Ginseng: Κόπωση, Ενέργεια, Σάκχαρο, Πίεση και Παρενέργειες

1Τι είναι το ginseng;

Με τον όρο ginseng συνήθως εννοούμε τη ρίζα του φυτού Panax ginseng C.A. Mey., γνωστού και ως ασιατικό, κινεζικό ή κορεατικό ginseng. Η ρίζα χρησιμοποιείται σε φυτικά φάρμακα και συμπληρώματα με στόχο την αντιμετώπιση της κόπωσης, της αδυναμίας και της μειωμένης ζωτικότητας.

Στην παραδοσιακή χρήση περιγράφεται συχνά ως «προσαρμογόνο». Ο όρος αυτός υποδηλώνει ότι ένα προϊόν θεωρείται πως βοηθά τον οργανισμό να προσαρμόζεται σε σωματικό ή ψυχολογικό στρες. Δεν αποτελεί, όμως, συγκεκριμένη ιατρική διάγνωση ούτε αποδεικνύει ότι το ginseng θεραπεύει τις αιτίες της κόπωσης.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων κατατάσσει τα κατάλληλα παρασκευάσματα ρίζας ginseng ως παραδοσιακά φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα για συμπτώματα εξασθένησης, όπως η κόπωση και η αδυναμία. Η ένδειξη αυτή βασίζεται στη μακροχρόνια χρήση και όχι σε ισχυρή τεκμηρίωση αντίστοιχη με εκείνη που απαιτείται για ένα συμβατικό φάρμακο.

2Panax, αμερικανικό και σιβηριανό ginseng

Δεν είναι όλα τα προϊόντα που ονομάζονται «ginseng» το ίδιο φυτό. Η ακριβής βοτανική ονομασία έχει σημασία, επειδή αλλάζουν τα συστατικά, οι μελετημένες δόσεις και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις.

Ένα αποτέλεσμα ή μία αλληλεπίδραση που παρατηρήθηκε με αμερικανικό ginseng δεν μεταφέρεται αυτόματα σε κάθε προϊόν Panax ginseng. Για αυτό η ετικέτα πρέπει να αναγράφει ολόκληρη τη βοτανική ονομασία.

3Κόκκινο και λευκό ginseng

Το λευκό και το κόκκινο ginseng προέρχονται συνήθως από το ίδιο είδος, το Panax ginseng. Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στον τρόπο επεξεργασίας της ρίζας.

Το λευκό ginseng ξηραίνεται μετά τη συγκομιδή, ενώ το κόκκινο υποβάλλεται συνήθως σε επεξεργασία με ατμό πριν από την ξήρανση. Η θερμική επεξεργασία μεταβάλλει το προφίλ ορισμένων ginsenosides. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κόκκινο προϊόν είναι αυτόματα αποτελεσματικότερο ή ασφαλέστερο.

Η ουσιαστική σύγκριση γίνεται με βάση:

• το ακριβές είδος του φυτού,
• την ποσότητα εκχυλίσματος ανά δόση,
• την αναλογία εκχύλισης, γνωστή ως DER,
• το ποσοστό ή την ποσότητα των ginsenosides,
• τον διαλύτη εκχύλισης και
• την αξιοπιστία του παρασκευαστή.

4Τι είναι οι ginsenosides;

Οι ginsenosides, που ονομάζονται και panaxosides, είναι ομάδα σαπωνινών οι οποίες θεωρούνται από τα σημαντικότερα βιοδραστικά συστατικά του ginseng. Στις ετικέτες μπορεί να αναφέρονται με κωδικούς όπως Rb1, Rb2, Rc, Rd, Re, Rf, Rg1 και Rg2.

Η περιεκτικότητα σε ginsenosides δεν είναι ίδια σε όλες τις ρίζες ή τα εκχυλίσματα. Επηρεάζεται από το είδος, την ηλικία του φυτού, το τμήμα της ρίζας, την επεξεργασία, τον διαλύτη εκχύλισης και την τυποποίηση του προϊόντος.

Για τον λόγο αυτό, δύο κάψουλες που γράφουν απλώς «500 mg ginseng» μπορεί να μην παρέχουν συγκρίσιμη ποσότητα δραστικών συστατικών. Η αναγραφή μόνο των χιλιοστογραμμαρίων της ρίζας δεν αρκεί για να αποδειχθεί ισοδυναμία.

5Ginseng για κόπωση και αδυναμία

Η κόπωση αποτελεί την πιο συχνή αιτία για την οποία χρησιμοποιείται το ginseng. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι μπορεί να υπάρξει μικρή βελτίωση της γενικής κόπωσης σε ορισμένους ενήλικες, αλλά τα αποτελέσματα των μελετών δεν είναι ομοιόμορφα.

Η πιθανή ωφέλεια δεν είναι συνήθως άμεση ή θεαματική. Το ginseng δεν λειτουργεί όπως η καφεΐνη και δεν πρέπει να αναμένεται ότι θα προκαλέσει απότομη αύξηση ενέργειας μετά από μία μόνο δόση.

Μεγαλύτερη σημασία έχει να καθοριστεί τι προκαλεί την κόπωση. Συχνές αιτίες είναι:

• έλλειψη ύπνου ή υπνική άπνοια,
• σιδηροπενία ή αναιμία,
• υποθυρεοειδισμός,
• λοίμωξη ή χρόνια φλεγμονή,
• σακχαρώδης διαβήτης ή διακυμάνσεις του σακχάρου,
• έλλειψη βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος,
• ηπατική ή νεφρική δυσλειτουργία,
• κατάθλιψη, άγχος ή επαγγελματική εξουθένωση και
• παρενέργειες φαρμάκων.

6Προσφέρει πραγματικά ενέργεια;

Το ginseng δεν παρέχει θερμίδες ή «ενέργεια» με τη μεταβολική έννοια και δεν αποτελεί υποκατάστατο του ύπνου, της σωστής διατροφής ή της θεραπείας μιας υποκείμενης νόσου.

Σε ορισμένα άτομα μπορεί να μειώσει την υποκειμενική αίσθηση κόπωσης ή να βελτιώσει ελαφρά την εγρήγορση. Σε άλλα δεν προκαλεί αισθητή αλλαγή, ενώ σε ευαίσθητους ανθρώπους μπορεί να εμφανιστούν νευρικότητα, αίσθημα υπερδιέγερσης ή αϋπνία.

Προϊόντα «ενέργειας» που συνδυάζουν ginseng με καφεΐνη, guarana, πράσινο τσάι ή άλλα διεγερτικά χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Η δράση και οι παρενέργειες του συνδυασμού δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο στο ginseng.

7Άσκηση και αθλητική απόδοση

Παρότι το ginseng προωθείται συχνά για αντοχή και καλύτερη αθλητική απόδοση, η πλειονότητα των διαθέσιμων μελετών δεν δείχνει σταθερή, κλινικά σημαντική βελτίωση της δύναμης, της αντοχής ή της αερόβιας ικανότητας.

Δεν αντικαθιστά:

• την επαρκή πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης,
• την ενυδάτωση και τους ηλεκτρολύτες,
• τον σωστό προγραμματισμό προπόνησης,
• την αποκατάσταση και τον ύπνο ή
• τη διερεύνηση δύσπνοιας, ταχυκαρδίας ή ανεξήγητης πτώσης απόδοσης.

Οι αθλητές πρέπει επίσης να ελέγχουν εάν ένα πολυσυστατικό προϊόν έχει πιστοποίηση ως προς την καθαρότητα και την απουσία μη δηλωμένων ουσιών.

8Μνήμη και συγκέντρωση

Μικρές μελέτες έχουν εξετάσει πιθανές επιδράσεις του ασιατικού ginseng στην προσοχή, στον χρόνο αντίδρασης και σε ορισμένες γνωστικές δοκιμασίες. Τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα και δεν τεκμηριώνουν χρήση ως θεραπεία για άνοια, ήπια γνωστική διαταραχή ή παθολογική απώλεια μνήμης.

Σε άνθρωπο με νέα ή επιδεινούμενη δυσκολία συγκέντρωσης πρέπει να εξετάζονται παράγοντες όπως:

• ανεπαρκής ύπνος,
• άγχος ή κατάθλιψη,
• αναιμία ή έλλειψη Β12,
• διαταραχές του θυρεοειδούς,
• υπογλυκαιμία ή υπεργλυκαιμία,
• αλκοόλ και
• φάρμακα με κατασταλτική ή αντιχολινεργική δράση.

9Επίδραση στο σάκχαρο

Το ginseng έχει μελετηθεί για πιθανή επίδραση στη γλυκόζη νηστείας, στη μεταγευματική γλυκόζη και στην ευαισθησία στην ινσουλίνη. Ορισμένες αναλύσεις δείχνουν μικρές ευνοϊκές μεταβολές, αλλά συνολικά τα αποτελέσματα είναι ασυνεπή και εξαρτώνται από το είδος και το παρασκεύασμα.

Δεν είναι βέβαιο ότι μία μικρή μεταβολή της γλυκόζης σε μια μελέτη μεταφράζεται σε ουσιαστική μακροχρόνια μείωση της HbA1c ή των επιπλοκών του διαβήτη.

Η επίδραση μπορεί επίσης να αλλάζει ανάλογα με:

• το είδος ginseng,
• την ποσότητα των ginsenosides,
• τη χρονική σχέση με το γεύμα,
• τη βασική γλυκαιμική ρύθμιση και
• τα αντιδιαβητικά φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής.

10Ginseng και διαβήτης

Το ginseng δεν αποτελεί θεραπεία του σακχαρώδη διαβήτη και δεν πρέπει να αντικαθιστά τη μετφορμίνη, την ινσουλίνη, τους αγωνιστές GLP-1, τους αναστολείς SGLT2 ή οποιαδήποτε άλλη συνταγογραφημένη αγωγή.

Επειδή μπορεί να μειώσει το σάκχαρο σε ορισμένους ανθρώπους, η συγχορήγησή του με αντιδιαβητικά φάρμακα μπορεί θεωρητικά να αυξήσει τον κίνδυνο υπογλυκαιμίας, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιούνται:

• ινσουλίνη,
• σουλφονυλουρίες, όπως γλικλαζίδη ή γλιμεπιρίδη,
• γλινίδες ή
• συνδυασμοί πολλών αντιδιαβητικών θεραπειών.

Ο ασθενής με διαβήτη που ξεκινά ginseng πρέπει να ενημερώνει τον θεράποντα ιατρό του και να παρακολουθεί συχνότερα το σάκχαρο κατά τις πρώτες ημέρες. Συμπτώματα όπως εφίδρωση, τρόμος, έντονη πείνα, σύγχυση, αδυναμία ή ταχυκαρδία μπορεί να υποδηλώνουν υπογλυκαιμία.

11Επίδραση στην αρτηριακή πίεση

Η επίδραση του ginseng στην πίεση δεν είναι απολύτως προβλέψιμη. Ορισμένες μελέτες δείχνουν μικρή μείωση, άλλες ουδέτερη επίδραση, ενώ έχουν αναφερθεί και περιστατικά αύξησης της πίεσης ή συμπτωμάτων υπερδιέγερσης.

Οι διαφορές μπορεί να οφείλονται στο είδος του φυτού, στη δόση, στην τυποποίηση, στη διάρκεια λήψης και στα υπόλοιπα συστατικά του προϊόντος. Ιδιαίτερη σημασία έχει αν το συμπλήρωμα περιέχει καφεΐνη ή άλλα διεγερτικά.

Το ginseng δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως αντιυπερτασικό και δεν αντικαθιστά τη συνταγογραφημένη αγωγή. Άτομα με υπέρταση μπορούν να μετρούν την πίεση πρωί και βράδυ τις πρώτες ημέρες χρήσης και να διακόψουν το προϊόν αν εμφανιστούν επανειλημμένα αυξημένες τιμές, έντονος πονοκέφαλος, αίσθημα παλμών ή ζάλη.

12Καρδιά, ταχυκαρδία και αίσθημα παλμών

Ορισμένοι χρήστες αναφέρουν αίσθημα παλμών, ταχυκαρδία, νευρικότητα ή μεταβολές της πίεσης, ιδιαίτερα με υψηλές δόσεις ή συνδυασμό με καφεΐνη.

Ιατρική συμβουλή πριν από τη χρήση χρειάζονται άτομα με:

• αρρυθμία ή ιστορικό κολπικής μαρμαρυγής,
• στεφανιαία νόσο ή προηγούμενο έμφραγμα,
• καρδιακή ανεπάρκεια,
• μη ρυθμισμένη υπέρταση,
• ανεξήγητα επεισόδια ταχυκαρδίας ή συγκοπής και
• λήψη αντιαρρυθμικών ή πολλών καρδιολογικών φαρμάκων.

Πόνος στο στήθος, δύσπνοια, λιποθυμική τάση ή επίμονη ταχυκαρδία απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς στο «άγχος από το συμπλήρωμα».

13Δοσολογία ginseng

Δεν υπάρχει μία ενιαία δοσολογία που να ισχύει για κάθε προϊόν. Η δόση εξαρτάται από το αν χρησιμοποιείται αλεσμένη ρίζα, ξηρό εκχύλισμα, μαλακό εκχύλισμα, υγρό εκχύλισμα, κόκκινο ή λευκό ginseng.

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή μονογραφία, παραδείγματα δόσεων για ενήλικες και ηλικιωμένους περιλαμβάνουν:

Οι παραπάνω δόσεις δεν είναι απευθείας μετατρέψιμες μεταξύ διαφορετικών εκχυλισμάτων. Η σωστή δόση είναι αυτή που αναφέρεται στο φύλλο οδηγιών ενός συγκεκριμένου, τυποποιημένου προϊόντος.

14Πότε και πώς λαμβάνεται;

Το ginseng προτιμάται συνήθως το πρωί ή νωρίς το μεσημέρι, επειδή σε ορισμένους ανθρώπους προκαλεί αϋπνία ή υπερδιέγερση. Η λήψη αργά το απόγευμα ή πριν από τον ύπνο καλό είναι να αποφεύγεται.

Αν προκαλεί γαστρεντερική ενόχληση, μπορεί να λαμβάνεται μαζί με γεύμα, εκτός αν το φύλλο οδηγιών του προϊόντος ορίζει διαφορετικά.

Για ασφαλέστερη δοκιμή:

1. Επιλέξτε μονοσυστατικό προϊόν και όχι πολυσύνθετο «energy booster».
2. Ξεκινήστε από τη χαμηλότερη συνιστώμενη δόση.
3. Μην αυξάνετε τη δόση επειδή δεν αισθανθήκατε άμεσο αποτέλεσμα.
4. Περιορίστε την καφεΐνη τις πρώτες ημέρες.
5. Παρακολουθήστε ύπνο, πίεση και σάκχαρο όταν υπάρχει σχετικό ιστορικό.

15Διάρκεια χρήσης

Η αναθεωρημένη μονογραφία της EMA προβλέπει διάρκεια χρήσης έως 3 μήνες για τα αντίστοιχα παραδοσιακά φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα.

Εάν η κόπωση ή η αδυναμία επιμένει περισσότερο από 2 εβδομάδες κατά τη χρήση, πρέπει να ζητείται ιατρική αξιολόγηση. Το ίδιο ισχύει εάν τα συμπτώματα επιδεινώνονται.

Η συνεχής λήψη για πολλούς μήνες χωρίς επανεκτίμηση δεν συνιστάται, επειδή:

• τα δεδομένα μακροχρόνιας ασφάλειας είναι περιορισμένα,
• μπορεί να καλυφθεί η εξέλιξη μιας υποκείμενης νόσου και
• μπορεί να αλλάξουν τα φάρμακα, η πίεση ή η γλυκαιμική ρύθμιση του ασθενούς.

16Παρενέργειες

Η συχνότερα αναφερόμενη παρενέργεια είναι η αϋπνία. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν:

• νευρικότητα ή ανησυχία,
• πονοκέφαλος,
• ζάλη,
• αίσθημα παλμών,
• στομαχική δυσφορία,
• ναυτία ή έμετος,
• διάρροια ή δυσκοιλιότητα,
• κνησμός ή κνίδωση και
• μεταβολές του σακχάρου ή της αρτηριακής πίεσης.

Σπανιότερα έχουν αναφερθεί σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις, έντονο εξάνθημα ή ηπατική βλάβη, χωρίς να είναι πάντα εύκολο να αποδειχθεί ότι ευθυνόταν αποκλειστικά το ginseng και όχι άλλο συστατικό του προϊόντος.

17Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα

Παρότι η ευρωπαϊκή μονογραφία αναφέρει ότι δεν έχουν καταγραφεί τεκμηριωμένες αλληλεπιδράσεις για τα συγκεκριμένα παραδοσιακά παρασκευάσματα, άλλες φαρμακολογικές πηγές και κλινικές μελέτες συνιστούν προσοχή σε ορισμένους συνδυασμούς.

Η παρουσία αλληλεπίδρασης δεν εξαρτάται μόνο από το όνομα «ginseng». Επηρεάζεται από το συγκεκριμένο είδος, τη δόση, τη διάρκεια, την ποιότητα του προϊόντος και τη φαρμακευτική αγωγή.

18Ποιοι πρέπει να το αποφεύγουν ή να προσέχουν;

Η χρήση χωρίς προηγούμενη ιατρική συμβουλή δεν είναι κατάλληλη σε άτομα με:

• αλλεργία στο ginseng ή σε συστατικό του προϊόντος,
• ανεξέλεγκτη υπέρταση,
• αρρυθμία ή σοβαρή καρδιοπάθεια,
• συχνές υπογλυκαιμίες,
• αντιπηκτική ή συνδυασμένη αντιαιμοπεταλιακή αγωγή,
• διαταραχή πήξης ή προγραμματισμένη χειρουργική επέμβαση,
• αυτοάνοσο νόσημα, ιδιαίτερα όταν λαμβάνεται ανοσοκαταστολή,
• σοβαρή αϋπνία, μανία ή διπολική διαταραχή,
• ενεργή ηπατική νόσο ή ανεξήγητα αυξημένες τρανσαμινάσες και
• πολυφαρμακία.

Πριν από επέμβαση, ενδοσκόπηση ή οδοντιατρική πράξη με σημαντικό κίνδυνο αιμορραγίας, πρέπει να ενημερώνεται ο ιατρός για όλα τα φυτικά συμπληρώματα. Η χρονική στιγμή διακοπής καθορίζεται εξατομικευμένα.

19Εγκυμοσύνη, θηλασμός και παιδιά

Η ασφάλεια του ginseng κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς. Η EMA δεν συνιστά τη χρήση του στις περιόδους αυτές λόγω έλλειψης κατάλληλων δεδομένων.

Επίσης, η χρήση παρασκευασμάτων ρίζας Panax ginseng δεν συνιστάται σε παιδιά και εφήβους κάτω των 18 ετών, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ασφάλειας και δοσολογίας.

Τα προϊόντα σε σιρόπι ή πόσιμο διάλυμα μπορεί επιπλέον να περιέχουν αλκοόλη, σάκχαρα, γλυκαντικά ή άλλα φυτικά εκχυλίσματα που χρειάζονται ξεχωριστό έλεγχο.

20Πώς επιλέγουμε ένα προϊόν ginseng;

Η ποιότητα των συμπληρωμάτων μπορεί να διαφέρει σημαντικά. Μία σαφής ετικέτα πρέπει να αναφέρει:

• πλήρη βοτανική ονομασία, για παράδειγμα Panax ginseng C.A. Mey.,
• μέρος του φυτού, συνήθως ρίζα,
• κόκκινο ή λευκό ginseng,
• ποσότητα ανά κάψουλα και ανά ημερήσια δόση,
• αναλογία εκχύλισης DER και διαλύτη εκχύλισης,
• τυποποίηση ή περιεκτικότητα σε ginsenosides,
• πλήρη κατάλογο βοηθητικών συστατικών,
• αριθμό παρτίδας και ημερομηνία λήξης και
• σαφείς οδηγίες φύλαξης και δοσολογίας.

Αποφύγετε προϊόντα που υπόσχονται «θεραπεία του διαβήτη», «ρύθμιση της πίεσης χωρίς φάρμακα», «άμεση υπερενέργεια» ή αποτελέσματα για πολλές άσχετες παθήσεις.

Τα μονοσυστατικά προϊόντα είναι συνήθως ευκολότερο να αξιολογηθούν από συνδυασμούς με καφεΐνη, guarana, πράσινο τσάι, maca, ginkgo, βιταμίνες και άλλα διεγερτικά.

21Κόπωση και εργαστηριακός έλεγχος

Δεν υπάρχει μία εξέταση που να εξηγεί κάθε μορφή κόπωσης. Ο έλεγχος επιλέγεται με βάση τη διάρκεια, την ηλικία, το ιστορικό, τη διατροφή, την απώλεια αίματος, τα φάρμακα και τα συνοδά συμπτώματα.

Ανάλογα με την κλινική εικόνα, μπορεί να συζητηθούν:

Δεν χρειάζονται όλοι ένα γενικό «πακέτο κόπωσης». Οι εξετάσεις πρέπει να επιλέγονται στοχευμένα, ώστε να αποφεύγονται άσκοπες μετρήσεις και λανθασμένες ερμηνείες.

22Συχνές ερωτήσεις, ραντεβού και βιβλιογραφία

Ιατρική σημείωση: Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη διάγνωση, την ιατρική συμβουλή ή τη συνταγογραφημένη θεραπεία. Μην ξεκινάτε ή διακόπτετε φάρμακα και συμπληρώματα χωρίς να ενημερώσετε τον θεράποντα ιατρό ή τον φαρμακοποιό σας.