Επιχείλιος Έρπης: Συμπτώματα, Στάδια, Θεραπεία και Υποτροπές

1Τι είναι ο επιχείλιος έρπης

Ο επιχείλιος έρπης, γνωστός και ως έρπης στα χείλη ή cold sore, είναι εκδήλωση λοίμωξης από τον ιό απλού έρπητα. Οι βλάβες εμφανίζονται συνήθως στο όριο του χείλους ή στο δέρμα γύρω από το στόμα. Μπορεί να είναι μία μικρή ομάδα φυσαλίδων ή περισσότερες γειτονικές βλάβες που ενώνονται. Το υγρό των φυσαλίδων περιέχει ιό, αλλά η απουσία υγρού ή κρούστας δεν σημαίνει ότι η μετάδοση είναι αδύνατη.

Δεν είναι «κρυολόγημα», δεν προκαλείται από χαμηλή θερμοκρασία και δεν είναι το ίδιο με την άφθα. Η ονομασία «πυρετός στα χείλη» προέρχεται από το ότι μια εμπύρετη λοίμωξη μπορεί να λειτουργήσει ως ερέθισμα επανενεργοποίησης. Ούτε είναι το ίδιο με τον έρπητα ζωστήρα: ο επιχείλιος έρπης προκαλείται από HSV, ενώ ο ζωστήρας από τον ιό ανεμευλογιάς-ζωστήρα VZV.

Η πρώτη επαφή με τον HSV-1 συχνά περνά χωρίς αναγνωρίσιμα συμπτώματα. Όταν εμφανίζονται υποτροπές, πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν το ίδιο σημείο και το ίδιο πρόδρομο αίσθημα κάθε φορά. Η συχνότητα ποικίλλει σημαντικά: κάποιος μπορεί να έχει μία βλάβη σε πολλά χρόνια, ενώ άλλος να έχει επανειλημμένα επεισόδια που επηρεάζουν την εργασία, τον ύπνο, τη διατροφή ή την κοινωνική ζωή.

2HSV-1, HSV-2 και λανθάνουσα λοίμωξη

Ο HSV-1 προκαλεί τα περισσότερα περιστατικά στοματικού και επιχείλιου έρπητα. Ο HSV-2 συνδέεται συχνότερα με γεννητικές λοιμώξεις, αλλά η εντόπιση δεν καθορίζει από μόνη της τον τύπο: και οι δύο ιοί μπορούν να μολύνουν τη στοματική ή τη γεννητική περιοχή. Η διάκριση τύπου, όταν είναι κλινικά σημαντική, γίνεται με κατάλληλη εργαστηριακή εξέταση και όχι από την εμφάνιση μόνο.

Κατά την αρχική λοίμωξη, ο ιός πολλαπλασιάζεται στα επιθηλιακά κύτταρα και μπορεί να προκαλέσει φυσαλίδες ή έλκη. Στη συνέχεια μετακινείται μέσω αισθητικών νεύρων προς ένα νευρικό γάγγλιο, όπου παραμένει λανθάνων. Σε αυτή τη φάση δεν υπάρχει συνεχές ορατό εξάνθημα, αλλά το ιικό γενετικό υλικό παραμένει στον οργανισμό.

Κατά την επανενεργοποίηση, ο ιός επιστρέφει προς το δέρμα ή τον βλεννογόνο. Μερικές επανενεργοποιήσεις προκαλούν βλάβη, ενώ άλλες μόνο ασυμπτωματική αποβολή. Αυτό εξηγεί γιατί τα αντιιικά ελέγχουν τον ενεργό πολλαπλασιασμό χωρίς να αποτελούν οριστική θεραπεία και γιατί μπορεί να υπάρξει μετάδοση ακόμη και όταν τα χείλη φαίνονται φυσιολογικά.

Για τη συνολική οικογένεια των ιών, τη διαφορά HSV και VZV και τις κατάλληλες εξετάσεις, δείτε τον οδηγό Ερπητοϊοί και εργαστηριακή διάγνωση.

3Πώς μεταδίδεται ο επιχείλιος έρπης

Η κύρια οδός μετάδοσης είναι η άμεση επαφή δέρματος ή βλεννογόνου με μολυσμένη περιοχή ή σάλιο. Το φιλί, η στενή επαφή με τη βλάβη και η στοματογεννητική επαφή μπορούν να μεταδώσουν HSV-1. Η μετάδοση είναι πιο πιθανή όταν υπάρχει κάψιμο, μυρμήγκιασμα, φυσαλίδα ή ανοιχτό έλκος, επειδή τότε η ιική αποβολή είναι συνήθως αυξημένη.

Ασυμπτωματική αποβολή σημαίνει ότι ο ιός μπορεί να βρίσκεται στο δέρμα ή στις στοματικές εκκρίσεις χωρίς ορατή βλάβη. Επομένως, δεν υπάρχει μέθοδος που να εγγυάται μηδενικό κίνδυνο μετάδοσης. Η αποφυγή άμεσης επαφής κατά την ενεργή φάση μειώνει ουσιαστικά τον κίνδυνο, αλλά δεν τον εξαφανίζει σε όλες τις χρονικές περιόδους.

Η έμμεση μετάδοση από αντικείμενα θεωρείται λιγότερο σημαντική από την άμεση επαφή, όμως κατά την ενεργή βλάβη δεν πρέπει να μοιράζονται lip balm, κραγιόν, ξυραφάκια, πετσέτες ή αντικείμενα που αγγίζουν άμεσα το στόμα και χρησιμοποιούνται αμέσως από άλλο άτομο. Τα χέρια μπορεί επίσης να μεταφέρουν ιό από τη βλάβη προς το μάτι, το δάχτυλο ή άλλο σημείο του σώματος.

• Αποφεύγεται το φιλί, ιδιαίτερα με νεογνό, όταν υπάρχει ενεργός επιχείλιος έρπης.
• Αποφεύγεται η στοματογεννητική επαφή από το πρόδρομο στάδιο έως την πλήρη επούλωση.
• Τα χέρια πλένονται πριν και μετά την εφαρμογή κρέμας ή την τυχαία επαφή με τη βλάβη.
• Δεν αγγίζουμε τα μάτια και δεν χρησιμοποιούμε φακούς επαφής χωρίς σχολαστική υγιεινή χεριών.

Η παρουσία HSV-1 στο στόμα δεν είναι ένδειξη απιστίας ή πρόσφατης σεξουαλικής μετάδοσης. Πολλές λοιμώξεις αποκτώνται στην παιδική ηλικία και παραμένουν αδιάγνωστες για χρόνια πριν από την πρώτη αναγνωρίσιμη υποτροπή.

4Πόσο διαρκεί και πότε είναι μεταδοτικός

Μια τυπική υποτροπή συχνά ολοκληρώνει τον κύκλο της μέσα σε 7–10 ημέρες, ενώ ορισμένες βλάβες χρειάζονται έως περίπου δύο εβδομάδες για πλήρη επούλωση. Η διάρκεια επηρεάζεται από το μέγεθος, τη θέση, την έγκαιρη έναρξη θεραπείας, την κατάσταση του ανοσοποιητικού και το αν η περιοχή τραυματίζεται επανειλημμένα. Η πρώτη στοματική λοίμωξη μπορεί να διαρκέσει περισσότερο και να συνοδεύεται από γενικά συμπτώματα.

Για την καθημερινή πρόληψη θεωρούμε ότι η μεταδοτική περίοδος αρχίζει με τα πρώτα πρόδρομα σημεία, πριν φανεί η φυσαλίδα, και συνεχίζεται μέχρι να πέσει η κρούστα και να αποκατασταθεί πλήρως το δέρμα. Το στάδιο των υγρών φυσαλίδων και των ανοιχτών ελκών έχει ιδιαίτερα υψηλό κίνδυνο. Η κρούστα μειώνει την έκθεση σε υγρό, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της ασφαλές τέλος της μεταδοτικότητας.

Η ασυμπτωματική αποβολή του HSV σημαίνει ότι η πλήρης επούλωση δεν ισοδυναμεί με ισόβια μη μεταδοτικότητα. Παρ’ όλα αυτά, οι αυστηρότερες προφυλάξεις εστιάζονται δικαιολογημένα στην ενεργή έξαρση. Η αντιιική αγωγή μπορεί να περιορίσει τη διάρκεια της ενεργού ιικής αντιγραφής, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως άδεια για φιλί ή στοματογεννητική επαφή όσο υπάρχουν συμπτώματα.

Η βελτίωση δεν μετριέται μόνο από το πότε πέφτει η κρούστα. Χρήσιμα σημεία είναι η διακοπή δημιουργίας νέων φυσαλίδων, η μείωση του πόνου, η σταδιακή ξήρανση και η αποκατάσταση συνεχούς δέρματος. Αν μετά από αρχική βελτίωση εμφανιστούν νέο πύον, αυξανόμενο οίδημα, έντονη θερμότητα ή ερυθρότητα που εξαπλώνεται, χρειάζεται έλεγχος για δευτερογενή βακτηριακή λοίμωξη.

5Στάδια και συμπτώματα του επιχείλιου έρπη

Δεν περνούν όλοι από απολύτως διακριτά στάδια και οι χρόνοι δεν είναι ίδιοι σε κάθε επεισόδιο. Η αναγνώριση του προσωπικού προδρόμου έχει ιδιαίτερη αξία, επειδή τα αντιιικά έχουν συνήθως μεγαλύτερο όφελος όταν ξεκινούν πριν ολοκληρωθεί ο σχηματισμός της φυσαλίδας.

Ήπιο οίδημα του χείλους και ευαισθησία των τοπικών λεμφαδένων μπορεί να συνοδεύουν το επεισόδιο. Πυρετός, διάχυτες βλάβες μέσα στο στόμα, έντονη κακουχία ή δυσκολία στη λήψη υγρών είναι περισσότερο συμβατά με σοβαρότερη πρωτολοίμωξη ή άλλη κατάσταση και δεν αντιμετωπίζονται σαν απλή μικρή υποτροπή.

6Πρώτη λοίμωξη, ουλοστοματίτιδα και υποτροπή

Η πρώτη λοίμωξη από HSV-1 μπορεί να είναι εντελώς ασυμπτωματική. Όταν προκαλεί συμπτώματα, ιδιαίτερα σε παιδιά, μπορεί να εμφανιστεί ως ερπητική ουλοστοματίτιδα: πολλαπλά επώδυνα έλκη στα ούλα, στη γλώσσα και στον στοματικό βλεννογόνο, ερυθρά ή αιμορραγικά ούλα, πυρετός, κακοσμία, διογκωμένοι λεμφαδένες και άρνηση τροφής ή υγρών. Αυτή η εικόνα διαφέρει από μία περιορισμένη φυσαλίδα στο όριο του χείλους.

Η υποτροπή είναι συνήθως ηπιότερη και εντοπισμένη. Συχνά εμφανίζεται στο ίδιο ή σε γειτονικό σημείο, προηγείται γνώριμο μυρμήγκιασμα και δεν συνοδεύεται από υψηλό πυρετό. Με την εμπειρία, ο ασθενής μπορεί να αναγνωρίζει το επεισόδιο πριν φανεί η βλάβη, κάτι που επιτρέπει έγκαιρη εφαρμογή θεραπείας που έχει ήδη συμφωνηθεί με γιατρό ή φαρμακοποιό.

Δεν είναι δυνατό να χρονολογηθεί η πρώτη μόλυνση από το πότε εμφανίστηκε ο πρώτος αναγνωρίσιμος επιχείλιος έρπης. Ο ιός μπορεί να είχε αποκτηθεί χρόνια νωρίτερα. Ομοίως, ένα θετικό HSV-1 IgG δείχνει προηγούμενη έκθεση, αλλά δεν αποδεικνύει ότι η σημερινή βλάβη είναι HSV ούτε αν η έκθεση έγινε πρόσφατα.

7Αιτίες επανενεργοποίησης και συχνών υποτροπών

Η επανενεργοποίηση δεν έχει πάντοτε αναγνωρίσιμο αίτιο. Συχνά αναφερόμενα ερεθίσματα είναι η έντονη υπεριώδης ακτινοβολία, ο πυρετός ή άλλη λοίμωξη, η σωματική εξάντληση, η έλλειψη ύπνου, η ψυχολογική πίεση, οι ορμονικές μεταβολές και το τοπικό τραύμα. Οδοντιατρική εργασία, laser, peeling, ενέσιμες αισθητικές πράξεις ή εγκαύματα μπορούν να πυροδοτήσουν επεισόδιο σε ορισμένα άτομα με σχετικό ιστορικό.

Οι παράγοντες αυτοί δεν δρουν με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Η απλή παρουσία stress ή μιας οδοντιατρικής επίσκεψης δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση. Ένα ημερολόγιο με ημερομηνία έναρξης, θέση, διάρκεια, πιθανό ερέθισμα, θεραπεία και χρόνο επούλωσης μπορεί να εντοπίσει επαναλαμβανόμενο μοτίβο και να βοηθήσει την ιατρική απόφαση.

Τι αξίζει να καταγράφεται

• Αριθμός επεισοδίων ανά έτος και αν εμφανίζονται πάντα στο ίδιο σημείο.
• Προηγούμενη ηλιοθεραπεία, πυρετός, εμμηνόρροια, έλλειψη ύπνου ή τοπική πράξη.
• Πόσο νωρίς ξεκίνησε η θεραπεία και ποια μορφή χρησιμοποιήθηκε.
• Χρόνος μέχρι να σταματήσει ο πόνος και μέχρι την πλήρη επούλωση.
• Επεισόδια με ασυνήθιστη θέση, μεγαλύτερη έκταση ή διαφορετική εμφάνιση.

Αν η υπεριώδης ακτινοβολία αποτελεί σταθερό προσωπικό ερέθισμα, lip balm με επαρκή αντηλιακή προστασία και επαναληπτική εφαρμογή μπορεί να είναι λογικό προληπτικό μέτρο. Δεν αποτρέπει όλες τις υποτροπές και δεν αντικαθιστά καπέλο, σκιά και αποφυγή εγκαύματος.

8Παθήσεις που μοιάζουν με επιχείλιο έρπη

Η σωστή διάγνωση έχει μεγαλύτερη σημασία από την επανάληψη μιας κρέμας σε κάθε πληγή του χείλους. Ομαδοποιημένες φυσαλίδες με πρόδρομο κάψιμο και επαναλαμβανόμενη εμφάνιση στο ίδιο σημείο υποστηρίζουν HSV, αλλά δεν είναι κάθε ερυθρότητα, ρωγμή ή έλκος έρπης.

Ο έρπητας ζωστήρας μπορεί να προκαλέσει φυσαλίδες στο πρόσωπο, συνήθως όμως ακολουθεί μονόπλευρη κατανομή με έντονο νευρικό πόνο. Βλάβες κοντά στο μάτι ή στη μύτη απαιτούν επείγουσα εκτίμηση. Περισσότερα υπάρχουν στον ξεχωριστό οδηγό για τον έρπητα ζωστήρα.

9Διάγνωση και PCR από ενεργή βλάβη

Σε άτομο με επαναλαμβανόμενη, τυπική βλάβη στο χείλος, η διάγνωση είναι συχνά κλινική και δεν απαιτεί εξέταση σε κάθε επεισόδιο. Ο γιατρός αξιολογεί την πρόδρομη αίσθηση, την ομάδα φυσαλίδων, την πορεία προς κρούστα, την εντόπιση και το προηγούμενο ιστορικό.

Όταν χρειάζεται επιβεβαίωση ενεργού HSV, η μοριακή εξέταση PCR ή NAAT από τη βλάβη είναι συνήθως η πιο ευαίσθητη επιλογή. Το δείγμα λαμβάνεται από φρέσκια φυσαλίδα ή έλκος με κατάλληλο στυλεό. Όσο η βλάβη επουλώνεται και στεγνώνει, μειώνεται η πιθανότητα ανίχνευσης· ένα αρνητικό αποτέλεσμα από παλιά κρούστα δεν αποκλείει απόλυτα HSV.

Πότε η εξέταση έχει μεγαλύτερη αξία

• Πρώτη, άτυπη ή πολύ εκτεταμένη βλάβη.
• Αμφιβολία μεταξύ HSV, ζωστήρα, βακτηριακής λοίμωξης ή άλλης δερματοπάθειας.
• Ανοσοκαταστολή, σοβαρή νόσος ή ανεπαρκής ανταπόκριση στη σωστή θεραπεία.
• Ανάγκη διάκρισης HSV-1 από HSV-2 λόγω θέσης, πρόγνωσης ή συμβουλευτικής.
• Υποψία ερπητικής λοίμωξης του ματιού, όπου η λήψη και η θεραπεία κατευθύνονται από οφθαλμίατρο.

Η καλλιέργεια ιού μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ορισμένα εργαστήρια, αλλά είναι λιγότερο ευαίσθητη από την PCR, ιδιαίτερα σε επουλωμένες ή υποτροπιάζουσες βλάβες. Η βιοψία ή άλλος έλεγχος δεν είναι συνήθης για τυπικό επιχείλιο έρπη, αλλά μπορεί να χρειαστεί όταν μια επίμονη βλάβη δεν συμπεριφέρεται όπως HSV.

10HSV IgG και IgM: τι δείχνουν οι εξετάσεις αίματος

Τα αντισώματα αίματος απαντούν σε διαφορετικό ερώτημα από την PCR της βλάβης. Ένα type-specific HSV-1 IgG δείχνει ότι έχει υπάρξει έκθεση στον HSV-1, όχι ότι η σημερινή πληγή προκαλείται από τον ιό. Δεν μπορεί επίσης να δείξει αν η λοίμωξη βρίσκεται στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα και δεν χρονολογεί με ακρίβεια τη μόλυνση.

Η HSV IgM δεν συνιστάται για τη διάγνωση ενεργού ή πρόσφατης λοίμωξης. Οι διαθέσιμες εξετάσεις IgM συχνά δεν είναι ειδικές για τον τύπο, μπορεί να θετικοποιηθούν σε υποτροπή και μπορεί να οδηγήσουν σε λάθος συμπέρασμα ότι μια λοίμωξη αποκτήθηκε πρόσφατα. Ένα αρνητικό IgM δεν αποκλείει ενεργό επιχείλιο έρπη και ένα θετικό IgM δεν αποδεικνύει πρωτολοίμωξη.

Η ορολογία δεν χρησιμοποιείται ως γενικός έλεγχος όλων των ασυμπτωματικών ατόμων. Επιλέγεται όταν υπάρχει σαφές κλινικό ερώτημα και το αποτέλεσμα μπορεί να αλλάξει τη συμβουλευτική ή τη διαχείριση. Για την ερμηνεία προηγούμενης έκθεσης δείτε το άρθρο HSV-1 IgG.

11Πότε ξεκινά η θεραπεία

Η θεραπεία έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να βοηθήσει όταν αρχίζει στο πρόδρομο στάδιο ή με τις πρώτες ενδείξεις βλάβης. Ο λόγος είναι ότι τα αντιιικά αναστέλλουν τον πολλαπλασιασμό του ιού· δεν μπορούν να αναιρέσουν ιστική βλάβη που έχει ήδη ολοκληρωθεί. Όταν η κρούστα έχει σχηματιστεί πλήρως, το αναμενόμενο αντιιικό όφελος είναι συνήθως μικρότερο και η έμφαση μεταφέρεται στην προστασία και την επούλωση.

Ένας ασθενής με επαναλαμβανόμενες επιβεβαιωμένες υποτροπές μπορεί να έχει εκ των προτέρων γραπτό σχέδιο: ποιο σύμπτωμα σημαίνει έναρξη, ποια μορφή θα χρησιμοποιήσει, ποια δόση έχει συνταγογραφηθεί και πότε θα επικοινωνήσει με γιατρό. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μονοήμερα από του στόματος σχήματα, τα οποία δεν πρέπει να αρχίζουν αργά ή να παρατείνονται αυθαίρετα.

Η επιλογή μεταξύ απλής τοπικής φροντίδας, αντιιικής κρέμας και χαπιών εξαρτάται από το μέγεθος και την ένταση, τη συχνότητα υποτροπών, την ηλικία, τη νεφρική λειτουργία, την κύηση, την ανοσολογική κατάσταση και το πόσο νωρίς αναγνωρίζεται το επεισόδιο. Η κρέμα δεν είναι «ασθενέστερη εκδοχή» ενός χαπιού για κάθε περίπτωση· έχει διαφορετική θέση και περιορισμένη διείσδυση.

Οι προσδοκίες πρέπει να είναι ρεαλιστικές. Ακόμη και με έγκαιρη θεραπεία μπορεί να σχηματιστεί φυσαλίδα και η διαφορά στη διάρκεια ενός απλού επεισοδίου μπορεί να είναι περιορισμένη. Επιτυχία μπορεί να σημαίνει μικρότερη βλάβη, λιγότερο πόνο ή ταχύτερη επούλωση, όχι εξαφάνιση μέσα σε λίγες ώρες. Η απουσία άμεσης θεαματικής αλλαγής δεν δικαιολογεί συχνότερες εφαρμογές ή πρόσθετα χάπια πέρα από τις οδηγίες.

12Κρέμες και τοπικά αντιιικά για έρπη στα χείλη

Τα τοπικά αντιιικά προορίζονται κυρίως για περιορισμένο επιχείλιο έρπη και προσφέρουν συνήθως μέτριο όφελος όταν εφαρμόζονται νωρίς και σωστά. Δεν προλαμβάνουν όλες τις φυσαλίδες, δεν απομακρύνουν τον λανθάνοντα ιό και δεν αντικαθιστούν από του στόματος αγωγή όταν υπάρχει σοβαρή, εκτεταμένη ή ειδική λοίμωξη.

Πριν από την εφαρμογή πλένονται τα χέρια και η περιοχή καθαρίζεται απαλά. Χρησιμοποιείται μικρή ποσότητα που καλύπτει τη βλάβη και το άμεσο όριό της, χωρίς έντονο τρίψιμο. Μετά την εφαρμογή τα χέρια πλένονται ξανά. Βαμβακοφόρος στυλεός μίας χρήσης μπορεί να περιορίσει την άμεση επαφή, αρκεί να μη χρησιμοποιείται ξανά.

Παροδικό κάψιμο, τσούξιμο, ξηρότητα ή απολέπιση μπορεί να συμβούν. Έντονο πρήξιμο, διάχυτο εξάνθημα ή επιδείνωση μετά από κάθε εφαρμογή χρειάζονται διακοπή και αξιολόγηση. Για την πλήρη χρήση, τις αντενδείξεις και τις παρενέργειες της εμπορικής κρέμας δείτε τον οδηγό Zovirax.

13Αντιιικά χάπια: ακυκλοβίρη και βαλακυκλοβίρη

Η από του στόματος θεραπεία μπορεί να επιλεγεί για έντονα ή εκτεταμένα επεισόδια, συχνές και επιβαρυντικές υποτροπές, ανεπαρκές όφελος από την τοπική αγωγή ή ειδικούς κλινικούς λόγους. Απαιτεί συνταγογράφηση και έλεγχο της νεφρικής λειτουργίας όπου ενδείκνυται. Η ακυκλοβίρη και η βαλακυκλοβίρη σχετίζονται φαρμακολογικά, αλλά δεν αντικαθίστανται mg προς mg.

Η ελληνική πληροφορία προϊόντος της βαλακυκλοβίρης περιλαμβάνει ειδικό μονοήμερο σχήμα για επιχείλιο έρπη σε ανοσοεπαρκείς ενήλικες και εφήβους: 2.000 mg και δεύτερη δόση 2.000 mg περίπου 12 ώρες αργότερα, όχι νωρίτερα από 6 ώρες. Το σχήμα δεν συνεχίζεται πέρα από μία ημέρα και χρειάζεται προσαρμογή όταν η νεφρική λειτουργία είναι μειωμένη. Δεν είναι κατάλληλο για αυθαίρετη χρήση από παλιά συνταγή.

Για την ακυκλοβίρη από το στόμα, η ελληνική ΠΧΠ περιγράφει για λοιμώξεις απλού έρπητα ενηλίκων 200 mg πέντε φορές ημερησίως, περίπου ανά 4 ώρες παραλείποντας τη νυκτερινή δόση, συνήθως για 5 ημέρες. Ο θεράπων κρίνει αν αυτό το γενικό σχήμα HSV είναι κατάλληλο για το συγκεκριμένο επιχείλιο επεισόδιο. Σοβαρή πρωτολοίμωξη, ανοσοκαταστολή, δυσαπορρόφηση ή νεφρική δυσλειτουργία αλλάζουν την προσέγγιση.

Για πλήρεις πίνακες δοσολογίας και προσαρμογές δείτε τους ξεχωριστούς οδηγούς Ακυκλοβίρη και Valtrex / βαλακυκλοβίρη.

14Συχνές υποτροπές και κατασταλτική θεραπεία

Δεν υπάρχει ένας αριθμός υποτροπών που να επιβάλλει την ίδια θεραπεία σε όλους. Η απόφαση για καθημερινή κατασταλτική αγωγή βασίζεται στη συχνότητα, τη βαρύτητα, τη διάρκεια, την επίδραση στην ποιότητα ζωής, την ύπαρξη προβλέψιμων ερεθισμάτων και το ατομικό ιατρικό ιστορικό. Δύο πολύ βαριά επεισόδια μπορεί να επιβαρύνουν περισσότερο από περισσότερα ήπια.

Πριν από μακροχρόνια αγωγή, ο γιατρός επανεξετάζει αν οι βλάβες είναι πράγματι HSV. PCR δεν απαιτείται υποχρεωτικά σε κάθε τυπική περίπτωση, αλλά είναι χρήσιμη όταν η εμφάνιση είναι άτυπη ή η προηγούμενη θεραπεία απέτυχε. Ελέγχονται επίσης νεφρική λειτουργία, άλλα φάρμακα, εγκυμοσύνη, ανοσοκαταστολή και η δυνατότητα σωστής καθημερινής λήψης.

Η κατασταλτική αγωγή μειώνει τις υποτροπές όσο λαμβάνεται, αλλά δεν εκριζώνει τον ιό. Η ανάγκη της επανεκτιμάται συνήθως μετά από 6–12 μήνες, επειδή η φυσική συχνότητα των επεισοδίων μπορεί να αλλάξει. Η διακοπή δεν σημαίνει ότι η θεραπεία «απέτυχε»· επιτρέπει να αξιολογηθεί η τρέχουσα δραστηριότητα της λοίμωξης.

Κατά την επανεκτίμηση εξετάζονται ο αριθμός των επεισοδίων, η έντασή τους, τυχόν ανεπιθύμητες ενέργειες, η συνέπεια στη λήψη και το αν εξακολουθεί να υπάρχει ουσιαστικό όφελος. Συχνές βλάβες παρά σωστή καταστολή δεν αντιμετωπίζονται αυτόματα με αύξηση δόσης: μπορεί να χρειάζονται επιβεβαίωση με PCR, έλεγχος συμμόρφωσης, αναζήτηση άλλης διάγνωσης ή εξειδικευμένη διερεύνηση αντοχής σε ιδιαίτερα ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς.

Τρία διαφορετικά θεραπευτικά σχέδια

• Επεισοδιακή αγωγή: το φάρμακο αρχίζει στον πρόδρομο ή στις πρώτες βλάβες.
• Κατασταλτική αγωγή: καθημερινή λήψη για συγκεκριμένο διάστημα με ιατρική επανεκτίμηση.
• Περιεπεμβατική προφύλαξη: στοχευμένο σχέδιο γύρω από πράξη που έχει υψηλό κίνδυνο επανενεργοποίησης για το συγκεκριμένο άτομο.

15Τοπική φροντίδα, πόνος και ασφαλής επούλωση

Η περιοχή καθαρίζεται απαλά με νερό και στεγνώνεται χωρίς τρίψιμο. Η κρούστα δεν αφαιρείται, επειδή μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία, καθυστέρηση επούλωσης και δευτερογενή μόλυνση. Ένα λεπτό στρώμα ουδέτερου προστατευτικού προϊόντος, όταν είναι κατάλληλο για τα χείλη, μπορεί να μειώσει τη ρωγμή και την τάση. Διακόπτεται οτιδήποτε προκαλεί έντονο κάψιμο ή εξάνθημα.

Δροσερή, καθαρή κομπρέσα για λίγα λεπτά μπορεί να μειώσει πόνο και οίδημα. Για αναλγησία μπορούν να χρησιμοποιηθούν παρακεταμόλη ή ιβουπροφαίνη μόνο αν είναι κατάλληλες για την ηλικία και το ιατρικό ιστορικό και σύμφωνα με τις οδηγίες του προϊόντος. Η ιβουπροφαίνη δεν είναι κατάλληλη για όλους, όπως σε ορισμένους ασθενείς με νεφρική νόσο, έλκος, αντιπηκτική αγωγή ή συγκεκριμένα στάδια κύησης.

Τα υδροκολλοειδή επιθέματα μπορούν να προστατεύσουν τη βλάβη από τριβή και άγγιγμα και να βελτιώσουν την εμφάνιση. Δεν είναι αντιιικά και δεν κάνουν το άτομο μη μεταδοτικό. Το επίθεμα εφαρμόζεται και αφαιρείται με καθαρά χέρια, δεν μοιράζεται και δεν τοποθετείται πάνω από κρέμα αν οι οδηγίες των δύο προϊόντων δεν το επιτρέπουν.

• Αποφεύγονται λεμόνι, οινόπνευμα, οδοντόκρεμα, αιθέρια έλαια και καυστικά «σπιτικά» προϊόντα.
• Αποφεύγονται πολύ αλμυρές, όξινες ή πικάντικες τροφές αν προκαλούν πόνο.
• Δεν τρυπάμε τη φυσαλίδα και δεν καλύπτουμε με κοινό μακιγιάζ που θα ξαναχρησιμοποιηθεί.
• Αλλάζουμε ή απορρίπτουμε προϊόντα χειλιών που ήρθαν σε άμεση επαφή με την ενεργή βλάβη.

16Πρόληψη μετάδοσης και καθημερινή υγιεινή

Η πρόληψη βασίζεται κυρίως στην αποφυγή άμεσης επαφής κατά την ενεργή έξαρση και στην υγιεινή των χεριών. Από το πρώτο μυρμήγκιασμα μέχρι την πλήρη επούλωση δεν φιλάμε, δεν κάνουμε στοματογεννητική επαφή και δεν αφήνουμε άλλο άτομο να αγγίζει τη βλάβη. Η προφύλαξη είναι ιδιαίτερα αυστηρή για νεογνά, άτομα με έκζεμα και σοβαρά ανοσοκατεσταλμένους.

Η βλάβη αγγίζεται μόνο για καθαρισμό ή εφαρμογή θεραπείας. Τα χέρια πλένονται με σαπούνι και νερό πριν και μετά. Δεν αγγίζουμε μάτια, φακούς επαφής ή ανοιχτές πληγές. Αν το επάγγελμα περιλαμβάνει άμεση επαφή με βρέφη, ασθενείς ή ανοσοκατεσταλμένους, ζητείται οδηγία από ιατρό εργασίας ή υπεύθυνο λοιμώξεων για πρόσθετα μέτρα.

Το αντιιικό φάρμακο δεν αντικαθιστά αυτά τα μέτρα. Ακόμη κι αν η βλάβη μικραίνει γρήγορα, οι προφυλάξεις συνεχίζονται έως την πλήρη αποκατάσταση του δέρματος. Η χρήση προφυλακτικού ή στοματικού φραγμού μειώνει αλλά δεν εξαλείφει τον κίνδυνο όταν εκτεθειμένο δέρμα φέρει τον ιό.

Ένα κατά τα άλλα υγιές παιδί με μικρή βλάβη δεν χρειάζεται συνήθως να απουσιάζει από το σχολείο μόνο λόγω επιχείλιου έρπη, εφόσον αισθάνεται καλά και μπορεί να τηρεί την υγιεινή. Πρέπει όμως να αποφεύγει αθλήματα με άμεση επαφή δέρματος, κοινά μπουκάλια και άγγιγμα της βλάβης. Σε βρεφονηπιακό περιβάλλον, επαγγελματία υγείας ή άθλημα επαφής ακολουθούνται οι ειδικοί κανόνες του χώρου.

17Οδοντιατρικές, δερματολογικές και αισθητικές πράξεις

Τραυματισμός των χειλιών ή των γύρω ιστών μπορεί να ενεργοποιήσει HSV σε άτομα με ιστορικό υποτροπών. Αυτό έχει περιγραφεί μετά από οδοντιατρικές εργασίες, laser resurfacing, χημικό peeling, dermabrasion, fillers και άλλες πράξεις στην περιστοματική περιοχή. Ο κίνδυνος εξαρτάται από το είδος της πράξης, την έκταση και το ατομικό ιστορικό.

Ο επαγγελματίας που θα πραγματοποιήσει την πράξη πρέπει να γνωρίζει αν υπήρξαν προηγούμενα επεισόδια, πόσο συχνά συμβαίνουν και αν μια παρόμοια πράξη προκάλεσε έξαρση στο παρελθόν. Σε ενεργή βλάβη, πολλές εκλεκτικές πράξεις αναβάλλονται μέχρι την πλήρη επούλωση, τόσο για να μην επιδεινωθεί η λοίμωξη όσο και για να μειωθεί η διασπορά.

Σε επιλεγμένα άτομα μπορεί να συνταγογραφηθεί περιεπεμβατική αντιιική προφύλαξη. Δεν υπάρχει ένα σχήμα που να εφαρμόζεται σε κάθε οδοντιατρική ή αισθητική πράξη. Η ουσία, η δόση, ο χρόνος έναρξης και η διάρκεια καθορίζονται από τον γιατρό ή τον επαγγελματία που έχει την ευθύνη της διαδικασίας, λαμβάνοντας υπόψη νεφρική λειτουργία και άλλα φάρμακα.

18Παιδιά, εγκυμοσύνη, θηλασμός και ανοσοκαταστολή

Παιδιά: Η πρώτη στοματική λοίμωξη μπορεί να προκαλέσει εκτεταμένη ουλοστοματίτιδα και αφυδάτωση. Η ηλικία αλλάζει την επιλογή προϊόντος και δόσης· για παράδειγμα, η ελληνική πενσικλοβίρη κρέμα δεν προορίζεται για παιδιά κάτω των 12 ετών. Δόσεις ενηλίκων δεν μετατρέπονται αυθαίρετα με βάση το βάρος και δεν χρησιμοποιείται ασπιρίνη σε παιδί με ιογενή λοίμωξη.

Εγκυμοσύνη: Ένας συνηθισμένος επιχείλιος έρπης δεν είναι το ίδιο κλινικό ζήτημα με νέο γεννητικό έρπη κοντά στον τοκετό. Παρ’ όλα αυτά, κάθε φάρμακο αξιολογείται με βάση το αναμενόμενο όφελος και την έκθεση. Η χαμηλή συστηματική απορρόφηση μιας τοπικής κρέμας δεν σημαίνει ότι κάθε προϊόν χρησιμοποιείται χωρίς συμβουλή. Για από του στόματος θεραπεία αποφασίζει ο θεράπων.

Θηλασμός: Αν η βλάβη είναι στο χείλος, αποφεύγεται το φιλί του βρέφους και εφαρμόζεται σχολαστική υγιεινή χεριών. Αν υπάρχουν ερπητικές βλάβες πάνω στο στήθος, το βρέφος δεν θηλάζει από την προσβεβλημένη πλευρά και δεν λαμβάνει γάλα που ήρθε σε επαφή με τη βλάβη μέχρι να δοθούν ειδικές οδηγίες. Το φάρμακο δεν εφαρμόζεται σε σημείο που θα έρθει σε άμεση επαφή με το στόμα του βρέφους χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

Ανοσοκαταστολή: Χημειοθεραπεία, μεταμόσχευση, ορισμένα βιολογικά φάρμακα, υψηλές δόσεις κορτικοστεροειδών ή σοβαρή ανοσοανεπάρκεια μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερες, επίμονες ή άτυπες βλάβες. Το κατώφλι για PCR, συστηματική θεραπεία και επανεκτίμηση είναι χαμηλότερο. Μια απλή κρέμα μπορεί να μην επαρκεί.

19Επιπλοκές και σημεία που χρειάζονται άμεση εκτίμηση

Οι περισσότερες υποτροπές είναι αυτοπεριοριζόμενες, αλλά ο HSV μπορεί να προσβάλει το μάτι, να εξαπλωθεί σε δέρμα με διαταραγμένο φραγμό ή να προκαλέσει σοβαρότερη νόσο σε ευάλωτους ασθενείς. Η έγκαιρη αναγνώριση είναι σημαντικότερη από την αναμονή να «στεγνώσει» μια ύποπτη βλάβη.

Το ερπητικό έκζεμα μπορεί να εμφανιστεί με πολλές ομοιόμορφες επώδυνες βλάβες και πυρετό σε δέρμα με έκζεμα και χρειάζεται επείγουσα θεραπεία. Η ερπητική κερατίτιδα μπορεί να απειλήσει την όραση. Δεν χρησιμοποιείται κοινή δερματική κρέμα μέσα στο μάτι και δεν τοποθετείται κορτιζονούχο κολλύριο χωρίς οφθαλμολογική οδηγία.

Μια βλάβη που επιμένει περισσότερο από δύο εβδομάδες, υποτροπιάζει στο ίδιο ακριβώς σημείο χωρίς τυπικές φυσαλίδες ή παρουσιάζει σκληρία και αιμορραγία χρειάζεται εξέταση για άλλη αιτία. Η επαναλαμβανόμενη χρήση αντιιικού μπορεί να καθυστερήσει τη σωστή διάγνωση.

20Διατροφή, λυσίνη, βιταμίνες και συχνοί μύθοι

Δεν υπάρχει ειδική δίαιτα που να εκριζώνει τον HSV. Ισορροπημένη διατροφή, επαρκής πρόσληψη υγρών και ύπνος υποστηρίζουν τη γενική υγεία, αλλά δεν λειτουργούν ως αντιιική θεραπεία. Κατά το επώδυνο στάδιο, δροσερές και μαλακές τροφές είναι πιο ανεκτές, ενώ πολύ όξινα, αλμυρά ή πικάντικα τρόφιμα μπορεί να προκαλούν τσούξιμο χωρίς να «τρέφουν» τον ιό.

Τα δεδομένα για συμπληρώματα λυσίνης είναι ασυνεπή και δεν υποστηρίζουν βέβαιη πρόληψη ή θεραπεία για όλους. Υψηλές δόσεις μπορεί να έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες ή αλληλεπιδράσεις και χρειάζονται προσοχή σε νεφρική ή ηπατική νόσο, κύηση και θηλασμό. Βιταμίνη C, ψευδάργυρος, βιταμίνη D και φυτικά σκευάσματα δεν πρέπει να αντικαθιστούν αποδεδειγμένη αντιιική αγωγή όταν αυτή ενδείκνυται.

21Συχνές ερωτήσεις για τον επιχείλιο έρπη

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές