Βότανα για Ύπνο και Άγχος: Βαλεριάνα, Πασιφλόρα, Μελισσόχορτο, Λεβάντα ή Ashwagandha;

Δημοσίευση: 19 Αυγούστου 2026 • Τελευταία ενημέρωση: 19 Αυγούστου 2026

Βαλεριάνα, πασιφλόρα, μελισσόχορτο, λεβάντα και ashwagandha χρησιμοποιούνται συχνά όταν κάποιος αναζητά ένα φυτικό βοήθημα για ύπνο, στρες ή άγχος. Δεν είναι όμως ισοδύναμα προϊόντα και δεν έχουν όλα το ίδιο επίπεδο επιστημονικής τεκμηρίωσης.

Η βαλεριάνα έχει την πιο σαφή ευρωπαϊκή θέση για διαταραχές ύπνου όταν μιλάμε για συγκεκριμένο τυποποιημένο εκχύλισμα. Η πασιφλόρα και το μελισσόχορτο χρησιμοποιούνται κυρίως με βάση τη μακρόχρονη παραδοσιακή χρήση για ήπιο ψυχικό στρες και βοήθεια στον ύπνο. Η λεβάντα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν κυριαρχεί το άγχος, αλλά τα καλύτερα κλινικά δεδομένα αφορούν συγκεκριμένο τυποποιημένο πόσιμο έλαιο και όχι οποιοδήποτε προϊόν λεβάντας. Η ashwagandha διαφέρει περισσότερο: έχει μελετηθεί κυρίως για stress και για σταδιακή βελτίωση ορισμένων παραμέτρων του ύπνου και όχι ως κλασικό φυτικό υπνωτικό άμεσης δράσης.^{[1][2][3][4][6]}

1Ποιο βότανο είναι καλύτερο για ύπνο ή άγχος;

Δεν υπάρχει ένα «καλύτερο βότανο» για όλους. Η επιλογή εξαρτάται πρώτα από το ποιο σύμπτωμα κυριαρχεί.

• Δυσκολία να αποκοιμηθείτε ή νευρική ένταση πριν από τον ύπνο: η βαλεριάνα έχει την πιο σαφή ευρωπαϊκή τεκμηρίωση μεταξύ των συγκεκριμένων επιλογών.
• Ήπιο stress, νευρικότητα και δυσκολία χαλάρωσης: πασιφλόρα ή μελισσόχορτο χρησιμοποιούνται παραδοσιακά για αυτόν τον συνδυασμό συμπτωμάτων.
• Άγχος που υπάρχει και την ημέρα: η λεβάντα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αλλά πρέπει να διαχωρίζεται το τυποποιημένο πόσιμο έλαιο από το απλό αιθέριο έλαιο ή την αρωματοθεραπεία.
• Παρατεταμένο stress που συνοδεύεται από κακό ύπνο: η ashwagandha έχει μελετηθεί σε κλινικές δοκιμές διάρκειας αρκετών εβδομάδων.

Το σημαντικό είναι ότι οι παραπάνω κατηγορίες αποτελούν πρακτικό τρόπο σύγκρισης και όχι απόδειξη ότι ένα φυτό είναι θεραπεία για αϋπνία ή αγχώδη διαταραχή. Η επίμονη αϋπνία και οι αγχώδεις διαταραχές έχουν πολλές πιθανές αιτίες και μπορεί να απαιτούν διαφορετική αντιμετώπιση.

2Συγκριτικός πίνακας: βαλεριάνα, πασιφλόρα, μελισσόχορτο, λεβάντα ή ashwagandha;

Πρακτικό συμπέρασμα: για ένα άτομο που ρωτά αποκλειστικά «ποιο από αυτά είναι περισσότερο βότανο για ύπνο;», η βαλεριάνα βρίσκεται πιο κοντά σε αυτό το προφίλ. Για «ποιο είναι περισσότερο για stress ή άγχος;», η απάντηση εξαρτάται από το προϊόν: η λεβάντα έχει ενδιαφέρον για άγχος όταν πρόκειται για συγκεκριμένο τυποποιημένο πόσιμο έλαιο, ενώ η ashwagandha έχει περισσότερο προφίλ διαχείρισης stress σε βάθος χρόνου.

3Βαλεριάνα: όταν κυριαρχεί η αϋπνία

Η βαλεριάνα (Valeriana officinalis) είναι πιθανώς το πρώτο βότανο που έρχεται στο μυαλό όταν κάποιος αναζητά φυτικό βοήθημα για ύπνο. Εδώ όμως χρειάζεται μια σημαντική λεπτομέρεια: δεν είναι όλα τα προϊόντα βαλεριάνας ίδια.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων αναγνωρίζει συγκεκριμένο ξηρό αιθανολικό εκχύλισμα ρίζας βαλεριάνας για την ανακούφιση ήπιας νευρικής έντασης και διαταραχών ύπνου με βάση κλινικά δεδομένα. Άλλα παρασκευάσματα βαλεριάνας έχουν θέση κυρίως βάσει της παραδοσιακής χρήσης.^[1]

Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι επιστημονικά σωστό να θεωρούμε πως ένα οποιοδήποτε τσάι, βάμμα, κάψουλα ή «500 mg valerian» έχει αποδεδειγμένα την ίδια δράση με το εκχύλισμα που αξιολογήθηκε.

Επίσης, η βαλεριάνα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν φυτικό ισοδύναμο ενός ταχείας δράσης υπνωτικού. Σε ορισμένα παρασκευάσματα η βέλτιστη δράση αναμένεται μετά από συνεχή χρήση και όχι απαραίτητα από την πρώτη νύχτα.^[1]

Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζάλη ή μειωμένη εγρήγορση. Γι’ αυτό απαιτείται προσοχή με οδήγηση, αλκοόλ και άλλες ουσίες που καταστέλλουν το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Δείτε αναλυτικά: Βαλεριάνα για Ύπνο και Άγχος →

4Πασιφλόρα: όταν υπάρχει stress και δυσκολία χαλάρωσης

Η πασιφλόρα (Passiflora incarnata) βρίσκεται συχνά σε φυτικά σκευάσματα για χαλάρωση και ύπνο, μόνη της ή μαζί με βαλεριάνα, μελισσόχορτο ή άλλα συστατικά.

Η EMA θεωρεί ότι τα παρασκευάσματα πασιφλόρας μπορούν, με βάση τη μακρόχρονη παραδοσιακή χρήση, να χρησιμοποιούνται για την ανακούφιση ήπιων συμπτωμάτων ψυχικού stress και ως βοήθημα στον ύπνο.^[2]

Η λέξη «παραδοσιακή» έχει σημασία. Δεν σημαίνει ότι το φυτό είναι αναποτελεσματικό, αλλά ότι το επίπεδο κλινικής απόδειξης δεν είναι το ίδιο με μια ένδειξη που στηρίζεται σε επαρκή σύγχρονα κλινικά δεδομένα.

Υπάρχουν μικρές ανθρώπινες μελέτες για άγχος και ύπνο, αλλά η συνολική εικόνα παραμένει περιορισμένη. Το NCCIH αναφέρει ότι ορισμένες μελέτες δείχνουν πιθανό όφελος στο συνολικό χρόνο ύπνου ή σε συμπτώματα άγχους, χωρίς όμως τα στοιχεία να επιτρέπουν ισχυρά συμπεράσματα.^[9]

Η πασιφλόρα μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζάλη ή σύγχυση σε ορισμένους ανθρώπους και χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή όταν λαμβάνονται άλλα κατασταλτικά φάρμακα ή πριν από αναισθησία.^[9]

Δείτε αναλυτικά: Πασιφλόρα για Άγχος και Ύπνο →

5Μελισσόχορτο: η πιο ήπια επιλογή;

Το μελισσόχορτο (Melissa officinalis) χρησιμοποιείται παραδοσιακά για ήπιο stress, δυσκολία στον ύπνο και ορισμένες ήπιες γαστρεντερικές ενοχλήσεις.

Σύμφωνα με την EMA, το φύλλο μελισσόχορτου μπορεί να χρησιμοποιείται, με βάση τη μακρόχρονη παραδοσιακή χρήση, για ήπια συμπτώματα stress και ως βοήθημα στον ύπνο.^[3]

Στην πράξη συχνά θεωρείται μια «ήπια» επιλογή, αλλά αυτό δεν πρέπει να μεταφράζεται σε «απολύτως ασφαλές». Η δράση εξαρτάται από το παρασκεύασμα και ένα συμπυκνωμένο εκχύλισμα δεν είναι το ίδιο πράγμα με ένα απλό ρόφημα.

Επίσης, επειδή το μελισσόχορτο περιλαμβάνεται συχνά σε συνδυαστικά προϊόντα μαζί με βαλεριάνα ή πασιφλόρα, πρέπει να κοιτάμε ολόκληρη τη σύνθεση και όχι μόνο το συστατικό που αναγράφεται με μεγαλύτερα γράμματα στην ετικέτα.

Δείτε αναλυτικά: Μελισσόχορτο – Ύπνος, Άγχος και Ασφάλεια →

6Λεβάντα: όταν κυριαρχεί περισσότερο το άγχος

Η λεβάντα είναι ιδιαίτερη περίπτωση επειδή κάτω από τον ίδιο όρο μπορεί να εννοούνται εντελώς διαφορετικά προϊόντα: άνθη για ρόφημα, αιθέριο έλαιο για αρωματοθεραπεία, προϊόντα για το δέρμα ή ειδικά τυποποιημένα σκευάσματα για από του στόματος χρήση.

Η EMA αναγνωρίζει παραδοσιακή χρήση της λεβάντας για ήπια συμπτώματα ψυχικού stress και εξάντλησης και για βοήθεια στον ύπνο.^[4]

Παράλληλα, υπάρχουν κλινικές μελέτες για ένα συγκεκριμένο τυποποιημένο πόσιμο παρασκεύασμα ελαίου λεβάντας σε ασθενείς με αγχώδη συμπτώματα. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη, το συγκεκριμένο παρασκεύασμα παρουσίασε καλύτερη μείωση συμπτωμάτων γενικευμένου άγχους από placebo.^[8]

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε αιθέριο έλαιο λεβάντας που πωλείται για αρωματική χρήση μπορεί να καταπίνεται. Τα αιθέρια έλαια δεν λαμβάνονται από το στόμα επειδή απλώς αναγράφουν «λεβάντα». Πρέπει να χρησιμοποιείται αποκλειστικά η μορφή και η οδός χορήγησης για την οποία έχει παρασκευαστεί το συγκεκριμένο προϊόν.

Η λεβάντα επίσης δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη επιλογή όταν το μοναδικό πρόβλημα είναι «θέλω κάτι να με νυστάξει». Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της βρίσκεται περισσότερο στη σχέση άγχους, έντασης και δευτερογενούς διαταραχής του ύπνου.

Δείτε αναλυτικά: Λεβάντα για Άγχος και Ύπνο →

7Ashwagandha: περισσότερο για stress και ύπνο σε βάθος χρόνου

Η ashwagandha (Withania somnifera) συχνά τοποθετείται στην ίδια κατηγορία με τη βαλεριάνα, αλλά πρακτικά πρόκειται για διαφορετικό είδος φυτικού συμπληρώματος.

Δεν χρησιμοποιείται κυρίως ως «πάρε μία κάψουλα πριν κοιμηθείς για να νυστάξεις». Οι περισσότερες κλινικές μελέτες αξιολόγησαν συγκεκριμένα εκχυλίσματα για 6–12 εβδομάδες και εξέτασαν αντιλαμβανόμενο stress, ποιότητα ύπνου, λανθάνουσα περίοδο ύπνου και άλλες παραμέτρους.^[6][7]

Συστηματική ανασκόπηση τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε μικρή αλλά στατιστικά σημαντική συνολική βελτίωση του ύπνου, με πιο εμφανές αποτέλεσμα σε ορισμένες ομάδες ατόμων με αϋπνία. Ωστόσο οι μελέτες ήταν σχετικά μικρές και χρησιμοποίησαν διαφορετικά τυποποιημένα εκχυλίσματα.^[7]

Αυτό δημιουργεί ένα σημαντικό πρακτικό πρόβλημα: η ένδειξη «ashwagandha 500 mg» πάνω σε δύο διαφορετικά κουτιά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τα προϊόντα είναι φαρμακολογικά ισοδύναμα.

Η ashwagandha έχει επίσης περισσότερες ειδικές προφυλάξεις από όσο συχνά υπονοεί η εμπορική της εικόνα. Έχουν αναφερθεί γαστρεντερικές ενοχλήσεις και υπνηλία, καθώς και σπάνιες περιπτώσεις ηπατικής βλάβης. Υπάρχουν ακόμη πιθανές επιδράσεις στη λειτουργία του θυρεοειδούς και πιθανές αλληλεπιδράσεις με κατασταλτικά, αντιδιαβητικά, αντιυπερτασικά, ανοσοκατασταλτικά, αντιεπιληπτικά και θυρεοειδικές ορμόνες. Δεν συνιστάται στην εγκυμοσύνη.^[6]

Δείτε αναλυτικά: Ashwagandha – Δοσολογία, Άγχος, Ύπνος και Παρενέργειες →

8Βαλεριάνα ή πασιφλόρα;

Αυτή είναι μία από τις συχνότερες συγκρίσεις επειδή τα δύο φυτά υπάρχουν συχνά στο ίδιο ράφι — και αρκετές φορές στο ίδιο προϊόν.

Αν το κύριο πρόβλημα είναι η δυσκολία στον ύπνο, η βαλεριάνα έχει πιο ισχυρό ρυθμιστικό υπόβαθρο για συγκεκριμένο εκχύλισμα. Η EMA έχει αναγνωρίσει well-established use συγκεκριμένου ξηρού αιθανολικού εκχυλίσματος βαλεριάνας, ενώ για την πασιφλόρα η ευρωπαϊκή ένδειξη βασίζεται κυρίως στη μακρόχρονη παραδοσιακή χρήση.^[1][2]

Αν κυριαρχεί ήπια νευρικότητα ή stress με δυσκολία χαλάρωσης, η πασιφλόρα αποτελεί εύλογη παραδοσιακή επιλογή, χωρίς όμως να μπορούμε να πούμε ότι έχει αποδειχθεί ανώτερη από τη βαλεριάνα.

Δεν υπάρχει επαρκής επιστημονική βάση για έναν γενικό κανόνα του τύπου «η πασιφλόρα είναι καλύτερη για άγχος και η βαλεριάνα για ύπνο». Αυτή είναι μια χρήσιμη πρακτική απλοποίηση, αλλά όχι αποτέλεσμα ισχυρών head-to-head κλινικών δοκιμών.

Η EMA έχει αξιολογήσει επίσης συνδυασμούς φυτικών sedative preparations και υπάρχει ξεχωριστή ευρωπαϊκή εργασία για τον συνδυασμό βαλεριάνας και πασιφλόρας. Η ύπαρξη τέτοιων συνδυασμών όμως δεν σημαίνει ότι κάθε αυτοσχέδιος συνδυασμός διαφορετικών συμπληρωμάτων είναι κατάλληλος ή ασφαλής.^[5]

9Ashwagandha ή βαλεριάνα;

Η σύγκριση έχει νόημα μόνο αν πρώτα οριστεί ο στόχος.

Για βραδινή δυσκολία χαλάρωσης και ύπνου: η βαλεριάνα βρίσκεται πιο κοντά στην κλασική χρήση ενός φυτικού βοηθήματος ύπνου.

Για παρατεταμένο stress που επηρεάζει και τον ύπνο: η ashwagandha έχει περισσότερο ενδιαφέρον, επειδή τα διαθέσιμα δεδομένα προέρχονται κυρίως από χρήση αρκετών εβδομάδων με αξιολόγηση stress και ποιότητας ύπνου.^[6][7]

Δεν υπάρχει όμως λόγος να θεωρείται η ashwagandha «ισχυρότερη» από τη βαλεριάνα. Οι δύο κατηγορίες έχουν διαφορετική παράδοση χρήσης, διαφορετικά εκχυλίσματα και διαφορετικές μελέτες.

Επιπλέον, σε άτομο με θυρεοειδοπάθεια, ηπατικό πρόβλημα, αυτοάνοσο νόσημα ή πολλαπλή φαρμακευτική αγωγή, η ashwagandha χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και δεν είναι αυτομάτως η πιο αθώα επιλογή επειδή χαρακτηρίζεται «φυσική».^[6]

10Ποια βότανα μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία;

Η υπνηλία δεν είναι ίδια σε όλους και εξαρτάται από τη δόση, το εκχύλισμα, τα υπόλοιπα συστατικά και τη συγχορήγηση φαρμάκων.

• Βαλεριάνα: μπορεί να μειώσει την εγρήγορση και να προκαλέσει υπνηλία σε ορισμένους ανθρώπους.
• Πασιφλόρα: μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζάλη ή σύγχυση.^[9]
• Μελισσόχορτο: χρησιμοποιείται ως ήπιο καταπραϋντικό και μπορεί να ενισχύσει τη χαλάρωση, ιδιαίτερα σε συνδυαστικά προϊόντα.
• Λεβάντα: δεν πρέπει να θεωρείται απαραίτητα άμεσο υπνωτικό. Στις μελέτες για άγχος το όφελος δεν βασίζεται απλώς στην πρόκληση καταστολής.
• Ashwagandha: μπορεί να προκαλέσει υπνηλία σε μερικούς ανθρώπους, αλλά τα δεδομένα ύπνου αφορούν περισσότερο σταδιακή μεταβολή της ποιότητας του ύπνου παρά άμεση καταστολή.^[6]

Όταν ένα προϊόν προκαλεί υπνηλία ή ζάλη, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται πριν από οδήγηση, χειρισμό μηχανημάτων ή δραστηριότητα που απαιτεί πλήρη εγρήγορση.

11Μπορούν να συνδυαστούν βαλεριάνα, πασιφλόρα, μελισσόχορτο ή λεβάντα;

Υπάρχουν εμπορικά και παραδοσιακά σκευάσματα που συνδυάζουν περισσότερα από ένα φυτά με καταπραϋντικό προφίλ. Η EMA έχει αξιολογήσει παραδοσιακά φυτικά μείγματα για ήπιο ψυχικό stress και βοήθεια στον ύπνο.^[5]

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όσο περισσότερα βότανα προστεθούν τόσο καλύτερο θα είναι το αποτέλεσμα.

Όταν συνδυάζονται δύο ή τρία προϊόντα μπορεί να προκύψουν:

• περισσότερη υπνηλία ή ζάλη,
• δυσκολία να εντοπιστεί ποιο συστατικό προκάλεσε παρενέργεια,
• διπλή λήψη του ίδιου φυτού από διαφορετικά εμπορικά προϊόντα,
• μεγαλύτερη πιθανότητα αλληλεπιδράσεων με φάρμακα,
• άγνωστη συνολική ποσότητα δραστικών εκχυλισμάτων.

Για παράδειγμα, ένα προϊόν μπορεί ήδη να περιέχει βαλεριάνα και πασιφλόρα και ο χρήστης να προσθέσει ξεχωριστή κάψουλα βαλεριάνας χωρίς να αντιληφθεί ότι αυξάνει τη συνολική έκθεση.

Πρακτικός κανόνας: είναι προτιμότερο να γνωρίζουμε ακριβώς τι περιέχει ένα προϊόν και γιατί χρησιμοποιείται, παρά να προσθέτουμε διαδοχικά «ηρεμιστικά» βότανα μέχρι να εμφανιστεί υπνηλία.

12Φάρμακα, αλκοόλ και σημαντικές αλληλεπιδράσεις

Το ότι ένα προϊόν είναι φυτικό δεν σημαίνει ότι είναι φαρμακολογικά αδρανές.

Κατασταλτικά και υπνωτικά φάρμακα

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν φυτικά προϊόντα με πιθανή κατασταλτική δράση λαμβάνονται μαζί με:

• βενζοδιαζεπίνες,
• συνταγογραφούμενα υπνωτικά,
• κατασταλτικά αντιισταμινικά,
• οπιοειδή,
• ορισμένα αντιεπιληπτικά ή άλλα φάρμακα που επηρεάζουν το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Ο συνδυασμός μπορεί να αυξήσει υπνηλία, ζάλη και μείωση της εγρήγορσης.

Αλκοόλ

Το αλκοόλ μπορεί επίσης να ενισχύσει την καταστολή. Δεν είναι καλή πρακτική να χρησιμοποιείται μαζί με βότανα ή συμπληρώματα που λαμβάνονται για να προκαλέσουν χαλάρωση ή ύπνο.

Ashwagandha

Η ashwagandha απαιτεί επιπλέον προσοχή λόγω πιθανών αλληλεπιδράσεων με φάρμακα για τον θυρεοειδή, το σάκχαρο και την αρτηριακή πίεση, ανοσοκατασταλτικά, αντιεπιληπτικά και κατασταλτικά.^[6]

Πριν από χειρουργείο

Όποιος πρόκειται να υποβληθεί σε επέμβαση πρέπει να ενημερώνει τον χειρουργό και τον αναισθησιολόγο για όλα τα συμπληρώματα και βότανα που χρησιμοποιεί. Δεν είναι σωστό να αποφασίζεται αυθαίρετα ούτε η συνέχιση ούτε η διακοπή τους.

Δείτε αναλυτικά: Βότανα και Φάρμακα – Σημαντικές Αλληλεπιδράσεις →

13Πότε το πρόβλημα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με βότανα

Ένα φυτικό προϊόν μπορεί να έχει θέση σε περιστασιακή δυσκολία χαλάρωσης ή σε ήπια συμπτώματα stress, αλλά δεν πρέπει να καθυστερεί τη διερεύνηση ενός επίμονου προβλήματος.

Ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν:

• η αϋπνία επιμένει ή επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα την ημέρα,
• υπάρχουν κρίσεις πανικού ή έντονο, επίμονο άγχος,
• συνυπάρχουν έντονη θλίψη, απώλεια ενδιαφέροντος ή άλλες σημαντικές μεταβολές της διάθεσης,
• υπάρχει έντονο ροχαλητό, παύσεις αναπνοής ή υπερβολική ημερήσια υπνηλία,
• εμφανίζονται ταχυκαρδίες, τρόμος, απώλεια βάρους ή άλλα συμπτώματα που μπορεί να έχουν οργανική αιτία,
• το πρόβλημα άρχισε μετά την έναρξη νέου φαρμάκου ή συμπληρώματος,
• λαμβάνονται πολλά φάρμακα ή υπάρχει χρόνια νόσος,
• πρόκειται για εγκυμοσύνη ή θηλασμό.

Η αϋπνία μπορεί να σχετίζεται με stress αλλά επίσης με κατάθλιψη, διαταραχές άγχους, υπνική άπνοια, σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, θυρεοειδοπάθεια, φάρμακα, αλκοόλ, καφεΐνη και πολλές άλλες καταστάσεις. Το σωστό ερώτημα επομένως δεν είναι πάντα «ποιο βότανο να πάρω;», αλλά «γιατί δεν κοιμάμαι καλά;».

14Συχνές ερωτήσεις

Βιβλιογραφία

1. European Medicines Agency (EMA). Valerianae radix – herbal medicinal product. EMA – Valerian root
2. European Medicines Agency (EMA). Passiflorae herba – herbal medicinal product. EMA – Passion flower
3. European Medicines Agency (EMA). Melissae folium – herbal medicinal product. EMA – Melissa leaf
4. European Medicines Agency (EMA). Lavandulae aetheroleum – herbal medicinal product. EMA – Lavender oil
5. European Medicines Agency (EMA). Species sedativae – herbal medicinal product combinations. EMA – Sedative herbal combinations
6. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements / NCCIH. Ashwagandha: stress, anxiety, sleep, usefulness and safety. NIH – Ashwagandha Health Professional Fact Sheet
7. Cheah KL, Norhayati MN, Husniati Yaacob L, Abdul Rahman R. Effect of Ashwagandha (Withania somnifera) extract on sleep: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2021. PubMed
8. Kasper S, et al. Lavender oil preparation Silexan is effective in generalized anxiety disorder: a randomized, double-blind comparison to placebo and paroxetine. Int J Neuropsychopharmacol. 2014;17(6):859–869. PubMed
9. National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Passionflower: Usefulness and Safety. NCCIH – Passionflower