Ακυκλοβίρη (Acyclovir): Αντιιικά Φάρμακα για Έρπητα, Χρήσεις και Παρενέργειες

1Τι είναι η ακυκλοβίρη και πώς γράφεται

Η ακυκλοβίρη είναι συνθετικό ανάλογο νουκλεοσιδίου με εκλεκτική δράση έναντι ορισμένων ερπητοϊών. Αναπτύχθηκε ως στοχευμένη θεραπεία που παρεμβαίνει στην αντιγραφή του ιικού DNA και παραμένει φάρμακο αναφοράς για τον επιχείλιο και γεννητικό έρπητα, τον έρπητα ζωστήρα, την ανεμευλογιά και σοβαρότερες λοιμώξεις από HSV ή VZV.

Στην ελληνική και αγγλική βιβλιογραφία μπορεί να συναντήσετε διαφορετικές γραφές:

• ακυκλοβίρη: πολύ συχνή γραφή σε αναζητήσεις και ενημερωτικά κείμενα,
• ακικλοβίρη ή ασικλοβίρη: γραφές που εμφανίζονται σε ελληνικά φαρμακευτικά κείμενα,
• aciclovir: διεθνής/βρετανική αγγλική γραφή,
• acyclovir: αμερικανική αγγλική γραφή.

Όλες οι παραπάνω ονομασίες αναφέρονται στην ίδια δραστική ουσία. Το Zovirax είναι εμπορική ονομασία της ακυκλοβίρης, ενώ υπάρχουν και γενόσημα προϊόντα. Η εμπορική ονομασία, η περιεκτικότητα και η φαρμακοτεχνική μορφή πρέπει πάντοτε να ελέγχονται, επειδή μία κρέμα 5% δεν χρησιμοποιείται όπως ένα δισκίο ή ένα φιαλίδιο ενδοφλέβιας χορήγησης.

2Σε ποιους ιούς δρα και σε ποιους όχι

Η ακυκλοβίρη δρα κυρίως στους άλφα-ερπητοϊούς, δηλαδή στους ιούς που πολλαπλασιάζονται γρήγορα, προσβάλλουν δέρμα ή βλεννογόνους και παραμένουν λανθάνοντες στα αισθητικά νευρικά γάγγλια.

Η ακυκλοβίρη δεν είναι γενικό αντιιικό για κάθε λοίμωξη. Δεν θεραπεύει τη γρίπη, το κοινό κρυολόγημα, τη λοίμωξη COVID-19, τις άφθες, το μολυσματικό κηρίο ή τις μυκητιάσεις. Επίσης δεν αποτελεί συνήθη θεραπεία για EBV ή CMV, παρότι αυτοί ανήκουν στην ευρύτερη οικογένεια των ερπητοϊών. Για τον CMV χρησιμοποιούνται άλλα, ειδικότερα αντιιικά σε συγκεκριμένες κλινικές συνθήκες.

Για συνολική εικόνα των ανθρώπινων ερπητοϊών, δείτε τον οδηγό Ερπητοϊοί: συμπτώματα, διάγνωση, θεραπεία και πρόληψη.

3Πώς δρα στο μολυσμένο κύτταρο

Η εκλεκτικότητα της ακυκλοβίρης οφείλεται στο ότι το πρώτο κρίσιμο βήμα ενεργοποίησής της γίνεται πολύ αποτελεσματικότερα μέσα σε κύτταρα που έχουν μολυνθεί από HSV ή VZV. Η ιική θυμιδινική κινάση προσθέτει την πρώτη φωσφορική ομάδα και στη συνέχεια κυτταρικά ένζυμα μετατρέπουν την ουσία στην ενεργό τριφωσφορική μορφή.

1. Η ακυκλοβίρη εισέρχεται στο κύτταρο.
2. Η ιική θυμιδινική κινάση αρχίζει την ενεργοποίησή της.
3. Η ενεργός ακυκλοβίρη ανταγωνίζεται τα φυσιολογικά δομικά συστατικά του ιικού DNA.
4. Αναστέλλει την ιική DNA-πολυμεράση και διακόπτει την επιμήκυνση της αλυσίδας DNA.
5. Ο πολλαπλασιασμός του ιού περιορίζεται, ώστε το ανοσοποιητικό να ελέγξει ευκολότερα την έξαρση.

Ο μηχανισμός εξηγεί δύο πρακτικά σημεία. Πρώτον, το φάρμακο έχει μεγαλύτερο περιθώριο δράσης όταν ο ιός πολλαπλασιάζεται έντονα, δηλαδή νωρίς στην έξαρση. Δεύτερον, δεν μπορεί να απομακρύνει τον λανθάνοντα ιό από τα νευρικά γάγγλια, επειδή εκεί δεν υπάρχει ενεργή ιική αντιγραφή στον ίδιο βαθμό.

Μεταλλάξεις της ιικής θυμιδινικής κινάσης ή, σπανιότερα, της DNA-πολυμεράσης μπορούν να προκαλέσουν μειωμένη ευαισθησία. Αυτό παρατηρείται κυρίως σε σοβαρή ή παρατεταμένη ανοσοκαταστολή και όχι συνήθως σε ένα απλό επεισόδιο επιχείλιου έρπητα.

4Εγκεκριμένες χρήσεις της ακυκλοβίρης

Οι ακριβείς ενδείξεις εξαρτώνται από το συγκεκριμένο προϊόν και τη φαρμακοτεχνική μορφή. Σύμφωνα με την Περίληψη Χαρακτηριστικών Προϊόντος των από του στόματος μορφών Zovirax, οι βασικές χρήσεις περιλαμβάνουν:

• θεραπεία λοιμώξεων του δέρματος και των βλεννογόνων από απλό έρπητα, συμπεριλαμβανομένου του πρωτοπαθούς και υποτροπιάζοντος γεννητικού έρπητα,
• καταστολή συχνών ή βαριών υποτροπών απλού έρπητα σε ανοσοεπαρκείς ασθενείς,
• προφύλαξη από λοιμώξεις απλού έρπητα σε ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς,
• θεραπεία ανεμευλογιάς και έρπητα ζωστήρα.

Η ενδοφλέβια ακυκλοβίρη έχει ξεχωριστές, νοσοκομειακές ενδείξεις, όπως σοβαρές λοιμώξεις HSV σε ανοσοκαταστολή, σοβαρό πρώτο επεισόδιο γεννητικού έρπητα, ερπητική εγκεφαλίτιδα, νεογνικό έρπητα και σοβαρή λοίμωξη από VZV. Η χορήγηση γίνεται με αργή ενδοφλέβια έγχυση και απαιτεί ιατρική παρακολούθηση.

5Αντιιικά φάρμακα για έρπητα: σύγκριση

Όταν κάποιος αναζητά «αντιιικά φάρμακα για έρπη» ή «αντιιικά χάπια για έρπη», συνήθως αναφέρεται σε τρεις δραστικές ουσίες: ακυκλοβίρη, βαλακυκλοβίρη και φαμσικλοβίρη. Δεν υπάρχει ένα φάρμακο που να είναι πάντοτε «το ισχυρότερο». Η σωστή επιλογή εξαρτάται από τη λοίμωξη, τη δυνατότητα τήρησης του σχήματος, τη νεφρική λειτουργία, τις αλληλεπιδράσεις, την εγκυμοσύνη, τη διαθεσιμότητα και το κόστος.

Σε κινητό, σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.

Για επεισοδιακή θεραπεία υποτροπιάζοντος γεννητικού έρπητα, οι τρεις επιλογές έχουν παρόμοια τελική αποτελεσματικότητα όταν χορηγούνται στο σωστό σχήμα και ξεκινούν έγκαιρα. Η πρακτικότητα όμως μπορεί να αλλάξει το αποτέλεσμα: ένα απλούστερο σχήμα συχνά τηρείται καλύτερα.

6Χάπια, κρέμα, εναιώρημα και ενδοφλέβια μορφή

Η μορφή της ακυκλοβίρης καθορίζει πού φτάνει το φάρμακο και για ποια λοίμωξη μπορεί να είναι κατάλληλο. Οι μορφές δεν είναι εναλλάξιμες χωρίς ιατρική οδηγία.

• Δισκία: χρησιμοποιούνται όταν χρειάζεται συστηματική έκθεση, όπως στον γεννητικό έρπητα, τον ζωστήρα, την ανεμευλογιά υψηλότερου κινδύνου ή την κατασταλτική θεραπεία.
• Πόσιμο εναιώρημα: επιτρέπει μέτρηση υγρής δόσης όταν το δισκίο δεν είναι πρακτικό. Η περιεκτικότητα πρέπει να διαβάζεται προσεκτικά, επειδή τα ml δεν αντιστοιχούν πάντοτε στην ίδια ποσότητα δραστικής ουσίας μεταξύ προϊόντων.
• Κρέμα 5%: αφορά τοπική εφαρμογή, κυρίως σε ήπιο επιχείλιο έρπητα. Προσφέρει περιορισμένο όφελος και πρέπει να ξεκινά νωρίς.
• Οφθαλμική αλοιφή: είναι ειδικό στείρο οφθαλμικό προϊόν. Η κοινή δερματική κρέμα δεν μπαίνει στο μάτι.
• Ενδοφλέβια ακυκλοβίρη: χρησιμοποιείται στο νοσοκομείο για σοβαρή, διάχυτη, νεογνική ή νευρολογική λοίμωξη και σε ορισμένους ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς.

Η τοπική θεραπεία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο των δισκίων σε ζωστήρα ή σοβαρό γεννητικό έρπητα. Ειδικά στον γεννητικό έρπητα, οι διεθνείς οδηγίες θεωρούν το όφελος των τοπικών αντιιικών μικρό και προτιμούν συστηματική θεραπεία όταν υπάρχει ένδειξη.

7Ακυκλοβίρη για επιχείλιο έρπητα

Ο επιχείλιος έρπης προκαλείται συχνότερα από HSV-1. Ένα τυπικό επεισόδιο αρχίζει με μυρμήγκιασμα, κάψιμο, κνησμό ή τοπική τάση και ακολουθείται από ομαδοποιημένες φυσαλίδες, διάβρωση και κρούστα. Η ακυκλοβίρη έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να περιορίσει την έξαρση όταν εφαρμοστεί ή ληφθεί στο πρόδρομο στάδιο.

Σε ήπιο και σποραδικό επεισόδιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί τοπική κρέμα σύμφωνα με το φύλλο οδηγιών. Το όφελος της κρέμας είναι συνήθως μέτριο και δεν σημαίνει ότι η βλάβη θα εξαφανιστεί αμέσως. Σε πολύ συχνές, εκτεταμένες ή ιδιαίτερα επώδυνες υποτροπές, ο ιατρός μπορεί να εξετάσει από του στόματος επεισοδιακή θεραπεία ή προφύλαξη σε συγκεκριμένα ερεθίσματα.

Τι να αποφεύγεται

• εφαρμογή κοινής δερματικής κρέμας μέσα στο στόμα, στη μύτη ή στα μάτια,
• σπάσιμο των φυσαλίδων και συνεχές άγγιγμα της βλάβης,
• κοινή χρήση κραγιόν, ξυραφιού ή προσωπικών αντικειμένων κατά την ενεργή φάση,
• φιλί ή στενή επαφή με νεογνό όταν υπάρχει ενεργός επιχείλιος έρπης.

Βλάβη που δεν ακολουθεί την τυπική πορεία, επιμένει, έχει πύον, επεκτείνεται ή συνοδεύεται από πυρετό μπορεί να μην είναι απλός έρπης. Δείτε περισσότερα στον οδηγό Επιχείλιος έρπης: συμπτώματα, θεραπεία και υποτροπές.

8Ακυκλοβίρη για γεννητικό έρπητα

Ο γεννητικός έρπης μπορεί να προκληθεί από HSV-2 ή HSV-1. Το πρώτο κλινικό επεισόδιο μπορεί να είναι παρατεταμένο, με πολλαπλές επώδυνες βλάβες, δυσουρία, βουβωνική λεμφαδενοπάθεια, πυρετό ή νευρολογικά συμπτώματα. Οι διεθνείς οδηγίες συνιστούν συστηματική αντιιική θεραπεία σε όλα τα πρώτα κλινικά επεισόδια, ακόμη και όταν η αρχική εικόνα φαίνεται σχετικά ήπια.

Στις υποτροπές υπάρχουν δύο διαφορετικές στρατηγικές:

• Επεισοδιακή θεραπεία: αρχίζει με τα πρόδρομα συμπτώματα ή μέσα στην πρώτη ημέρα από την εμφάνιση βλάβης, ώστε να μειώσει τη διάρκεια και την ένταση του επεισοδίου.
• Κατασταλτική θεραπεία: καθημερινή αγωγή για ένα διάστημα σε άτομα με συχνές ή επιβαρυντικές υποτροπές ή όταν η μείωση του κινδύνου μετάδοσης αποτελεί σημαντικό στόχο.

Η αντιιική θεραπεία μειώνει την ιοαποβολή, αλλά δεν μηδενίζει τη μεταδοτικότητα. Ο HSV μπορεί να αποβάλλεται και χωρίς ορατές βλάβες. Αποχή από σεξουαλική επαφή κατά τις βλάβες ή το πρόδρομο στάδιο και συνεπής χρήση προφυλακτικού μειώνουν περαιτέρω τον κίνδυνο, χωρίς να τον εξαλείφουν.

Επειδή ο HSV-2 υποτροπιάζει και αποβάλλεται ασυμπτωματικά συχνότερα από τον γεννητικό HSV-1, η τυποποίηση με PCR από ενεργή βλάβη έχει προγνωστική και συμβουλευτική αξία. Δείτε τον οδηγό HSV-2 και γεννητικός έρπης.

9Ακυκλοβίρη για ζωστήρα και ανεμευλογιά

Ο έρπης ζωστήρας προκαλείται από επανενεργοποίηση του VZV, του ίδιου ιού που προκαλεί ανεμευλογιά. Συνήθως εμφανίζεται ως πόνος, κάψιμο ή υπερευαισθησία και στη συνέχεια ως μονόπλευρο φυσαλιδώδες εξάνθημα σε συγκεκριμένη νευρική κατανομή.

Η συστηματική αντιιική θεραπεία έχει το μεγαλύτερο όφελος όταν ξεκινά εντός 72 ωρών από την εμφάνιση του εξανθήματος. Μπορεί να εξεταστεί και αργότερα όταν συνεχίζουν να εμφανίζονται νέες φυσαλίδες, υπάρχει οφθαλμική ή νευρολογική εντόπιση, ο ασθενής είναι ανοσοκατεσταλμένος ή η νόσος είναι σοβαρή. Η κρέμα ακυκλοβίρης δεν αποτελεί θεραπεία ζωστήρα.

Η έγκαιρη αγωγή μπορεί να μειώσει τη διάρκεια δημιουργίας νέων βλαβών, τη βαρύτητα και τον οξύ πόνο. Δεν εγγυάται ότι δεν θα εμφανιστεί μεθερπητική νευραλγία. Η ηλικία, η ένταση του αρχικού πόνου και η έκταση του εξανθήματος εξακολουθούν να επηρεάζουν τον κίνδυνο.

Στην ανεμευλογιά, η ακυκλοβίρη δεν χορηγείται αυτομάτως σε κάθε υγιές παιδί. Η ηλικία, ο χρόνος έναρξης, η βαρύτητα και παράγοντες υψηλού κινδύνου καθορίζουν αν υπάρχει ένδειξη. Ενήλικες, έγκυες, ανοσοκατεσταλμένοι και ασθενείς με σοβαρή ή επιπλεγμένη νόσο χρειάζονται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Δείτε επίσης τον πλήρη οδηγό για τον έρπητα ζωστήρα.

10Πότε πρέπει να αρχίζει η θεραπεία

Ο χρόνος έναρξης είναι βασικό μέρος της αποτελεσματικότητας. Η ακυκλοβίρη αναστέλλει την ενεργή ιική αντιγραφή, επομένως δεν μπορεί να αναιρέσει πλήρως φλεγμονή και ιστική βλάβη που έχουν ήδη εγκατασταθεί.

Το «νωρίς» δεν σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνεται αντιιικό για κάθε αίσθημα καύσου ή κάθε σπυράκι. Μία άφθα, αλλεργική δερματίτιδα, θυλακίτιδα, καντιντίαση ή βακτηριακή λοίμωξη δεν θα βελτιωθεί με ακυκλοβίρη. Όταν η εικόνα δεν είναι τυπική ή πρόκειται για πρώτο επεισόδιο, η κλινική ή εργαστηριακή επιβεβαίωση έχει ιδιαίτερη αξία.

11Ακυκλοβίρη σε χάπια: τι καθορίζει το σχήμα

Δεν υπάρχει μία ενιαία «δόση ακυκλοβίρης για έρπη». Η περιεκτικότητα, η συχνότητα και η διάρκεια αλλάζουν ουσιαστικά ανάλογα με την ένδειξη. Τα σχήματα για απλό έρπητα δέρματος ή βλεννογόνων, κατασταλτική θεραπεία, προφύλαξη σε ανοσοκαταστολή και ζωστήρα δεν είναι ίδια.

Ο ιατρός λαμβάνει υπόψη:

• αν πρόκειται για HSV-1, HSV-2 ή VZV και ποια είναι η εντόπιση,
• αν είναι πρώτο επεισόδιο, υποτροπή ή μακροχρόνια καταστολή,
• τον χρόνο που πέρασε από την έναρξη των συμπτωμάτων,
• τη βαρύτητα, την έκταση και τυχόν οφθαλμική ή νευρολογική συμμετοχή,
• την ηλικία, το βάρος στα παιδιά και τη νεφρική λειτουργία,
• την ανοσοκαταστολή, την εγκυμοσύνη και τα συγχορηγούμενα φάρμακα.

Πρακτική λήψη

Τα δισκία μπορούν γενικά να λαμβάνονται με ή χωρίς τροφή και με αρκετό νερό, εκτός αν έχουν δοθεί διαφορετικές οδηγίες. Οι δόσεις κατανέμονται στα προβλεπόμενα διαστήματα και δεν διακόπτονται επειδή οι βλάβες άρχισαν να υποχωρούν, χωρίς συνεννόηση. Η παράλειψη πολλών δόσεων μειώνει την αποτελεσματικότητα, ιδιαίτερα στα σχήματα που απαιτούν συχνή λήψη.

12Ακυκλοβίρη ή βαλακυκλοβίρη: ποια είναι η διαφορά

Η βαλακυκλοβίρη είναι ο εστέρας L-βαλίνης της ακυκλοβίρης. Μετά την από του στόματος λήψη μετατρέπεται γρήγορα σε ακυκλοβίρη. Το βασικό της πλεονέκτημα είναι η καλύτερη απορρόφηση, η οποία επιτρέπει συχνά λιγότερες ημερήσιες λήψεις.

Σε κινητό, σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.

Όταν χρησιμοποιούνται στο σωστό θεραπευτικό σχήμα, η τελική αποτελεσματικότητα είναι παρόμοια σε πολλές ενδείξεις. Η βαλακυκλοβίρη δεν είναι «διαφορετικό ισχυρότερο αντιιικό» με ανεξάρτητο μηχανισμό· είναι πρακτικότερος τρόπος να επιτευχθεί συστηματική έκθεση σε ακυκλοβίρη. Η ακυκλοβίρη παραμένει απαραίτητη όταν χρειάζεται ενδοφλέβια θεραπεία ή ειδική τοπική/οφθαλμική μορφή.

Δείτε τον αναλυτικό οδηγό Valtrex και βαλακυκλοβίρη.

13Φαμσικλοβίρη και ειδικά αντιιικά

Η φαμσικλοβίρη είναι προφάρμακο της πενσικλοβίρης. Μετά την απορρόφηση μετατρέπεται στην ενεργό ουσία που αναστέλλει την ιική DNA-πολυμεράση. Χρησιμοποιείται ως από του στόματος εναλλακτική σε επιλεγμένες λοιμώξεις HSV και VZV και μπορεί να προσφέρει πρακτικά σχήματα. Δεν είναι αυτομάτως ανώτερη από την ακυκλοβίρη ή τη βαλακυκλοβίρη.

Η πενσικλοβίρη υπάρχει και ως τοπικό αντιιικό για επιχείλιο έρπητα σε ορισμένες αγορές. Όπως και η τοπική ακυκλοβίρη, έχει περισσότερο νόημα όταν χρησιμοποιείται πολύ νωρίς και δεν αντικαθιστά τη συστηματική θεραπεία σε σοβαρή νόσο.

Τι γίνεται όταν υπάρχει πραγματική αντοχή

Σε επίμονη λοίμωξη από HSV με τεκμηριωμένη ή ισχυρά πιθανολογούμενη αντοχή, η απλή αλλαγή από ακυκλοβίρη σε βαλακυκλοβίρη συνήθως δεν λύνει το πρόβλημα, επειδή η βαλακυκλοβίρη μετατρέπεται στην ίδια δραστική ουσία. Πολλά ανθεκτικά στελέχη παρουσιάζουν επίσης μειωμένη ευαισθησία στη φαμσικλοβίρη.

Φάρμακα όπως η φοσκαρνέτη ή η σιδοφοβίρη αφορούν εξειδικευμένη νοσοκομειακή αντιμετώπιση, έχουν σημαντική νεφροτοξικότητα και απαιτούν λοιμωξιολόγο και εργαστηριακή παρακολούθηση. Δεν είναι εναλλακτικές για αυτοθεραπεία. Αντίστοιχα, γκανσικλοβίρη και βαλγκανσικλοβίρη χρησιμοποιούνται κυρίως για CMV και δεν αντικαθιστούν τα συνήθη αντιερπητικά σε ένα απλό επεισόδιο HSV.

14Κατασταλτική θεραπεία και μετάδοση

Κατασταλτική θεραπεία σημαίνει καθημερινή λήψη αντιιικού για μεγαλύτερο διάστημα με στόχο τη μείωση των υποτροπών. Δεν υπάρχει ένα απόλυτο όριο επεισοδίων που να αποφασίζει μόνο του τη θεραπεία. Συνεκτιμώνται η συχνότητα, ο πόνος, η διάρκεια, η ψυχολογική επιβάρυνση, η επίδραση στη σεξουαλική ζωή, η ανοσολογική κατάσταση και η επιθυμία μείωσης του κινδύνου μετάδοσης.

Στον συχνά υποτροπιάζοντα γεννητικό HSV-2, η καθημερινή καταστολή μειώνει τις υποτροπές περίπου κατά 70–80% σε πολλούς ασθενείς και μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής. Η ανάγκη συνέχισης επανεκτιμάται περιοδικά, συνήθως τουλάχιστον ετησίως, επειδή η φυσική συχνότητα των υποτροπών μπορεί να μειωθεί με τον χρόνο.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να πετύχει

• Μπορεί να μειώσει επεισόδια και ημέρες συμπτωμάτων.
• Μπορεί να μειώσει την ασυμπτωματική ιοαποβολή.
• Μπορεί να συμβάλει στη μείωση της μετάδοσης HSV-2, ιδιαίτερα ως μέρος συνδυασμένης στρατηγικής.
• Δεν εκριζώνει τον ιό και δεν εξασφαλίζει μηδενική μεταδοτικότητα.
• Δεν αντικαθιστά την αποχή κατά τις βλάβες/πρόδρομα συμπτώματα και τις ασφαλέστερες σεξουαλικές πρακτικές.

Ένα θετικό HSV IgG χωρίς συμπτώματα δεν αποτελεί από μόνο του λόγο έναρξης καθημερινής αγωγής. Η απόφαση βασίζεται στο κλινικό ιστορικό και στον συγκεκριμένο θεραπευτικό στόχο.

15Παρενέργειες της ακυκλοβίρης

Οι περισσότερες βραχείες αγωγές από το στόμα είναι καλά ανεκτές. Το προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών όμως αλλάζει ανάλογα με τη μορφή, τη δόση, τη διάρκεια, την ενυδάτωση και τη νεφρική λειτουργία.

Συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες των δισκίων

• πονοκέφαλος ή ζάλη,
• ναυτία, έμετος, διάρροια ή κοιλιακό άλγος,
• κνησμός ή εξάνθημα, μερικές φορές φωτοευαισθησία,
• κόπωση ή κακουχία σε ορισμένους ασθενείς.

Τοπικές αντιδράσεις

Η κρέμα μπορεί να προκαλέσει παροδικό κάψιμο ή νυγμό, ξηρότητα, απολέπιση, κνησμό ή δερματίτιδα εξ επαφής. Ερεθισμός μετά από εφαρμογή μέσα στο στόμα, στη μύτη ή κοντά στο μάτι μπορεί να οφείλεται σε λανθασμένη χρήση.

Σπάνιες αλλά σημαντικές αντιδράσεις

• αύξηση ουρίας/κρεατινίνης, κρυσταλλουρία, νεφρικός πόνος ή οξεία νεφρική βλάβη,
• σύγχυση, υπνηλία, τρόμος, αστάθεια, ψευδαισθήσεις, σπασμοί ή εγκεφαλοπάθεια, κυρίως όταν το φάρμακο συσσωρεύεται,
• αναφυλαξία, αγγειοοίδημα ή δύσπνοια,
• σοβαρές δερματικές αντιδράσεις με εκτεταμένο εξάνθημα, φυσαλίδες, αποκόλληση δέρματος ή βλάβες βλεννογόνων,
• πολύ σπάνια αιματολογικές ή ηπατικές διαταραχές.

16Νεφρική λειτουργία, ενυδάτωση και ηλικιωμένοι

Η ακυκλοβίρη αποβάλλεται σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητη από τους νεφρούς μέσω σπειραματικής διήθησης και σωληναριακής έκκρισης. Όταν η νεφρική κάθαρση μειώνεται, το φάρμακο μπορεί να συσσωρευθεί και να αυξηθεί ο κίνδυνος νεφρικών και νευρολογικών ανεπιθύμητων ενεργειών.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε:

• χρόνια νεφρική νόσο ή πρόσφατη αύξηση κρεατινίνης,
• μεγάλη ηλικία, ακόμη και χωρίς γνωστή νεφροπάθεια,
• αφυδάτωση από πυρετό, εμέτους, διάρροια ή μειωμένη πρόσληψη υγρών,
• υψηλές από του στόματος δόσεις, όπως στα σχήματα ζωστήρα,
• ενδοφλέβια χορήγηση, ιδίως αν γίνει γρήγορα,
• συγχορήγηση νεφροτοξικών φαρμάκων.

Σε ασθενείς με νεφρική δυσλειτουργία προσαρμόζεται η δόση ή το μεσοδιάστημα βάσει της νεφρικής κάθαρσης και του συγκεκριμένου σχήματος. Η απλή αντιγραφή μιας «κανονικής» δόσης από το διαδίκτυο μπορεί να είναι επικίνδυνη. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις ελέγχονται κρεατινίνη, υπολογιζόμενη νεφρική λειτουργία, ουρία και ηλεκτρολύτες πριν ή κατά τη θεραπεία.

Η επαρκής ενυδάτωση είναι σημαντική, αλλά δεν σημαίνει ανεξέλεγκτη κατανάλωση υγρών. Άτομα με καρδιακή ανεπάρκεια, προχωρημένη νεφρική νόσο ή οδηγία περιορισμού υγρών ακολουθούν το εξατομικευμένο πλάνο του ιατρού τους.

17Αλληλεπιδράσεις, αλκοόλ, φαγητό και ξεχασμένη δόση

Η ακυκλοβίρη έχει σχετικά περιορισμένες κλινικά σημαντικές αλληλεπιδράσεις, αλλά οι συνδυασμοί που επηρεάζουν τη νεφρική αποβολή ή αυξάνουν τη νεφροτοξικότητα χρειάζονται προσοχή.

• Προβενεσίδη και σιμετιδίνη: μπορούν να μειώσουν τη νεφρική κάθαρση και να αυξήσουν την έκθεση στην ακυκλοβίρη.
• Μυκοφαινολάτη μοφετίλη: μπορεί να αυξηθεί η έκθεση τόσο στην ακυκλοβίρη όσο και στον αδρανή μεταβολίτη της μυκοφαινολάτης.
• Νεφροτοξικά φάρμακα: κυκλοσπορίνη, τακρόλιμους και άλλες θεραπείες που επιβαρύνουν τους νεφρούς αυξάνουν την ανάγκη παρακολούθησης.
• Θεοφυλλίνη: η ακυκλοβίρη μπορεί να αυξήσει τα επίπεδά της· ο ιατρός μπορεί να χρειαστεί παρακολούθηση.
• Ζιδοβουδίνη: έχει αναφερθεί αυξημένη κόπωση/νευρολογική επιβάρυνση σε συνδυασμό.

Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη ή τα διουρητικά δεν απαγορεύονται αυτόματα σε κάθε ασθενή, όμως σε αφυδάτωση, χρόνια νεφρική νόσο, μεγάλη ηλικία ή υψηλές δόσεις ακυκλοβίρης μπορεί να αυξήσουν τον συνολικό νεφρικό κίνδυνο. Ο ιατρός πρέπει να γνωρίζει όλα τα φάρμακα, ακόμη και όσα λαμβάνονται χωρίς συνταγή.

Αλκοόλ και φαγητό

Δεν υπάρχει κλασική άμεση αλληλεπίδραση που να απαγορεύει απόλυτα μικρή ποσότητα αλκοόλ. Η υπερβολική κατανάλωση όμως μπορεί να προκαλέσει αφυδάτωση, να επιδεινώσει ζάλη/ναυτία και να οδηγήσει σε παραλείψεις δόσεων. Τα δισκία μπορούν συνήθως να ληφθούν με ή χωρίς φαγητό· η τροφή μπορεί να βοηθήσει αν υπάρχει γαστρεντερική ενόχληση.

Αν ξεχαστεί μία δόση

Λαμβάνεται όταν το θυμηθείτε, εκτός αν πλησιάζει η επόμενη. Δεν διπλασιάζεται η δόση χωρίς οδηγία. Σε πολύ συχνά σχήματα, ρωτήστε φαρμακοποιό ή ιατρό πώς να διατηρήσετε σωστά τα μεσοδιαστήματα.

18Εγκυμοσύνη, θηλασμός και παιδιά

Εγκυμοσύνη

Η ακυκλοβίρη είναι από τα αντιιικά με τη μεγαλύτερη εμπειρία χρήσης στην εγκυμοσύνη. Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν έχουν δείξει χαρακτηριστική αύξηση συγγενών ανωμαλιών, αλλά η χορήγηση γίνεται όταν το αναμενόμενο όφελος υπερτερεί του πιθανού κινδύνου και με ιατρική καθοδήγηση.

Το πρώτο επεισόδιο γεννητικού έρπητα, ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό της κύησης ή κοντά στον τοκετό, έχει διαφορετική βαρύτητα από μία γνωστή ήπια υποτροπή. Η έγκυος πρέπει να επικοινωνήσει άμεσα με τον γυναικολόγο και να μην αυτοθεραπευτεί. Σε γυναίκες με υποτροπιάζοντα γεννητικό έρπητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατασταλτική αγωγή από την 36η εβδομάδα στο πλαίσιο μαιευτικού πρωτοκόλλου.

Θηλασμός

Η ακυκλοβίρη περνά στο μητρικό γάλα σε μικρή ποσότητα και θεωρείται γενικά συμβατή σε αρκετές κλινικές περιπτώσεις. Χρειάζεται εξατομίκευση, ιδιαίτερα σε πρόωρο ή ευάλωτο νεογνό. Ενεργές ερπητικές βλάβες στο στήθος απαιτούν άμεση καθοδήγηση: το βρέφος δεν πρέπει να έρχεται σε επαφή με τη βλάβη και η κοινή κρέμα δεν εφαρμόζεται στο στήθος χωρίς συγκεκριμένη οδηγία.

Παιδιά και νεογνά

Η παιδιατρική δόση εξαρτάται από την ηλικία, το βάρος, τον ιό, τη βαρύτητα και την ανοσολογική κατάσταση. Η θεραπεία ανεμευλογιάς δεν είναι ρουτίνα για κάθε υγιές παιδί. Ο νεογνικός έρπης είναι ιατρικό επείγον και αντιμετωπίζεται στο νοσοκομείο με ενδοφλέβια ακυκλοβίρη και πλήρη διερεύνηση.

19Εξετάσεις HSV και VZV: PCR, IgG και IgM

Η εξέταση επιλέγεται ανάλογα με το κλινικό ερώτημα. Άλλο είναι το «είναι η σημερινή βλάβη HSV;» και άλλο το «έχω εκτεθεί στο παρελθόν;». Η λανθασμένη χρήση της ορολογίας μπορεί να οδηγήσει είτε σε άσκοπη ανησυχία είτε σε ψευδή καθησυχασμό.

Σε κινητό, σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.

Για ενεργή βλάβη, η λήψη γίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα, κατά προτίμηση από τη βάση φρέσκιας φυσαλίδας ή έλκους. Αρνητική PCR από παλιά ή επουλωμένη βλάβη δεν αποκλείει απόλυτα HSV, επειδή η ιοαποβολή είναι διαλείπουσα και το ιικό φορτίο μειώνεται με την επούλωση.

Διαβάστε επίσης: HSV-1 IgG και HSV-1 IgM και οι περιορισμοί της εξέτασης.

20Αποτυχία θεραπείας, αντοχή και επείγοντα σημεία

Η μη άμεση βελτίωση δεν σημαίνει αυτομάτως αντοχή. Πιο συχνές αιτίες είναι η λανθασμένη διάγνωση, η καθυστερημένη έναρξη, η χρήση κρέμας σε λοίμωξη που χρειάζεται συστηματική αγωγή, η παράλειψη δόσεων, η ανεπαρκής διάρκεια, η σοβαρή ανοσοκαταστολή ή μία επιπλοκή όπως βακτηριακή επιμόλυνση.

Η πραγματική αντοχή στην ακυκλοβίρη είναι σπάνια σε ανοσοεπαρκή άτομα, αλλά εμφανίζεται συχνότερα σε μεταμοσχευμένους, σε προχωρημένη ανοσοκαταστολή και μετά από επανειλημμένες ή παρατεταμένες εκθέσεις. Αν οι βλάβες επιμένουν ή εξελίσσονται παρά τη σωστή θεραπεία, χρειάζεται ειδικός. Η ιοκαλλιέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί για φαινοτυπικό έλεγχο ευαισθησίας. Ανθεκτικά στελέχη στην ακυκλοβίρη είναι επίσης ανθεκτικά στη βαλακυκλοβίρη και συχνά στη φαμσικλοβίρη.

Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση

• πόνος, ερυθρότητα, φωτοφοβία ή θολή όραση,
• ζωστήρας στο πρόσωπο, στη μύτη, στο μάτι ή στο αυτί,
• αδυναμία προσώπου, έντονος πονοκέφαλος, αυχενική δυσκαμψία, σύγχυση ή σπασμοί,
• εκτεταμένο εξάνθημα, πολύ υψηλός πυρετός ή δύσπνοια,
• εγκυμοσύνη με νέο γεννητικό έρπητα, ιδιαίτερα κοντά στον τοκετό,
• βλάβες ή πυρετός σε νεογνό,
• σοβαρή ανοσοκαταστολή, μεταμόσχευση ή ενεργή αντικαρκινική θεραπεία,
• σημαντική μείωση ούρων, έντονη υπνηλία ή νέα νευρολογικά συμπτώματα κατά την αγωγή,
• εξάνθημα με φυσαλίδες, αποκόλληση δέρματος ή πληγές στο στόμα μετά τη λήψη φαρμάκου.

21Συχνές ερωτήσεις και τι να θυμάστε

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Η σωστή εργαστηριακή εξέταση εξαρτάται από το αν υπάρχει ενεργή βλάβη, αν ζητείται τυποποίηση HSV-1/HSV-2 ή αν το ερώτημα αφορά παλαιά έκθεση και ανοσία. Στο Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας παρέχεται ιατρική καθοδήγηση για την επιλογή και την ερμηνεία των σχετικών εξετάσεων.

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές

Επιστημονική επιμέλεια άρθρου

Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος

Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος Απόφοιτος Ιατρικής Σχολής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Υπεύθυνος ιατρικής επιμέλειας περιεχομένου

Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας Έσλιν 19, Λαμία 35100

Επικοινωνία με το εργαστήριο

Σταθερό: +30 22310 66841

Κινητό: +30 6972 860905

Κλήση WhatsApp Viber Messenger

Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30