Ερπητοϊοί (Herpesviridae): HSV, VZV, EBV, CMV – Συμπτώματα, Εξετάσεις, Θεραπεία και Πρόληψη
- Οι ερπητοϊοί είναι DNA ιοί με την ικανότητα να παραμένουν σε λανθάνουσα κατάσταση μετά την πρωτολοίμωξη και να επανενεργοποιούνται αργότερα.
- Στον άνθρωπο περιλαμβάνονται HSV-1, HSV-2, VZV, EBV, CMV, HHV-6A/6B, HHV-7 και HHV-8.
- Οι εκδηλώσεις κυμαίνονται από επιχείλιο ή γεννητικό έρπη και ανεμευλογιά έως εγκεφαλίτιδα, συγγενή λοίμωξη, σοβαρή νόσο σε ανοσοκαταστολή και συγκεκριμένα νεοπλάσματα.
- Η εργαστηριακή διάγνωση δεν είναι ίδια για όλους τους ερπητοϊούς. Για HSV/VZV με ενεργές βλάβες προτιμάται συνήθως μοριακός έλεγχος, ενώ EBV και CMV απαιτούν διαφορετική ορολογική και μοριακή προσέγγιση.1–4
- Το IgM μόνο του δεν αποδεικνύει πάντα πρόσφατη πρωτολοίμωξη. Η σημασία του εξαρτάται από τον συγκεκριμένο ιό.
- Τα αντιϊκά περιορίζουν την ενεργή ιική αντιγραφή αλλά δεν εξαλείφουν τη λανθάνουσα λοίμωξη.
Περιεχόμενα
2. Οι ανθρώπινοι ερπητοϊοί
3. Πρωτολοίμωξη, λανθάνουσα φάση και επανενεργοποίηση
4. Κλινικές εκδηλώσεις ανά ιό
5. Εργαστηριακή διάγνωση
6. Ποια εξέταση και ποιο δείγμα χρειάζεται;
7. Αντιϊκή θεραπεία
8. Αντοχή στα αντιϊκά
9. Εγκυμοσύνη, νεογνά και ανοσοκαταστολή
10. Μετάδοση και πρόληψη
11. Εμβολιασμός
12. Συχνά λάθη και διαγνωστικές παγίδες
13. Πότε χρειάζεται άμεση εκτίμηση;
14. Τι να θυμάστε
15. Συχνές ερωτήσεις
1
Τι είναι οι Ερπητοϊοί (Herpesviridae);
Η οικογένεια Herpesviridae περιλαμβάνει ελυτροφόρους DNA ιούς που έχουν ένα ιδιαίτερο και κλινικά σημαντικό χαρακτηριστικό: μετά την αρχική λοίμωξη δεν απομακρύνονται πλήρως από τον οργανισμό. Το ιικό γονιδίωμα παραμένει σε συγκεκριμένα κύτταρα σε λανθάνουσα μορφή και μπορεί να επανενεργοποιηθεί αργότερα.
Αυτό εξηγεί γιατί οι ερπητοϊοί μπορούν να προκαλούν διαφορετικές εκδηλώσεις σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Ο VZV, για παράδειγμα, προκαλεί ανεμευλογιά κατά την πρωτολοίμωξη και έρπητα ζωστήρα όταν επανενεργοποιηθεί χρόνια αργότερα. Αντίστοιχα, ο HSV μπορεί να προκαλεί υποτροπιάζουσες στοματικές ή γεννητικές βλάβες μετά την αρχική λοίμωξη.
Το κλινικό φάσμα είναι εξαιρετικά ευρύ. Περιλαμβάνει απλές βλάβες δέρματος και βλεννογόνων, λοιμώδη μονοπυρήνωση και παιδικά εξανθήματα, αλλά και σοβαρές καταστάσεις όπως εγκεφαλίτιδα, κερατίτιδα, νεογνικές και συγγενείς λοιμώξεις, οργανική νόσο σε ανοσοκαταστολή και συγκεκριμένα νεοπλάσματα.
Παρότι όλοι ανήκουν στην ίδια οικογένεια, οι ερπητοϊοί διαφέρουν σημαντικά ως προς τον κυτταρικό τροπισμό, τον τρόπο μετάδοσης, τις κλινικές εκδηλώσεις και τις εξετάσεις που χρησιμοποιούνται για τη διάγνωσή τους. Επομένως, δεν υπάρχει μία ενιαία εξέταση ή μία ενιαία θεραπεία «για τους ερπητοϊούς».
2
Οι ανθρώπινοι ερπητοϊοί HHV-1 έως HHV-8
Οι ανθρώπινοι ερπητοϊοί διακρίνονται σε τρεις μεγάλες υποοικογένειες: άλφα-, βήτα- και γάμμα-ερπητοϊούς. Η ταξινόμηση αντανακλά ουσιαστικές διαφορές στη βιολογία τους και όχι απλώς διαφορετική ονοματολογία.
| Ιός | Υποοικογένεια | Κύρια λανθάνουσα θέση | Κύριες εκδηλώσεις |
|---|---|---|---|
| HSV-1 / HHV-1 | Άλφα | Αισθητικά νευρικά γάγγλια | Στοματικός ή γεννητικός έρπης, κερατίτιδα, εγκεφαλίτιδα |
| HSV-2 / HHV-2 | Άλφα | Αισθητικά νευρικά γάγγλια | Γεννητικός έρπης, μηνιγγίτιδα, νεογνικός έρπης |
| VZV / HHV-3 | Άλφα | Αισθητικά γάγγλια | Ανεμευλογιά, έρπης ζωστήρας, μεθερπητική νευραλγία |
| EBV / HHV-4 | Γάμμα | Β-λεμφοκύτταρα | Λοιμώδης μονοπυρήνωση, συσχέτιση με συγκεκριμένα νεοπλάσματα |
| CMV / HHV-5 | Βήτα | Κύτταρα μυελοειδούς σειράς και άλλοι ιστοί | Μονοπυρηνικό σύνδρομο, συγγενής λοίμωξη, σοβαρή νόσος σε ανοσοκαταστολή |
| HHV-6A / HHV-6B | Βήτα | Κυρίως Τ-λεμφοκύτταρα | HHV-6B: αιφνίδιο εξάνθημα· επανενεργοποίηση σε ανοσοκαταστολή |
| HHV-7 | Βήτα | Τ-λεμφοκύτταρα | Συνήθως ασυμπτωματική ή ήπια παιδική λοίμωξη |
| HHV-8 / KSHV | Γάμμα | Β-κύτταρα και άλλοι κυτταρικοί πληθυσμοί | Σάρκωμα Kaposi, πρωτοπαθές λέμφωμα κοιλοτήτων, πολυκεντρική Castleman |
Τα παραπάνω πέντε links προς HSV-1, HSV-2, VZV, EBV και CMV είναι σκόπιμα συγκεντρωμένα εδώ, όπου ο αναγνώστης επιλέγει τον επιμέρους οδηγό. Δεν επαναλαμβάνονται σε κάθε επόμενη εμφάνιση του ίδιου ιού.
3
Πρωτολοίμωξη, λανθάνουσα φάση και επανενεργοποίηση
Η φυσική πορεία των ερπητοϊών χαρακτηρίζεται από την ακολουθία πρωτολοίμωξη → λανθάνουσα παραμονή → πιθανή επανενεργοποίηση.
Κατά την πρωτολοίμωξη ο ιός εισέρχεται στα κατάλληλα κύτταρα, το DNA του μεταφέρεται στον πυρήνα και ακολουθεί έκφραση ιικών γονιδίων, αντιγραφή του γονιδιώματος και παραγωγή νέων ιικών σωματιδίων. Η διαδικασία αυτή μπορεί να συνοδεύεται από τοπική ή συστηματική φλεγμονή και κλινικά συμπτώματα.
Μετά την αρχική φάση, το ιικό γονιδίωμα παραμένει σε κατάλληλες κυτταρικές δεξαμενές με περιορισμένη έκφραση γονιδίων. Οι άλφα-ερπητοϊοί HSV και VZV εγκαθίστανται σε αισθητικά νευρικά γάγγλια. Ο EBV παραμένει κυρίως στα Β-λεμφοκύτταρα, ενώ ο CMV διατηρεί δεξαμενές σε κύτταρα της μυελοειδούς σειράς και άλλους ιστούς.
Η επανενεργοποίηση δεν έχει την ίδια σημασία για όλους τους ιούς. Στον HSV μπορεί να εκδηλωθεί με υποτροπιάζουσες βλάβες. Στον VZV προκαλεί ζωστήρα. Στον CMV ή HHV-6 μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική σε μεταμοσχευμένους και βαριά ανοσοκατασταλμένους ασθενείς.
| Στάδιο | Τι συμβαίνει | Κλινική σημασία |
|---|---|---|
| Πρωτολοίμωξη | Πρώτη εγκατάσταση και ενεργός πολλαπλασιασμός | Μπορεί να είναι συμπτωματική ή ασυμπτωματική |
| Λανθάνουσα φάση | Παραμονή ιικού γονιδιώματος σε συγκεκριμένα κύτταρα | Δεν ισοδυναμεί με συνεχή κλινική νόσο |
| Επανενεργοποίηση | Νέα ιική δραστηριότητα | Υποτροπή, αποβολή ιού ή οργανική νόσος ανάλογα με τον ιό και τον ξενιστή |
Σε HSV έχουν περιγραφεί διάφοροι εκλυτικοί παράγοντες, όπως πυρετός, υπεριώδης ακτινοβολία, τοπικός τραυματισμός και άλλοι εξατομικευμένοι παράγοντες. Η σοβαρή επανενεργοποίηση CMV ή HHV-6 σχετίζεται πολύ περισσότερο με ανοσοκαταστολή παρά με καθημερινό «στρες».
4
Κλινικές εκδηλώσεις ανά ερπητοϊό
HSV-1 και HSV-2
Και οι δύο τύποι του απλού έρπητα μπορούν να προκαλέσουν στοματικές και γεννητικές λοιμώξεις. Ο HSV-1 σχετίζεται συχνότερα με στοματοχειλικές βλάβες και αποτελεί σημαντική αιτία σποραδικής ιογενούς εγκεφαλίτιδας, ενώ ο HSV-2 συνδέεται συχνότερα με υποτροπιάζοντα γεννητικό έρπη και μπορεί να προκαλέσει άσηπτη μηνιγγίτιδα.1
- ομαδοποιημένες φυσαλίδες ή επώδυνα έλκη σε δέρμα και βλεννογόνους,
- στοματοχειλικός ή γεννητικός έρπης,
- ερπητική κερατίτιδα,
- εγκεφαλίτιδα ή μηνιγγίτιδα,
- νεογνικός έρπης με δερματική, νευρολογική ή διάχυτη μορφή.
Πρόδρομα συμπτώματα όπως μυρμήγκιασμα, καύσος ή τοπική δυσαισθησία μπορεί να προηγούνται των υποτροπών. Η μετάδοση είναι δυνατή ακόμη και χωρίς εμφανείς βλάβες λόγω ασυμπτωματικής αποβολής ιού.1
VZV
Ο VZV προκαλεί ανεμευλογιά κατά την πρωτολοίμωξη και έρπητα ζωστήρα κατά την επανενεργοποίηση. Ο ζωστήρας χαρακτηρίζεται συνήθως από επώδυνο μονόπλευρο φυσαλιδώδες εξάνθημα σε κατανομή ενός ή περισσότερων γειτονικών δερμοτομίων.
Σημαντικές επιπλοκές είναι η μεθερπητική νευραλγία, ο οφθαλμικός ζωστήρας, οι νευρολογικές εκδηλώσεις και η διάχυτη λοίμωξη σε ανοσοκαταστολή.
EBV
Η πρωτολοίμωξη από EBV στην παιδική ηλικία είναι συχνά ασυμπτωματική. Σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες μπορεί να εκδηλωθεί ως λοιμώδης μονοπυρήνωση με πυρετό, φαρυγγίτιδα, λεμφαδενοπάθεια, κόπωση και συχνά σπληνομεγαλία.
Ο EBV σχετίζεται επίσης αιτιολογικά με συγκεκριμένα λεμφώματα, ρινοφαρυγγικό καρκίνωμα και άλλες νεοπλασματικές παθήσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η συνηθισμένη προηγούμενη λοίμωξη από EBV οδηγεί συνήθως σε καρκίνο.
CMV
Στους περισσότερους ανοσοεπαρκείς ο CMV προκαλεί ασυμπτωματική λοίμωξη ή σύνδρομο που μοιάζει με λοιμώδη μονοπυρήνωση. Η κλινική σημασία του αυξάνεται σημαντικά στην εγκυμοσύνη και στην ανοσοκαταστολή.
Σε μεταμοσχευμένους ή άλλους βαριά ανοσοκατασταλμένους ασθενείς μπορεί να προκαλέσει πνευμονίτιδα, κολίτιδα, αμφιβληστροειδίτιδα, ηπατίτιδα και άλλες μορφές οργανικής νόσου.
HHV-6, HHV-7 και HHV-8
Ο HHV-6B αποτελεί κύρια αιτία του αιφνίδιου εξανθήματος της βρεφικής ηλικίας. Ο HHV-7 επίσης αποκτάται συνήθως νωρίς στη ζωή και κατά κανόνα προκαλεί ήπια ή ασυμπτωματική λοίμωξη. Ο HHV-8 έχει διαφορετικό κλινικό προφίλ και συνδέεται με το σάρκωμα Kaposi, το πρωτοπαθές λέμφωμα κοιλοτήτων και ορισμένες μορφές πολυκεντρικής νόσου Castleman.
5
Εργαστηριακή διάγνωση: PCR, NAAT και ορολογία
Η εργαστηριακή διερεύνηση των ερπητοϊών πρέπει να ξεκινά από το κλινικό ερώτημα. Δεν υπάρχει μία εξέταση αίματος που να χαρακτηρίζει με τον ίδιο τρόπο ενεργή λοίμωξη από HSV, VZV, EBV και CMV.
PCR και άλλες μοριακές μέθοδοι
Οι μέθοδοι PCR/NAAT ανιχνεύουν ιικό γενετικό υλικό. Η μεγάλη ευαισθησία τους είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν χρησιμοποιείται το σωστό δείγμα. Στον HSV και VZV η PCR από ενεργή βλάβη είναι συνήθως η προτιμώμενη μέθοδος όταν απαιτείται εργαστηριακή επιβεβαίωση.1,2
Ένα θετικό PCR όμως δεν πρέπει να μεταφράζεται μηχανικά ως «ενεργή νόσος». Το νόημα εξαρτάται από τον ιό, το δείγμα, την ποσότητα του DNA όπου αυτή μετράται και την κατάσταση του ασθενούς. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για EBV, CMV και HHV-6.
HSV: γιατί η PCR από τη βλάβη υπερέχει
Σε ενεργό γεννητική ή στοματική βλάβη, οι μοριακές μέθοδοι έχουν υψηλότερη ευαισθησία από την κλασική ιική καλλιέργεια. Καθώς η βλάβη επουλώνεται, η πιθανότητα ανίχνευσης μειώνεται. Ένα αρνητικό αποτέλεσμα από παλιά ή επουλωμένη βλάβη δεν αποκλείει απόλυτα HSV, επειδή η αποβολή του ιού είναι διαλείπουσα.1
HSV IgM δεν συνιστάται για την τυπική διάγνωση, επειδή δεν είναι επαρκώς ειδικό για τον τύπο και μπορεί να είναι θετικό και σε υποτροπές.1
VZV: PCR αντί για αυθαίρετη ορολογική ερμηνεία
Για εργαστηριακή επιβεβαίωση ανεμευλογιάς ή ζωστήρα, η ανίχνευση VZV DNA με PCR σε φυσαλιδικό υγρό, κύτταρα από τη βάση της βλάβης ή εφελκίδα είναι η πιο αξιόπιστη μέθοδος.2
Η VZV IgM έχει σαφώς περισσότερους περιορισμούς και δεν διακρίνει με ασφάλεια πρωτολοίμωξη από επανενεργοποίηση.
EBV: σημασία έχει το ορολογικό πρότυπο
Η διερεύνηση πιθανής πρωτολοίμωξης EBV βασίζεται σε ειδικά αντισώματα έναντι διαφορετικών αντιγόνων. Τα σημαντικότερα είναι:
- VCA IgM: εμφανίζεται νωρίς και συνήθως εξαφανίζεται μέσα σε εβδομάδες,
- VCA IgG: εμφανίζεται στην οξεία φάση και συνήθως παραμένει διά βίου,
- EBNA IgG: εμφανίζεται αργότερα και δεν είναι συνήθως παρόν στην πρώιμη οξεία λοίμωξη.3
Ο συνδυασμός VCA IgM θετικού με απουσία EBNA IgG υποστηρίζει πρόσφατη πρωτολοίμωξη. Αντίθετα, παρουσία VCA IgG και EBNA IgG είναι συνήθως συμβατή με παλαιά λοίμωξη.3
Υψηλά EBV IgG μπορεί να παραμένουν για χρόνια και δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ενεργή ή πρόσφατη EBV λοίμωξη.
CMV: IgM, IgG και avidity
Στον CMV, θετικό IgG δείχνει προηγούμενη έκθεση αλλά δεν προσδιορίζει πότε συνέβη η λοίμωξη. Η ορομετατροπή από IgG αρνητικό σε IgG θετικό αποτελεί ισχυρή ένδειξη πρόσφατης πρωτολοίμωξης.4
Το CMV IgM δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο του για τη διάγνωση πρωτολοίμωξης, επειδή μπορεί να εμφανιστεί και σε δευτερογενή λοίμωξη ή να παραμένει θετικό για μεγάλο διάστημα. Ο συνδυασμός θετικού IgM με χαμηλή IgG avidity υποστηρίζει περισσότερο πρόσφατη πρωτολοίμωξη, πάντα με προσεκτική κλινική ερμηνεία.4
6
Ποια εξέταση και ποιο δείγμα χρειάζεται;
Η σωστή επιλογή δείγματος είναι συχνά εξίσου σημαντική με την ίδια την τεχνική. Ένα πολύ ευαίσθητο PCR σε λάθος βιολογικό υλικό μπορεί να δώσει λιγότερο χρήσιμη πληροφορία από μια σωστά επιλεγμένη εξέταση.
| Κλινικό ερώτημα | Χρήσιμη εξέταση | Δείγμα | Παρατήρηση |
|---|---|---|---|
| Ενεργή βλάβη HSV | HSV-1/2 PCR / NAAT | Υλικό από φρέσκια βλάβη | Η ευαισθησία μειώνεται όσο η βλάβη επουλώνεται |
| Ύποπτος VZV | VZV PCR | Φυσαλιδικό υγρό, κύτταρα από βάση βλάβης ή εφελκίδα | Προτιμώμενη μέθοδος εργαστηριακής επιβεβαίωσης |
| Ύποπτη λοιμώδης μονοπυρήνωση | EBV VCA IgM, VCA IgG, EBNA IgG | Ορός | Ερμηνεία ως ορολογικό πρότυπο |
| Πιθανή πρωτολοίμωξη CMV | IgG / IgM ± IgG avidity | Ορός | Το IgM μόνο του δεν αρκεί |
| CMV σε μεταμοσχευμένο | Ποσοτική CMV PCR | Αίμα / πλάσμα ανάλογα με το πρωτόκολλο | Η μεταβολή του ιικού φορτίου στον χρόνο έχει ιδιαίτερη σημασία |
| Συγγενής CMV | CMV PCR | Σάλιο, με επιβεβαίωση στα ούρα | Η λήψη πρέπει να γίνει μέσα στις πρώτες 3 εβδομάδες της ζωής4 |
Σε πιθανή HSV εγκεφαλίτιδα χρησιμοποιείται PCR σε εγκεφαλονωτιαίο υγρό. Η κλινική υποψία όμως είναι επείγουσα κατάσταση και η έναρξη κατάλληλης θεραπείας δεν πρέπει να καθυστερεί περιμένοντας το αποτέλεσμα.
Για HHV-6 χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή σε μικρό ποσοστό ανθρώπων το HHV-6 DNA μπορεί να είναι ενσωματωμένο στα ανθρώπινα χρωμοσώματα. Έτσι, υψηλή ανίχνευση DNA δεν ισοδυναμεί πάντα με ενεργή HHV-6 νόσο και μπορεί να απαιτεί εξειδικευμένη ερμηνεία.
7
Αντιϊκή θεραπεία και βασικές αρχές χρήσης
Η θεραπεία εξαρτάται από τον συγκεκριμένο ιό. Τα κλασικά αντιερπητικά όπως ακυκλοβίρη, βαλακυκλοβίρη και φαμσικλοβίρη χρησιμοποιούνται κυρίως έναντι HSV και VZV. Η αντιμετώπιση CMV χρησιμοποιεί διαφορετικά φάρμακα και αφορά κυρίως συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου.
| Φάρμακο | Κύρια χρήση | Σημαντικό σημείο |
|---|---|---|
| Ακυκλοβίρη | HSV, VZV | Προσαρμογή σε νεφρική δυσλειτουργία· IV μορφή για σοβαρές λοιμώξεις |
| Βαλακυκλοβίρη | HSV, VZV | Προφάρμακο ακυκλοβίρης με υψηλότερη από του στόματος βιοδιαθεσιμότητα |
| Φαμσικλοβίρη | HSV, VZV | Εναλλακτική από του στόματος θεραπεία σε επιλεγμένες ενδείξεις |
| Γανσικλοβίρη / βαλγανσικλοβίρη | CMV | Μυελοκαταστολή και ανάγκη παρακολούθησης γενικής αίματος και νεφρικής λειτουργίας |
| Φοσκαρνέτη | Ανθεκτικές HSV/CMV λοιμώξεις σε ειδικές περιπτώσεις | Σημαντική νεφροτοξικότητα και διαταραχές ηλεκτρολυτών |
| Σιδοφοβίρη | Επιλεγμένες ανθεκτικές λοιμώξεις | Ισχυρή νεφροτοξικότητα και εξειδικευμένη χρήση |
Η θεραπεία HSV είναι περισσότερο αποτελεσματική όταν αρχίζει νωρίς. Σε σοβαρή HSV λοίμωξη, εγκεφαλίτιδα, νεογνικό έρπη ή διάχυτη νόσο χρησιμοποιείται ενδοφλέβια ακυκλοβίρη σε νοσοκομειακό περιβάλλον.
Στον έρπητα ζωστήρα η έναρξη αντιϊκής αγωγής είναι ιδανικά πρώιμη, συχνά μέσα στις πρώτες 72 ώρες από το εξάνθημα. Το χρονικό αυτό όριο όμως δεν είναι απόλυτο: σε ανοσοκαταστολή, νέες βλάβες, οφθαλμική εντόπιση ή σοβαρή νόσο μπορεί να υπάρχει ένδειξη θεραπείας και αργότερα.
Η ανεπίπλεκτη λοιμώδης μονοπυρήνωση από EBV δεν αντιμετωπίζεται συνήθως με ειδική αντιϊκή θεραπεία ρουτίνας. Η αντιμετώπιση είναι κυρίως υποστηρικτική.
8
Αντοχή στα αντιϊκά φάρμακα
Η αντοχή στα αντιϊκά είναι σπάνια στους περισσότερους ανοσοεπαρκείς ασθενείς, αλλά αποτελεί σημαντικότερο πρόβλημα σε βαριά ανοσοκαταστολή, μεταμοσχευμένους και ασθενείς που έχουν λάβει παρατεταμένη αντιϊκή θεραπεία.
HSV και VZV
Η αντοχή στην ακυκλοβίρη σχετίζεται συχνότερα με μεταβολές της ιικής θυμιδινικής κινάσης και σπανιότερα της DNA πολυμεράσης. Επειδή η βαλακυκλοβίρη μετατρέπεται σε ακυκλοβίρη, η αλλαγή από το ένα φάρμακο στο άλλο δεν αντιμετωπίζει πραγματική αντοχή στην ακυκλοβίρη.
CMV
Στον CMV, μεταλλάξεις σε γονίδια όπως UL97 και UL54 μπορούν να μειώσουν την ευαισθησία στη γανσικλοβίρη και σε άλλους παράγοντες. Η υποψία αντοχής μπορεί να προκύψει όταν το ιικό φορτίο δεν μειώνεται όπως αναμένεται παρά κατάλληλη θεραπεία.
Η επιβεβαίωση απαιτεί εξειδικευμένο γονιδιωματικό έλεγχο αντοχής. Δεν αρκεί μια βραδεία κλινική βελτίωση για να χαρακτηριστεί μια λοίμωξη ανθεκτική.
9
Εγκυμοσύνη, νεογνά και ανοσοκαταστολή
HSV στην εγκυμοσύνη
Ο κίνδυνος νεογνικού HSV είναι μεγαλύτερος όταν η μητέρα αποκτήσει πρωτοπαθή γεννητική λοίμωξη κοντά στον τοκετό. Η παρουσία ενεργών γεννητικών βλαβών ή πρόδρομων συμπτωμάτων κατά τον τοκετό απαιτεί άμεση μαιευτική αξιολόγηση.1
CMV και κύηση
Η πιθανή πρωτολοίμωξη CMV κατά την εγκυμοσύνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου ένα θετικό IgM δεν αρκεί. Απαιτείται συνδυασμένη ερμηνεία IgG, IgM, ιστορικού και, όταν ενδείκνυται, IgG avidity.4
Η ορολογική εξέταση της μητέρας δεν διαγιγνώσκει από μόνη της συγγενή CMV λοίμωξη στο νεογνό.
Συγγενής CMV
Η διάγνωση συγγενούς CMV βασίζεται σε άμεση ανίχνευση του ιού. Το CDC αναφέρει PCR σε σάλιο με επιβεβαίωση στα ούρα, με τη λήψη να γίνεται μέσα στις πρώτες 3 εβδομάδες της ζωής, επειδή αργότερα δεν μπορεί να διακριθεί αξιόπιστα συγγενής από μεταγεννητική λοίμωξη.4
VZV στην εγκυμοσύνη
Έκθεση εγκύου χωρίς τεκμηριωμένη ανοσία σε ανεμευλογιά ή σημαντική έκθεση σε VZV απαιτεί άμεση ιατρική αξιολόγηση. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την ανοσολογική κατάσταση, τον χρόνο από την έκθεση και την ηλικία κύησης.
Ανοσοκαταστολή και μεταμόσχευση
Σε μεταμοσχευμένους, ασθενείς με αιματολογικές κακοήθειες, HIV ή έντονη ανοσοκατασταλτική θεραπεία, η επανενεργοποίηση CMV, HSV, VZV ή HHV-6 μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη κλινική βαρύτητα. Εφαρμόζονται ειδικά πρωτόκολλα προφύλαξης ή προεμπτωματικής θεραπείας, συχνά με επαναλαμβανόμενο ποσοτικό ιικό φορτίο.
10
Μετάδοση και πρόληψη
Οι ερπητοϊοί δεν μεταδίδονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Οι HSV μεταδίδονται κυρίως με άμεση επαφή δέρματος ή βλεννογόνων και μπορούν να μεταδοθούν ακόμη και χωρίς εμφανείς βλάβες.1
Ο VZV μεταδίδεται πολύ εύκολα κατά την ανεμευλογιά. Άτομο με εντοπισμένο ζωστήρα μπορεί να μεταδώσει VZV σε επίνοσο άτομο μέσω του υγρού των βλαβών, προκαλώντας σε εκείνο ανεμευλογιά και όχι ζωστήρα.
Ο EBV μεταδίδεται κυρίως μέσω του σάλιου. Ο CMV μεταδίδεται με στενή επαφή με σωματικά υγρά, όπως σάλιο, ούρα, γεννητικές εκκρίσεις και αίμα, και μπορεί επίσης να μεταδοθεί κάθετα.
Χρήσιμα μέτρα πρόληψης περιλαμβάνουν:
- αποφυγή άμεσης επαφής με ενεργές HSV βλάβες,
- αποφυγή στοματικής ή σεξουαλικής επαφής όταν υπάρχουν ενεργές βλάβες ή πρόδρομα συμπτώματα,
- χρήση προφυλακτικού, το οποίο μειώνει αλλά δεν μηδενίζει τον κίνδυνο γεννητικού HSV,
- κάλυψη βλαβών ζωστήρα και αποφυγή επαφής με ευάλωτα επίνοσα άτομα,
- σχολαστική υγιεινή χεριών, ιδιαίτερα για εγκύους που έρχονται σε επαφή με σάλιο ή ούρα μικρών παιδιών λόγω CMV,
- εμβολιασμό έναντι VZV όπου ενδείκνυται.
Η κατασταλτική αντιϊκή θεραπεία σε κατάλληλα άτομα με υποτροπιάζοντα γεννητικό HSV μπορεί να μειώσει τις υποτροπές και τον κίνδυνο μετάδοσης, χωρίς να τον εξαλείφει πλήρως.1
11
Εμβολιασμός έναντι ανεμευλογιάς και έρπητα ζωστήρα
Ο VZV είναι ο ανθρώπινος ερπητοϊός για τον οποίο υπάρχουν καθιερωμένα εμβόλια τόσο για την πρόληψη της πρωτολοίμωξης με ανεμευλογιά όσο και για την πρόληψη της επανενεργοποίησης ως έρπητα ζωστήρα.
Εμβόλιο ανεμευλογιάς
Το εμβόλιο ανεμευλογιάς είναι ζων εξασθενημένο και χρησιμοποιείται σύμφωνα με το εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών σε παιδιά και επίνοσα άτομα όταν ενδείκνυται.
Ανασυνδυασμένο εμβόλιο ζωστήρα
Σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, στην Ελλάδα το ανασυνδυασμένο εμβόλιο ζωστήρα χορηγείται σε δύο δόσεις και συστήνεται σε:
- άτομα 60 ετών και άνω,
- ενήλικες 18 ετών και άνω με ανοσοκαταστολή, συμπεριλαμβανομένων ατόμων με HIV.5
Το ανασυνδυασμένο εμβόλιο δεν είναι ζωντανό. Δεν χρησιμοποιείται ως θεραπεία ενός ενεργού επεισοδίου ζωστήρα.
Δεν υπάρχει σήμερα εγκεκριμένο εμβόλιο ρουτίνας για HSV-1/2, EBV ή CMV.
12
Συχνά λάθη και διαγνωστικές παγίδες
13
Πότε απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση;
Ορισμένες εκδηλώσεις των ερπητοϊών απαιτούν ταχεία αξιολόγηση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν μια απλή δερματική υποτροπή.
- οφθαλμικός πόνος, φωτοφοβία, ερυθρότητα ή θάμβος όρασης,
- σύγχυση, σπασμοί, έντονη κεφαλαλγία, αλλαγή συμπεριφοράς ή επιπέδου συνείδησης,
- φυσαλιδώδεις βλάβες, πυρετός ή κακή γενική κατάσταση σε νεογνό,
- εκτεταμένη ή διάχυτη ερπητική νόσος σε ανοσοκατασταλμένο,
- ζωστήρας γύρω από το μάτι ή το αυτί,
- πιθανή πρωτολοίμωξη ή ενεργές γεννητικές βλάβες HSV κοντά στον τοκετό,
- έκθεση επίνοσης εγκύου σε VZV,
- πιθανή οργανική CMV νόσος σε μεταμοσχευμένο ή βαριά ανοσοκατασταλμένο ασθενή.
14
Τι να θυμάστε
- Οι ερπητοϊοί παραμένουν στον οργανισμό μετά την αρχική λοίμωξη.
- Η λανθάνουσα λοίμωξη δεν σημαίνει συνεχή ενεργή νόσο.
- HSV-1, HSV-2, VZV, EBV και CMV προκαλούν διαφορετικά κλινικά σύνδρομα και απαιτούν διαφορετική διαγνωστική προσέγγιση.
- Για ενεργές βλάβες HSV και VZV, η PCR/NAAT σε σωστά ληφθέν υλικό έχει ιδιαίτερα υψηλή διαγνωστική αξία.
- HSV IgM δεν συνιστάται για συνήθη διάγνωση.
- CMV IgM μόνο του δεν τεκμηριώνει πρόσφατη πρωτολοίμωξη.
- Στον EBV αξιολογείται το συνολικό πρότυπο VCA IgM, VCA IgG και EBNA IgG.
- Ένα θετικό PCR δεν έχει την ίδια σημασία για κάθε ερπητοϊό.
- Η ακυκλοβίρη και τα συγγενικά φάρμακα χρησιμοποιούνται κυρίως έναντι HSV και VZV, όχι γενικά για όλους τους Herpesviridae.
- Η νεφρική λειτουργία, η γενική αίματος και οι ηλεκτρολύτες έχουν σημαντικό ρόλο στην ασφαλή χρήση συγκεκριμένων αντιϊκών.
- Στην Ελλάδα το ανασυνδυασμένο εμβόλιο ζωστήρα συστήνεται σε άτομα ≥60 ετών και σε ενήλικες ≥18 ετών με ανοσοκαταστολή.5

