μύτη και βλεννογόνους. Δεν πρέπει να εφαρμόζεται κάτω από κλειστή επίδεση ή πλαστική μεμβράνη, εκτός αν υπάρχει ειδική ιατρική οδηγία, επειδή η κλειστή κάλυψη μπορεί να αλλάξει την τοπική απορρόφηση και τον ερεθισμό. Αν ο ασθενής ξεχνά δόσεις, δεν πρέπει να διπλασιάζει την ποσότητα στην επόμενη εφαρμογή. Καλύτερα να ακολουθεί το πρόγραμμα που έχει δοθεί και να ενημερώνει τον ιατρό αν η αγωγή δεν μπορεί να τηρηθεί.

8Πρόσωπο, βλέφαρα, λαιμός και πτυχές

Το πρόσωπο, τα βλέφαρα, ο λαιμός, οι μασχάλες, η βουβωνική χώρα και άλλες πτυχές είναι περιοχές όπου το δέρμα είναι λεπτότερο ή πιο ευαίσθητο. Εκεί η αυθαίρετη χρήση ισχυρών κορτιζονούχων κρεμών μπορεί να οδηγήσει σε ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως λέπτυνση δέρματος, ευρυαγγείες, περιστοματική δερματίτιδα, επιδείνωση ροδόχρου νόσου ή ερεθισμούς. Γι’ αυτό οι αναστολείς καλσινευρίνης έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε αυτές τις περιοχές, όταν η διάγνωση είναι ατοπική δερματίτιδα ή άλλη κατάλληλη φλεγμονώδης δερματοπάθεια που ο ιατρός κρίνει ότι μπορεί να αντιμετωπιστεί έτσι.

Η χρήση στα βλέφαρα πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή. Το φάρμακο δεν πρέπει να μπαίνει μέσα στο μάτι. Αν υπάρξει επαφή, η περιοχή πρέπει να ξεπλυθεί σύμφωνα με τις οδηγίες του ιατρού ή του φαρμακοποιού. Βλάβες γύρω από τα μάτια μπορεί να είναι έκζεμα, αλλεργία, ερεθισμός από καλλυντικά, βλεφαρίτιδα, έρπης ή άλλη κατάσταση. Ειδικά ο έρπης κοντά στο μάτι δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν απλό έκζεμα.

Στις πτυχές, το πρόβλημα μπορεί να μπερδευτεί με μυκητίαση, ερεθιστική δερματίτιδα, βακτηριακή επιμόλυνση ή ψωρίαση πτυχών. Αν υπάρχει υγρασία, κακοσμία, έντονο κάψιμο, δορυφορικές μικρές βλάβες, ρωγμές ή έκκριση, η διάγνωση πρέπει να επιβεβαιωθεί πριν μπει αντιφλεγμονώδης αγωγή. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί μυκητολογικός έλεγχος ή καλλιέργεια, όχι επειδή κάθε έκζεμα χρειάζεται εξετάσεις, αλλά επειδή κάθε εξάνθημα σε πτυχή δεν είναι έκζεμα.

9Παιδιά και έφηβοι

Η ατοπική δερματίτιδα είναι συχνή στα παιδιά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με φαγούρα χρειάζεται Protopic ή Elidel. Η παιδική ηλικία απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή, επειδή το δέρμα, η επιφάνεια σώματος σε σχέση με το βάρος και η πιθανότητα λοίμωξης διαφέρουν από τους ενήλικες. Η χρήση πρέπει να γίνεται μόνο με σαφή οδηγία παιδιάτρου ή δερματολόγου και με βάση την εγκεκριμένη ηλικία, την περιεκτικότητα και τη διάρκεια που ισχύουν για το συγκεκριμένο φάρμακο.

Για το Protopic, η χαμηλότερη περιεκτικότητα χρησιμοποιείται σε παιδιά άνω των 2 ετών όταν υπάρχει κατάλληλη ένδειξη, ενώ η υψηλότερη περιεκτικότητα δεν προορίζεται για μικρότερα παιδιά. Για το Elidel, οι ηλικιακές ενδείξεις μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τη χώρα και την εγκεκριμένη περίληψη χαρακτηριστικών προϊόντος, επομένως ο γονέας δεν πρέπει να βασίζεται σε πληροφορίες από ξένες συσκευασίες ή διαδικτυακές αναρτήσεις. Η ασφαλέστερη πρακτική είναι να ακολουθείται η συγκεκριμένη οδηγία του θεράποντος ιατρού και του φύλλου οδηγιών του προϊόντος που χορηγήθηκε.

Στα παιδιά έχει ιδιαίτερη σημασία να ξεχωρίζουμε το έκζεμα από την επιμόλυνση. Ένα παιδί με ατοπική δερματίτιδα μπορεί να ξύνεται έντονα και να δημιουργεί μικρές πληγές. Αν εμφανιστεί πύον, κίτρινη κρούστα, γρήγορη επέκταση, πόνος, πυρετός ή φυσαλίδες, δεν αρκεί να αυξηθεί η ποσότητα της κρέμας. Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση, γιατί μπορεί να υπάρχει βακτηριακή επιμόλυνση ή ιογενής λοίμωξη όπως έρπης. Σε ύποπτη βακτηριακή λοίμωξη μπορεί να χρειαστεί καλλιέργεια τραύματος και αντιβιόγραμμα.

10Κύηση, θηλασμός και γονιμότητα

Στην κύηση και στον θηλασμό η χρήση οποιουδήποτε φαρμάκου, ακόμη και τοπικού, πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά. Η τοπική εφαρμογή συνήθως οδηγεί σε πολύ χαμηλότερη συστηματική έκθεση σε σχέση με φάρμακα που λαμβάνονται από το στόμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η χρήση γίνεται ελεύθερα. Η απόφαση πρέπει να βασίζεται στη βαρύτητα της δερματίτιδας, στην περιοχή, στην έκταση εφαρμογής, στη διάρκεια και στις εναλλακτικές επιλογές.

Σε έγκυο γυναίκα με έκζεμα, το πρώτο βήμα είναι η σωστή διάγνωση και η εντατική βασική φροντίδα του δέρματος με κατάλληλα ενυδατικά. Αν χρειάζεται φάρμακο, ο ιατρός επιλέγει την αγωγή με βάση την ασφάλεια και την αναγκαιότητα. Η αυθαίρετη χρήση Protopic ή Elidel επειδή «δεν είναι κορτιζόνη» δεν είναι σωστή. Το ίδιο ισχύει και για την αυθαίρετη χρήση κορτιζονούχων κρεμών χωρίς να είναι σαφής η ισχύς και η διάρκεια.

Στον θηλασμό, ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η περιοχή εφαρμογής είναι κοντά στο στήθος. Το φάρμακο δεν πρέπει να εφαρμόζεται με τρόπο που να έρθει σε άμεση επαφή με το στόμα του βρέφους. Αν υπάρχει έκζεμα στη θηλή ή στην άλω, χρειάζεται ιατρική εκτίμηση, γιατί μπορεί να συνυπάρχει ερεθισμός, καντιντίαση, βακτηριακή επιμόλυνση ή τραυματισμός από θηλασμό. Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι στοχευμένη και ασφαλής για μητέρα και βρέφος.

11Συχνές παρενέργειες και τι σημαίνουν

Η πιο συχνή ενόχληση με Protopic και Elidel είναι το κάψιμο, το τσούξιμο, η αίσθηση θερμότητας, ο κνησμός ή η ερυθρότητα στο σημείο εφαρμογής. Συνήθως εμφανίζονται στην αρχή της θεραπείας και μπορεί να μειωθούν όσο η περιοχή βελτιώνεται. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί πολλοί ασθενείς διακόπτουν από την πρώτη εφαρμογή, θεωρώντας ότι έπαθαν αλλεργία. Παρ’ όλα αυτά, αν η αντίδραση είναι έντονη, επιμένει, επεκτείνεται ή συνοδεύεται από πρήξιμο, εξάνθημα σε άλλα σημεία ή δύσπνοια, χρειάζεται άμεση επικοινωνία με ιατρό.

Μπορεί επίσης να εμφανιστεί αυξημένη ευαισθησία στη ζέστη, στο κρύο, στο αλκοόλ ή σε καλλυντικά προϊόντα. Ορισμένοι ασθενείς αναφέρουν έξαψη ή κάψιμο μετά την κατανάλωση αλκοόλ. Αυτό δεν αφορά όλους, αλλά είναι χρήσιμο να το γνωρίζει ο ασθενής, ώστε να μη μπερδέψει κάθε αντίδραση με λοίμωξη ή αλλεργία.

Πιο σπάνια μπορεί να εμφανιστούν θυλακίτιδα, επιμόλυνση, ερπητική λοίμωξη, ερεθιστική ή αλλεργική αντίδραση. Οι ασθενείς με ατοπική δερματίτιδα έχουν ήδη πιο ευάλωτο δερματικό φραγμό και είναι πιο επιρρεπείς σε δευτερογενείς λοιμώξεις, ειδικά όταν ξύνονται πολύ. Αν εμφανιστούν φυσαλίδες, έντονος πόνος, κίτρινες κρούστες, πύον ή ταχεία επιδείνωση, η απάντηση δεν είναι να συνεχιστεί απλώς η ίδια κρέμα. Χρειάζεται επανεκτίμηση της διάγνωσης.

12Έρπης, λοίμωξη και πληγές

Το Protopic και το Elidel δεν πρέπει να εφαρμόζονται πάνω σε περιοχές με ενεργή λοίμωξη χωρίς ιατρική οδηγία. Η ατοπική δερματίτιδα μπορεί να επιμολυνθεί από βακτήρια, κυρίως όταν υπάρχει έντονο ξύσιμο, ρωγμές ή εκδορές. Μια βλάβη που ξαφνικά βγάζει υγρό, κάνει κίτρινη κρούστα, πονάει, ζεσταίνεται ή εξαπλώνεται μπορεί να χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί τοπικό ή συστηματικό αντιβιοτικό, αλλά η επιλογή δεν πρέπει να γίνεται στην τύχη.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται με τον έρπητα. Το ερπητικό έκζεμα είναι σοβαρή κατάσταση που μπορεί να εμφανιστεί σε άτομα με ατοπική δερματίτιδα. Συχνά εκδηλώνεται με επώδυνες φυσαλίδες, διαβρώσεις, κακουχία, πυρετό ή γρήγορη επιδείνωση. Αν ο ασθενής έχει ιστορικό επιχείλιου έρπητα ή εμφανίσει φυσαλίδες πάνω σε εκζεματική περιοχή, δεν πρέπει να συνεχίζει μόνος του αντιφλεγμονώδεις κρέμες. Χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Όταν υπάρχει υποψία βακτηριακής λοίμωξης, ο εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να βοηθήσει. Η καλλιέργεια τραύματος μπορεί να δείξει αν αναπτύσσεται παθογόνο μικρόβιο και το αντιβιόγραμμα μπορεί να βοηθήσει τον ιατρό να επιλέξει πιο στοχευμένη αγωγή. Για ευρύτερη προσέγγιση των δερματικών λοιμώξεων, δείτε και τον οδηγό Αντιβιοτικά για Δερματικές Λοιμώξεις.

13Ήλιος, UV, solarium και τοπικοί ερεθισμοί

Κατά τη χρήση Protopic ή Elidel συνιστάται προσοχή στην έκθεση στον ήλιο και αποφυγή περιττής υπεριώδους ακτινοβολίας. Αυτό περιλαμβάνει έντονη ηλιοθεραπεία, solarium και φωτοθεραπεία χωρίς καθοδήγηση. Ο λόγος δεν είναι ότι κάθε μικρή έκθεση στον ήλιο είναι επικίνδυνη, αλλά ότι οι αναστολείς καλσινευρίνης επηρεάζουν τοπικά ανοσολογικούς μηχανισμούς και η προστασία του δέρματος είναι μέρος της ασφαλούς χρήσης.

Ο ασθενής πρέπει να χρησιμοποιεί πρακτικά μέτρα προστασίας: σκιά, ρούχα, καπέλο, αποφυγή των ωρών έντονης ακτινοβολίας και αντηλιακό κατάλληλο για ευαίσθητο δέρμα, εφόσον το αντηλιακό δεν ερεθίζει την πάσχουσα περιοχή. Δεν είναι καλή ιδέα να μπαίνει φάρμακο, μετά αντηλιακό, μετά καλλυντικό και μετά άλλο προϊόν χωρίς σειρά και χωρίς να ξέρουμε ποιο προκαλεί ερεθισμό.

Πολλά άτομα με ατοπική δερματίτιδα έχουν δέρμα που αντιδρά σε άρωμα, αλκοόλη, καθαριστικά, ιδρώτα, μάλλινα υφάσματα ή απότομες αλλαγές θερμοκρασίας. Αν ο ασθενής δεν μειώσει τους ερεθιστικούς παράγοντες, το φάρμακο μπορεί να φαίνεται ότι «δεν πιάνει», ενώ στην πραγματικότητα το δέρμα ερεθίζεται καθημερινά ξανά. Η θεραπεία του εκζέματος δεν είναι μόνο το σωληνάριο. Είναι και η καθημερινή φροντίδα του δερματικού φραγμού.

14Δεν είναι κορτιζόνη, αλλά δεν είναι απλή ενυδατική

Ένα συχνό λάθος είναι ότι οι ασθενείς χωρίζουν τις κρέμες σε δύο κατηγορίες: «κορτιζόνη» και «ακίνδυνες». Το Protopic και το Elidel δεν είναι κορτιζόνη, αλλά δεν είναι απλές καλλυντικές ή ενυδατικές κρέμες. Είναι φάρμακα που επηρεάζουν τοπικά την ανοσολογική φλεγμονή. Αυτό τα κάνει χρήσιμα σε σωστή ένδειξη, αλλά απαιτεί σωστή διάγνωση, σωστή διάρκεια και προσοχή σε λοίμωξη ή ύποπτες βλάβες.

Η απουσία κορτιζόνης σημαίνει ότι δεν έχουν τις κλασικές κορτιζονικές ανεπιθύμητες ενέργειες όπως η λέπτυνση δέρματος με ακατάλληλη μακροχρόνια χρήση ισχυρού κορτικοστεροειδούς. Όμως μπορεί να προκαλέσουν κάψιμο, κνησμό, ερεθισμό, τοπικές αντιδράσεις και να χρειάζονται διακοπή ή επανεκτίμηση όταν υπάρχει επιδείνωση. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται σαν καθημερινή κρέμα πρόληψης χωρίς σχέδιο.

Η κορτιζόνη επίσης δεν είναι εχθρός. Σε πολλές εξάρσεις εκζέματος, ένα κατάλληλο τοπικό κορτικοστεροειδές για λίγες ημέρες μπορεί να είναι η πιο αποτελεσματική αρχική επιλογή. Το λάθος δεν είναι η κορτιζόνη, αλλά η λανθασμένη κορτιζόνη, στη λάθος περιοχή, για λάθος διάρκεια ή σε λάθος διάγνωση. Ο ρόλος του Protopic και του Elidel είναι να συμπληρώνουν το θεραπευτικό πλάνο σε επιλεγμένες περιπτώσεις, όχι να χρησιμοποιούνται αυθαίρετα επειδή ο ασθενής φοβάται κάθε άλλη θεραπεία.

15Ενυδατικά, καθαριστικά και καθημερινή φροντίδα

Η βάση της αντιμετώπισης της ατοπικής δερματίτιδας είναι η αποκατάσταση του δερματικού φραγμού. Τα φάρμακα βοηθούν στην έξαρση, αλλά η καθημερινή ενυδάτωση μειώνει την ξηρότητα, τον κνησμό και την ευκολία με την οποία το δέρμα ξαναφλεγμαίνει. Αν ο ασθενής χρησιμοποιεί Protopic ή Elidel αλλά πλένεται με σκληρά σαπούνια, τρίβει το δέρμα, χρησιμοποιεί αρωματικά προϊόντα και αφήνει το δέρμα ξηρό, η θεραπεία γίνεται πιο δύσκολη.

Τα ενυδατικά πρέπει να είναι κατάλληλα για ατοπικό ή ευαίσθητο δέρμα, χωρίς έντονα αρώματα και περιττούς ερεθιστικούς παράγοντες. Δεν υπάρχει ένα προϊόν που ταιριάζει σε όλους. Άλλοι προτιμούν πιο λιπαρές αλοιφές, άλλοι κρέμες και άλλοι λοσιόν, ανάλογα με την περιοχή, την εποχή και την ανοχή. Το σημαντικό είναι η συνέπεια. Η ενυδάτωση δεν πρέπει να γίνεται μόνο όταν το δέρμα «άνοιξε».

Η σειρά εφαρμογής πρέπει να είναι ξεκάθαρη. Αν ο ιατρός έχει δώσει οδηγία να μπαίνει πρώτα το φάρμακο και μετά από συγκεκριμένο χρόνο το ενυδατικό, αυτό πρέπει να ακολουθείται. Αν το φύλλο οδηγιών αναφέρει συγκεκριμένη απόσταση από ενυδατικά ή άλλα προϊόντα, δεν πρέπει να αγνοείται. Η ανάμειξη πολλών σκευασμάτων στο χέρι πριν μπουν στο δέρμα είναι λάθος, γιατί αλλάζει την κατανομή, μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα και κάνει αδύνατο να καταλάβουμε ποιο προϊόν ερεθίζει.

16Πότε χρειάζονται εξετάσεις αίματος ή καλλιέργεια

Για απλή, γνωστή ατοπική δερματίτιδα που αντιμετωπίζεται τοπικά, συνήθως δεν χρειάζονται εξετάσεις αίματος μόνο και μόνο επειδή χρησιμοποιείται Protopic ή Elidel. Οι τοπικοί αναστολείς καλσινευρίνης δεν απαιτούν τυπικό εργαστηριακό monitoring όπως κάποια συστηματικά ανοσοκατασταλτικά φάρμακα. Η ανάγκη για εξετάσεις προκύπτει από την κλινική εικόνα, όχι από το όνομα της κρέμας.

Εξετάσεις έχουν νόημα όταν υπάρχουν σημεία λοίμωξης, πυρετός, γρήγορη επέκταση, πύον, υποτροπές, αποτυχία αγωγής ή ειδικό ιστορικό. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να ζητηθεί γενική αίματος, CRP, ΤΚΕ ή καλλιέργεια από την πάσχουσα περιοχή. Η CRP και οι δείκτες φλεγμονής δεν δείχνουν από μόνοι τους ποιο μικρόβιο υπάρχει, αλλά βοηθούν στην εκτίμηση συστηματικής φλεγμονής μαζί με την κλινική εικόνα.

Η καλλιέργεια έχει μεγαλύτερη αξία όταν υπάρχει υλικό για λήψη, όπως πύον, έκκριμα ή ανοιχτή βλάβη. Δεν γίνεται για κάθε ξηρή κοκκινίλα. Αν ληφθεί σωστά πριν από νέα αντιβιοτική αγωγή, μπορεί να βοηθήσει να διαπιστωθεί αν υπάρχει μικροβιακή επιμόλυνση και ποια αντιβιοτικά είναι πιθανότερο να δράσουν. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε υποτροπές, αποτυχία προηγούμενης θεραπείας, διαβήτη, ανοσοκαταστολή ή υποψία ανθεκτικού μικροβίου.

17Πίνακας σύγκρισης Protopic και Elidel

Η επιλογή ανάμεσα σε Protopic και Elidel δεν πρέπει να γίνεται μόνο από το εμπορικό όνομα. Ο ασθενής χρειάζεται να γνωρίζει τη δραστική ουσία, τη μορφή, την περιοχή εφαρμογής, τη βαρύτητα του εκζέματος και τον στόχο της θεραπείας. Ο παρακάτω πίνακας βοηθά στη γρήγορη διάκριση, χωρίς να αντικαθιστά τη δερματολογική οδηγία.

18Συχνά λάθη στη χρήση

Το πρώτο λάθος είναι η χρήση χωρίς διάγνωση. Ένας ασθενής μπορεί να βάλει Protopic ή Elidel σε μυκητίαση, σε βακτηριακή λοίμωξη ή σε έρπητα επειδή η περιοχή είναι κόκκινη και τον φαγουρίζει. Η προσωρινή μείωση της φλεγμονής μπορεί να δώσει ψευδή αίσθηση βελτίωσης, ενώ η πραγματική αιτία παραμένει. Αν το εξάνθημα έχει δακτυλιοειδή μορφή, απολέπιση στα όρια, πύον, φυσαλίδες ή πόνο, πρέπει να επανεκτιμηθεί.

Το δεύτερο λάθος είναι η υπερβολική ποσότητα. Η λεπτή εφαρμογή αρκεί. Όταν ο ασθενής βάζει πολύ προϊόν ή το απλώνει σε μεγάλη επιφάνεια «για να προλάβει», αυξάνει την πιθανότητα ερεθισμού και χάνει τον έλεγχο της θεραπείας. Το τρίτο λάθος είναι η συνεχής χρήση χωρίς επανεξέταση. Αν χρειάζεται συχνά ή για μεγάλο χρονικό διάστημα, πρέπει να ελέγχεται αν η διάγνωση, οι εκλυτικοί παράγοντες και η βασική φροντίδα είναι σωστά.

Το τέταρτο λάθος είναι η ταυτόχρονη χρήση πολλών κρεμών. Για παράδειγμα, ο ασθενής μπορεί να έχει στο σπίτι κορτιζόνη, αντιβιοτική κρέμα, αντιμυκητιασικό, ενυδατικό και Protopic ή Elidel, και να τα αλλάζει ανάλογα με το πώς φαίνεται το δέρμα. Αυτό είναι επικίνδυνο γιατί μπερδεύει τη διάγνωση και μπορεί να καθυστερήσει την κατάλληλη αγωγή. Για συνδυαστικές κρέμες όπως το Fucicort ή το Kenacomb, η ένδειξη είναι διαφορετική και δεν πρέπει να συγχέεται με την ατοπική δερματίτιδα χωρίς λοίμωξη.

19Πότε θέλει άμεση ιατρική εκτίμηση

Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται όταν η βλάβη εξαπλώνεται γρήγορα, πονάει έντονα, βγάζει πύον, έχει μαύρη ή νεκρωτική περιοχή, συνοδεύεται από πυρετό, ρίγος, κόκκινες γραμμές προς τα πάνω ή έντονο πρήξιμο. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν πρέπει να δοκιμάζονται κρέμες στο σπίτι. Μπορεί να πρόκειται για βακτηριακή λοίμωξη που χρειάζεται άμεση θεραπεία.

Επείγουσα εκτίμηση χρειάζεται επίσης όταν εμφανίζονται φυσαλίδες, διαβρώσεις, έντονος πόνος ή γρήγορη επιδείνωση σε άτομο με ατοπική δερματίτιδα, ειδικά αν υπάρχει ιστορικό έρπητα. Ο έρπης πάνω σε εκζεματικό δέρμα μπορεί να είναι σοβαρός. Το να συνεχίσει ο ασθενής μόνος του Protopic, Elidel ή κορτιζόνη μπορεί να καθυστερήσει την αντιική αντιμετώπιση.

Επανεκτίμηση χρειάζεται και όταν το «έκζεμα» δεν ανταποκρίνεται όπως αναμενόταν. Αν μετά από σωστή χρήση δεν υπάρχει βελτίωση στο χρονικό διάστημα που έχει δώσει ο ιατρός, αν το εξάνθημα αλλάζει μορφή ή αν επανέρχεται αμέσως μόλις σταματά η αγωγή, μπορεί να χρειάζεται νέα διάγνωση. Μπορεί να συνυπάρχει αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, ψωρίαση, μυκητίαση, λοίμωξη ή άλλος παράγοντας. Η αποτυχία θεραπείας είναι πληροφορία, όχι λόγος για τυχαία αύξηση της ποσότητας.

20Συχνές ερωτήσεις για Protopic και Elidel

21Τι να θυμάστε

22Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Επιστημονική επιμέλεια άρθρου

Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος

Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος Απόφοιτος Ιατρικής Σχολής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Υπεύθυνος ιατρικής επιμέλειας περιεχομένου

Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας Έσλιν 19, Λαμία 35100

Επικοινωνία με το εργαστήριο

Σταθερό: +30 22310 66841

Κινητό: +30 6972 860905

Κλήση WhatsApp Viber Messenger

Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30