FSH και LH: Φυσιολογικές Τιμές, Ερμηνεία και Έλεγχος Γονιμότητας

1
Τι είναι η FSH και η LH

Η FSH και η LH είναι δύο γλυκοπρωτεϊνικές ορμόνες που παράγονται από την πρόσθια υπόφυση. Ονομάζονται γοναδοτροπίνες, επειδή ο βασικός τους στόχος είναι οι γονάδες: οι ωοθήκες στις γυναίκες και οι όρχεις στους άνδρες. Η δράση τους δεν είναι ίδια, αλλά είναι αλληλοσυμπληρούμενη και απαραίτητη για τη φυσιολογική αναπαραγωγική λειτουργία.

Στις γυναίκες, η FSH υποστηρίζει την ανάπτυξη των ωοθυλακίων και την παραγωγή οιστραδιόλης. Η LH συμμετέχει στην ωρίμανση του κυρίαρχου ωοθυλακίου, προκαλεί την ωορρηξία όταν εμφανιστεί η απότομη άνοδός της και στη συνέχεια στηρίζει τη λειτουργία του ωχρού σωματίου. Στους άνδρες, η FSH δρα κυρίως στα κύτταρα Sertoli και υποστηρίζει τη σπερματογένεση, ενώ η LH διεγείρει τα κύτταρα Leydig να παράγουν τεστοστερόνη.

Οι δύο εξετάσεις ζητούνται συχνά μαζί, αλλά δεν αποτελούν αυτόνομο «τεστ γονιμότητας». Η τιμή τους αποκτά νόημα όταν συσχετίζεται με το φύλο, την ηλικία, την ημέρα του κύκλου, τα συμπτώματα, την οιστραδιόλη ή την τεστοστερόνη, την προλακτίνη, τις θεραπείες που λαμβάνει ο εξεταζόμενος και το συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα.

2
Πώς ρυθμίζονται: ο άξονας υποθάλαμος–υπόφυση–γονάδες

Η παραγωγή FSH και LH ελέγχεται από τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–γονάδες. Ο υποθάλαμος εκκρίνει παλμικά την ορμόνη GnRH. Οι παλμοί αυτοί ενεργοποιούν την υπόφυση, η οποία απελευθερώνει FSH και LH στην κυκλοφορία. Οι γοναδοτροπίνες φτάνουν στις ωοθήκες ή στους όρχεις και προκαλούν την παραγωγή ορμονών φύλου και άλλων ρυθμιστικών παραγόντων.

Το σύστημα λειτουργεί με παλίνδρομη ρύθμιση. Η οιστραδιόλη, η προγεστερόνη, η τεστοστερόνη και η ινχιμπίνη μεταφέρουν πληροφορίες πίσω στον υποθάλαμο και στην υπόφυση. Όταν η λειτουργία των γονάδων μειώνεται, η αρνητική ανατροφοδότηση περιορίζεται και οι γοναδοτροπίνες μπορεί να αυξηθούν. Αντίθετα, όταν το πρόβλημα εντοπίζεται στον υποθάλαμο ή στην υπόφυση, οι FSH και LH μπορεί να είναι χαμηλές ή «ακατάλληλα φυσιολογικές» για τα χαμηλά επίπεδα των ορμονών φύλου.

Η παλμική έκκριση εξηγεί γιατί μία μεμονωμένη τιμή, ιδίως της LH, μπορεί να παρουσιάζει διακύμανση. Εξηγεί επίσης γιατί καταστάσεις όπως σοβαρή ενεργειακή ανεπάρκεια, πολύ χαμηλό βάρος, υπερβολική άσκηση, χρόνιο νόσημα, ορισμένα φάρμακα ή αυξημένη προλακτίνη μπορούν να καταστείλουν τον άξονα.

Στις γυναίκες υπάρχει επιπλέον η φυσιολογική μεταβολή μέσα στον κύκλο. Για μεγάλο μέρος του κύκλου τα οιστρογόνα ασκούν αρνητική ανατροφοδότηση. Λίγο πριν από την ωορρηξία, όμως, η παρατεταμένη υψηλή οιστραδιόλη προκαλεί θετική ανατροφοδότηση και οδηγεί στην απότομη αύξηση της LH.

3
FSH και LH στις γυναίκες κατά τον εμμηνορρυσιακό κύκλο

Οι τιμές FSH και LH μεταβάλλονται φυσιολογικά κατά τη διάρκεια του κύκλου. Στην αρχή της περιόδου, η πτώση της οιστραδιόλης και της προγεστερόνης επιτρέπει μία μικρή άνοδο της FSH. Η άνοδος αυτή βοηθά να αρχίσει η ανάπτυξη μιας ομάδας ωοθυλακίων. Καθώς τα ωοθυλάκια μεγαλώνουν, παράγουν οιστραδιόλη και ινχιμπίνη Β, οι οποίες μειώνουν σταδιακά την FSH.

Ένα ωοθυλάκιο γίνεται συνήθως κυρίαρχο και συνεχίζει να αναπτύσσεται. Η οιστραδιόλη αυξάνεται, το ενδομήτριο προετοιμάζεται και, όταν η υψηλή οιστραδιόλη διατηρηθεί για επαρκές διάστημα, προκαλείται η απότομη άνοδος της LH. Η λεγόμενη αιχμή της LH οδηγεί στην τελική ωρίμανση του ωαρίου και στην ωορρηξία.

Μετά την ωορρηξία, το ωχρό σωμάτιο παράγει κυρίως προγεστερόνη και οιστραδιόλη. Οι ορμόνες αυτές καταστέλλουν FSH και LH κατά την ωχρινική φάση. Αν δεν υπάρξει εγκυμοσύνη, το ωχρό σωμάτιο υποχωρεί, οι ορμόνες πέφτουν και αρχίζει νέα περίοδος.

Η παραπάνω φυσιολογία σημαίνει ότι η ίδια τιμή LH μπορεί να είναι αναμενόμενη κοντά στην ωορρηξία αλλά ασυνήθιστη στην αρχή του κύκλου. Αντίστοιχα, μία FSH που μετρήθηκε σε τυχαία ημέρα δεν πρέπει να συγκρίνεται μηχανικά με όρια που αφορούν τη 2η–4η ημέρα. Η ημέρα του κύκλου πρέπει να αναγράφεται στο παραπεμπτικό ή να δηλώνεται στο εργαστήριο.

4
Ποια ημέρα του κύκλου γίνεται η εξέταση

Όταν το ερώτημα αφορά βασικό ορμονικό έλεγχο, ωοθηκική λειτουργία ή εκτίμηση ωοθηκικής εφεδρείας, η FSH και η οιστραδιόλη μετρώνται συνήθως μαζί στην πρώιμη θυλακική φάση, περίπου τη 2η έως την 4η ημέρα του κύκλου. Ως ημέρα 1 θεωρείται η πρώτη ημέρα κανονικής εμμηνορρυσιακής ροής και όχι μία μικρή κηλίδωση που προηγείται.

Η LH μπορεί να μετρηθεί την ίδια ημέρα, ιδίως όταν διερευνώνται διαταραχές κύκλου, ανωορρηξία ή πιθανό PCOS. Για παρακολούθηση ωορρηξίας μπορεί να ζητηθεί σε άλλη χρονική στιγμή ή να χρησιμοποιηθούν επαναλαμβανόμενες μετρήσεις και τεστ ούρων, ανάλογα με το πρωτόκολλο του γυναικολόγου.

Σε γυναίκες με αμηνόρροια ή πολύ ακανόνιστους κύκλους, οι εξετάσεις μπορεί να γίνουν χωρίς να περιμένουμε συγκεκριμένη ημέρα, επειδή το κλινικό ζητούμενο είναι διαφορετικό. Συνήθως προηγείται ή συνυπάρχει τεστ κύησης και ζητούνται οιστραδιόλη, προλακτίνη και TSH. Για πιθανή πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια, η FSH δεν χρειάζεται να χρονιστεί σε ειδική ημέρα του κύκλου.

5
Φυσιολογικές τιμές FSH και LH στις γυναίκες

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο παγκόσμιο εύρος αναφοράς για FSH και LH. Οι τιμές εξαρτώνται από τη μέθοδο, τον αναλυτή, τη μονάδα μέτρησης, την ηλικία και τη φάση του κύκλου. Για αυτό η ερμηνεία πρέπει να βασίζεται κατά προτεραιότητα στα όρια που αναγράφονται στο αποτέλεσμα του συγκεκριμένου εργαστηρίου.

Τα παραπάνω είναι μόνο εκπαιδευτικά παραδείγματα και όχι όρια διάγνωσης. Μία FSH λίγο πάνω από ένα γενικό εύρος δεν επιβεβαιώνει μειωμένη εφεδρεία ή εμμηνόπαυση. Επίσης, η οιστραδιόλη μπορεί να επηρεάσει την εικόνα: σχετικά αυξημένη E2 στην αρχή του κύκλου μπορεί να καταστείλει την FSH και να δημιουργήσει φαινομενικά καθησυχαστική τιμή.

6
FSH, οιστραδιόλη και AMH στην ωοθηκική εφεδρεία

Η ωοθηκική εφεδρεία αφορά κυρίως την ποσότητα των ωοκυττάρων που παραμένουν στις ωοθήκες. Δεν ταυτίζεται με την ποιότητα των ωαρίων και δεν αποτελεί συνώνυμο της γονιμότητας. Η ηλικία παραμένει ισχυρότερος παράγοντας για την πιθανότητα χρωμοσωμικά φυσιολογικού ωαρίου και επιτυχούς κύησης.

Η βασική FSH μπορεί να αυξηθεί όταν μειώνεται η ωοθηκική ανταπόκριση. Επειδή όμως παρουσιάζει διακύμανση από κύκλο σε κύκλο και επηρεάζεται από την οιστραδιόλη, πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με την E2 και το ιστορικό. Μία φυσιολογική FSH δεν αποκλείει μειωμένη ωοθηκική εφεδρεία, ενώ μία μεμονωμένη αυξημένη τιμή δεν αρκεί για τελική πρόγνωση.

Η AMH και ο υπερηχογραφικός αριθμός μικρών ωοθυλακίων θεωρούνται γενικά πιο ευαίσθητοι δείκτες της αναμενόμενης ανταπόκρισης των ωοθηκών σε διέγερση. Ακόμη και αυτοί, όμως, προβλέπουν καλύτερα την ποσότητα των ωαρίων που μπορεί να ληφθεί σε εξωσωματική και πολύ λιγότερο την πιθανότητα φυσικής σύλληψης ή γέννησης.

Συνεπώς, η σωστή διατύπωση δεν είναι «η FSH δείχνει αν μία γυναίκα είναι γόνιμη», αλλά «η FSH, μαζί με E2, AMH, ηλικία και υπερηχογράφημα, μπορεί να προσθέσει πληροφορίες για τη λειτουργία και την εφεδρεία των ωοθηκών». Οι αποφάσεις για θεραπεία ή διατήρηση γονιμότητας δεν πρέπει να βασίζονται σε έναν αριθμό.

7
Λόγος LH/FSH και σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών

Σε ορισμένες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών η LH είναι δυσανάλογα υψηλότερη από την FSH, ιδιαίτερα όταν η μέτρηση γίνεται στην πρώιμη θυλακική φάση. Αυτό έχει οδηγήσει στη γνωστή αναζήτηση του λόγου LH/FSH. Ωστόσο, ο λόγος δεν είναι σταθερός, επηρεάζεται από την παλμική έκκριση της LH, την ημέρα του κύκλου, το σωματικό βάρος και την ορμονική αγωγή.

Ο λόγος LH/FSH δεν αποτελεί διαγνωστικό κριτήριο για PCOS. Μπορεί να είναι αυξημένος σε γυναίκα χωρίς PCOS και μπορεί να είναι φυσιολογικός σε γυναίκα που πληροί τα κριτήρια του συνδρόμου. Η σύγχρονη διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό διαταραχής ωορρηξίας ή κύκλου, κλινικού ή βιοχημικού υπερανδρογονισμού και μορφολογίας πολυκυστικών ωοθηκών ή, σε ορισμένες ενήλικες, κατάλληλα ερμηνευμένης AMH, αφού αποκλειστούν άλλες αιτίες.

Στον εργαστηριακό έλεγχο μπορεί να περιλαμβάνονται ολική ή ελεύθερη τεστοστερόνη, SHBG, DHEA-S, ανδροστενδιόνη, 17-OH προγεστερόνη, προλακτίνη και TSH. Ο γλυκαιμικός και λιπιδαιμικός έλεγχος είναι επίσης σημαντικός λόγω του μεταβολικού κινδύνου. Δείτε τον αναλυτικό οδηγό για τις πολυκυστικές ωοθήκες.

8
FSH και LH στους άνδρες

Στους άνδρες, η LH διεγείρει τα κύτταρα Leydig να παράγουν τεστοστερόνη. Η τεστοστερόνη είναι απαραίτητη για τη σεξουαλική λειτουργία, τη διατήρηση μυϊκής και οστικής μάζας, την αιμοποίηση και τη φυσιολογική σπερματογένεση. Η FSH δρα στα κύτταρα Sertoli και υποστηρίζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται τα σπερματικά κύτταρα.

Η ινχιμπίνη Β, που παράγεται από τα κύτταρα Sertoli, ασκεί αρνητική ανατροφοδότηση κυρίως στην FSH. Όταν η σπερματογένεση και η λειτουργία των σωληναρίων έχουν υποστεί σημαντική βλάβη, η FSH συχνά αυξάνεται. Παρ’ όλα αυτά, φυσιολογική FSH δεν εγγυάται φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα, επειδή ορισμένες διαταραχές ωρίμανσης ή αποφρακτικές αιτίες μπορούν να συνυπάρχουν με φυσιολογικές γοναδοτροπίνες.

Η LH αποκτά ιδιαίτερη αξία όταν η τεστοστερόνη είναι χαμηλή. Χαμηλή τεστοστερόνη με αυξημένη LH υποστηρίζει πρωτοπαθή δυσλειτουργία των όρχεων. Χαμηλή τεστοστερόνη με χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική LH υποστηρίζει κεντρική αιτία, δηλαδή διαταραχή υποθαλάμου ή υπόφυσης, αφού ληφθούν υπόψη παχυσαρκία, οξεία νόσος, φάρμακα και άλλοι λειτουργικοί παράγοντες.

Η διάγνωση ανδρικού υπογοναδισμού δεν βασίζεται μόνο σε FSH/LH. Απαιτεί συμβατά συμπτώματα και επανειλημμένα χαμηλή πρωινή τεστοστερόνη με κατάλληλη μέθοδο, καθώς και διερεύνηση της αιτίας.

9
Φυσιολογικές τιμές FSH και LH στους άνδρες

Τα ανδρικά εύρη αναφοράς είναι σταθερότερα από τα γυναικεία, επειδή δεν υπάρχει εμμηνορρυσιακός κύκλος. Παραμένουν όμως εξαρτώμενα από τη μέθοδο. Σε πολλά εργαστήρια η FSH βρίσκεται περίπου μεταξύ 1 και 12 IU/L και η LH περίπου μεταξύ 1,5 και 9 IU/L, αλλά πρέπει να χρησιμοποιείται το εύρος του αποτελέσματος.

Μία οριακά αυξημένη FSH δεν πρέπει να ερμηνεύεται χωρίς ηλικία, όγκο όρχεων, ιστορικό κρυψορχίας, λοίμωξης, χημειοθεραπείας, κιρσοκήλης ή έκθεσης σε αναβολικά. Επίσης, πολύ υψηλή FSH δεν αποκλείει πλήρως την ύπαρξη εστιακής σπερματογένεσης σε άνδρα με μη αποφρακτική αζωοσπερμία.

10
Πότε ζητείται η εξέταση FSH και LH

Στις γυναίκες, οι FSH και LH ζητούνται όταν υπάρχει αμηνόρροια, αραιομηνόρροια, πολύ ακανόνιστος κύκλος, δυσκολία σύλληψης, υποψία ανωορρηξίας, συμπτώματα υποοιστρογονισμού, πιθανή πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια ή ανάγκη εκτίμησης του άξονα υπόφυσης–ωοθηκών. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν σε πρωτόκολλα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ή σε επιλεγμένες περιπτώσεις καθυστέρησης ή πρώιμης ήβης.

Στους άνδρες ζητούνται όταν υπάρχει επανειλημμένα χαμηλή τεστοστερόνη, μειωμένη σεξουαλική επιθυμία με άλλα συμβατά συμπτώματα, υπογονιμότητα, αζωοσπερμία ή σοβαρή ολιγοσπερμία, μικρός όγκος όρχεων, καθυστέρηση ήβης, ιστορικό βλάβης των όρχεων ή υποψία υποφυσιακής διαταραχής.

Δεν είναι εξετάσεις γενικού προληπτικού ελέγχου για όλους. Σε γυναίκα με σταθερό κύκλο χωρίς συμπτώματα, μία τυχαία FSH δεν προβλέπει με αξιοπιστία τη μελλοντική φυσική γονιμότητα. Σε άνδρα χωρίς συμπτώματα και χωρίς χαμηλή τεστοστερόνη, η μέτρηση LH/FSH συνήθως δεν προσφέρει χρήσιμη πληροφορία.

Η σωστή επιλογή εξετάσεων ξεκινά από το κλινικό ερώτημα. Για παράδειγμα, σε καθυστέρηση περιόδου προηγείται τεστ κύησης. Σε γαλακτόρροια έχει ιδιαίτερη σημασία η προλακτίνη. Σε σημεία υπερανδρογονισμού χρειάζονται ανδρογόνα. Σε ανδρική υπογονιμότητα δεν πρέπει να παραλείπεται το σπερμοδιάγραμμα.

11
Προετοιμασία πριν από την αιμοληψία

Για τη μέτρηση FSH και LH συνήθως δεν απαιτείται νηστεία. Μπορείτε να πιείτε νερό και να ακολουθήσετε τη συνηθισμένη διατροφή σας, εκτός αν στο ίδιο παραπεμπτικό υπάρχουν εξετάσεις που απαιτούν διαφορετική προετοιμασία, όπως γλυκόζη ή λιπίδια σύμφωνα με τις οδηγίες του εργαστηρίου.

Η FSH και η LH από μόνες τους δεν απαιτούν υποχρεωτικά πρωινή αιμοληψία. Αν όμως μετράται ταυτόχρονα τεστοστερόνη σε άνδρα, η αιμοληψία πρέπει συνήθως να γίνεται πρωινές ώρες, συχνά μετά από ολονύκτια νηστεία, σύμφωνα με τις οδηγίες του θεράποντα και του εργαστηρίου. Η προλακτίνη μπορεί να επηρεάζεται από στρες και χρειάζεται ήρεμη προσέλευση.

• Δηλώστε την ημέρα του κύκλου και αν υπάρχει εγκυμοσύνη ή θηλασμός.
• Αναφέρετε αντισυλληπτικά, θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης, φάρμακα γονιμότητας, τεστοστερόνη, αναβολικά, οπιοειδή και φάρμακα που αυξάνουν την προλακτίνη.
• Μην διακόπτετε καμία αγωγή χωρίς ιατρική οδηγία.
• Δεν απαιτείται αποχή από σεξουαλική επαφή για την FSH/LH. Αποχή χρειάζεται μόνο όταν πρόκειται να δοθεί δείγμα για σπερμοδιάγραμμα και τότε ακολουθούνται οι ειδικές οδηγίες.
• Έντονη οξεία νόσος μπορεί να επηρεάσει τον ορμονικό άξονα και να οδηγήσει σε αναβολή της αξιολόγησης.

12
Υψηλή FSH στις γυναίκες: τι μπορεί να σημαίνει

Η FSH αυξάνεται όταν η υπόφυση χρειάζεται να δώσει ισχυρότερο ερέθισμα στις ωοθήκες. Στην αναπαραγωγική ηλικία, αυξημένη βασική FSH μπορεί να σχετίζεται με μειωμένη ωοθηκική εφεδρεία ή με μειωμένη ωοθηκική λειτουργία. Η ερμηνεία πρέπει να γίνεται μαζί με οιστραδιόλη, AMH, ηλικία, υπερηχογραφική εικόνα και ιστορικό.

Μετά την εμμηνόπαυση, η υψηλή FSH είναι αναμενόμενη λόγω της πτώσης της ωοθηκικής παραγωγής οιστρογόνων και ινχιμπίνης. Στην περιεμμηνόπαυση, όμως, οι τιμές μπορεί να παρουσιάζουν σημαντική διακύμανση και μία μεμονωμένη μέτρηση δεν εξηγεί πάντα τα συμπτώματα ή το στάδιο μετάβασης.

Σε γυναίκα κάτω των 40 ετών με αμηνόρροια ή ακανόνιστους κύκλους για τουλάχιστον τέσσερις μήνες, FSH πάνω από 25 IU/L μπορεί να υποστηρίξει τη διάγνωση πρόωρης ωοθηκικής ανεπάρκειας, αφού αποκλειστεί κύηση και ληφθεί υπόψη ορμονική αγωγή. Αν υπάρχει διαγνωστική αβεβαιότητα, η FSH επαναλαμβάνεται μετά από 4–6 εβδομάδες. Η χαμηλή οιστραδιόλη μπορεί να ενισχύσει την εικόνα υποοιστρογονισμού, αλλά δεν αρκεί μόνη της για τη διάγνωση.

Άλλες αιτίες αυξημένης FSH περιλαμβάνουν γοναδοτοξική χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία, χειρουργική αφαίρεση ωοθηκικού ιστού, ορισμένες γενετικές ή αυτοάνοσες καταστάσεις. Η αιτία συχνά δεν μπορεί να προσδιοριστεί μόνο από το αρχικό ορμονικό προφίλ.

13
Χαμηλές FSH και LH στις γυναίκες

Χαμηλή FSH και χαμηλή LH σε γυναίκα με αμηνόρροια και χαμηλή οιστραδιόλη κατευθύνουν προς υποθαλαμική ή υποφυσιακή καταστολή. Η εικόνα ονομάζεται υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός. Δεν σημαίνει απαραίτητα μόνιμη οργανική βλάβη, επειδή μπορεί να είναι λειτουργική και αναστρέψιμη.

Συχνές λειτουργικές αιτίες είναι η ανεπαρκής ενεργειακή πρόσληψη, η γρήγορη απώλεια βάρους, οι διατροφικές διαταραχές, η υπερβολική άσκηση, το σοβαρό ψυχολογικό στρες και το χρόνιο συστηματικό νόσημα. Η υπερπρολακτιναιμία μπορεί επίσης να καταστείλει τη GnRH και να μειώσει τις γοναδοτροπίνες. Ορισμένα φάρμακα, όπως οπιοειδή ή ορμονικές θεραπείες, επηρεάζουν τον άξονα.

Οργανικές αιτίες περιλαμβάνουν παθήσεις της υπόφυσης ή του υποθαλάμου, προηγούμενη χειρουργική επέμβαση ή ακτινοθεραπεία στην περιοχή, συγγενείς διαταραχές και σπανιότερα διηθητικά νοσήματα. Συμπτώματα όπως επίμονη κεφαλαλγία, διαταραχές όρασης, έντονη δίψα, γαλακτόρροια ή ανεπάρκεια άλλων υποφυσιακών ορμονών απαιτούν ταχύτερη διερεύνηση.

Η αρχική αξιολόγηση περιλαμβάνει συνήθως τεστ κύησης, οιστραδιόλη, προλακτίνη, TSH και κλινική εκτίμηση της διατροφής, της άσκησης, του βάρους και των φαρμάκων. Η απλή χορήγηση ορμονών χωρίς αναζήτηση της αιτίας μπορεί να καλύψει ένα σημαντικό πρόβλημα.

14
Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια, περιεμμηνόπαυση και εμμηνόπαυση

Η εμμηνόπαυση διαγιγνώσκεται κλινικά όταν έχουν περάσει 12 συνεχόμενοι μήνες χωρίς περίοδο και δεν υπάρχει άλλη αιτία. Σε γυναίκες άνω των 45 ετών με τυπικά συμπτώματα και αλλαγές κύκλου, η FSH συχνά δεν είναι απαραίτητη για να τεθεί η διάγνωση, επειδή στην περιεμμηνόπαυση οι τιμές μεταβάλλονται σημαντικά.

Η πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια αφορά γυναίκες κάτω των 40 ετών. Δεν είναι απλώς «πρώιμη εμμηνόπαυση», επειδή μπορεί να υπάρχει διαλείπουσα ωοθηκική λειτουργία και σπάνια αυτόματη ωορρηξία. Η διάγνωση απαιτεί διαταραγμένους κύκλους για τουλάχιστον τέσσερις μήνες και αυξημένη FSH, με επανάληψη όταν υπάρχει αβεβαιότητα.

Η διάγνωση έχει συνέπειες που ξεπερνούν τη γονιμότητα. Η παρατεταμένη έλλειψη οιστρογόνων επηρεάζει οστά, καρδιαγγειακή υγεία, ουρογεννητικά συμπτώματα και ποιότητα ζωής. Για αυτό χρειάζεται οργανωμένη γυναικολογική ή ενδοκρινολογική παρακολούθηση, συζήτηση για ορμονική θεραπεία όταν δεν υπάρχουν αντενδείξεις και έλεγχος πιθανής αιτίας.

Η AMH δεν αποτελεί κύρια εξέταση για τη διάγνωση POI. Μπορεί να βοηθήσει σε ορισμένες αμφίβολες περιπτώσεις, αλλά δεν αντικαθιστά τα κλινικά κριτήρια και την FSH. Αν η γυναίκα λαμβάνει αντισυλληπτικά ή άλλη ορμονική αγωγή, η θεραπεία μπορεί να καλύπτει την αμηνόρροια και να μειώνει την FSH, οπότε η αξιολόγηση χρειάζεται εξατομίκευση.

15
Υψηλή ή χαμηλή LH στις γυναίκες

Η LH παρουσιάζει έντονη φυσιολογική διακύμανση. Πολύ υψηλή τιμή στο μέσο του κύκλου μπορεί να αντιστοιχεί στην προωορρηκτική αιχμή και να μην είναι παθολογική. Υψηλή LH στην πρώιμη θυλακική φάση μπορεί να εμφανιστεί σε ορισμένες γυναίκες με PCOS, αλλά δεν επιβεβαιώνει τη διάγνωση. Μετά την εμμηνόπαυση, η LH αυξάνεται μαζί με την FSH.

Χαμηλή LH μπορεί να παρατηρηθεί σε υποθαλαμική αμηνόρροια, υπερπρολακτιναιμία, υποφυσιακή ανεπάρκεια, σοβαρό χρόνιο νόσημα ή κατά τη λήψη ορμονικών αντισυλληπτικών και άλλων θεραπειών που καταστέλλουν τον άξονα. Η χαμηλή τιμή πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με την οιστραδιόλη. Χαμηλή LH με φυσιολογική οιστραδιόλη σε συγκεκριμένη φάση του κύκλου μπορεί να μην έχει την ίδια σημασία με χαμηλή LH και σαφή υποοιστρογονισμό.

Η LH δεν χρησιμοποιείται μόνη της για να επιβεβαιώσει ότι έγινε ωορρηξία. Τα τεστ LH ούρων εντοπίζουν την ορμονική άνοδο που προηγείται, αλλά μία θετική ένδειξη δεν εγγυάται σε κάθε περίπτωση την απελευθέρωση ωαρίου. Όταν χρειάζεται επιβεβαίωση ωορρηξίας, χρησιμοποιούνται το ιστορικό κύκλου, υπερηχογράφημα και προγεστερόνη στην κατάλληλη ωχρινική χρονική στιγμή.

Σε γυναίκες με πολύ ακανόνιστους κύκλους ή PCOS μπορεί να υπάρχουν παρατεταμένα ή επαναλαμβανόμενα αυξημένα επίπεδα LH, γεγονός που μπορεί να δυσκολεύει την ερμηνεία των οικιακών τεστ ωορρηξίας.

16
Πρωτοπαθής και δευτεροπαθής υπογοναδισμός στους άνδρες

Ο πρωτοπαθής υπογοναδισμός προέρχεται από τους όρχεις. Η τεστοστερόνη είναι χαμηλή και η υπόφυση αυξάνει την LH και συχνά την FSH προσπαθώντας να διεγείρει τους όρχεις. Πιθανές αιτίες είναι γενετικές καταστάσεις όπως το σύνδρομο Klinefelter, κρυψορχία, ορχίτιδα, συστροφή, τραύμα, χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή σημαντική ορχική βλάβη.

Ο δευτεροπαθής ή κεντρικός υπογοναδισμός προέρχεται από τον υποθάλαμο ή την υπόφυση. Η τεστοστερόνη είναι χαμηλή, αλλά η LH και η FSH είναι χαμηλές ή δεν είναι όσο υψηλές θα έπρεπε. Αίτια είναι υπερπρολακτιναιμία, υποφυσιακές βλάβες, αιμοχρωμάτωση, προηγούμενη ακτινοθεραπεία, συγγενείς διαταραχές, οπιοειδή, αναβολικά και άλλες φαρμακευτικές επιδράσεις.

Υπάρχει επίσης λειτουργικός υπογοναδισμός, στον οποίο η καταστολή σχετίζεται με παχυσαρκία, σοβαρό συστηματικό νόσημα, αποφρακτική υπνική άπνοια ή πολλαπλές συννοσηρότητες. Η διάγνωση είναι διάγνωση αποκλεισμού και δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην ηλικία.

Η αξιολόγηση ξεκινά με συμπτώματα και δύο αξιόπιστες πρωινές μετρήσεις ολικής τεστοστερόνης, όπου χρειάζεται μαζί με SHBG και υπολογισμό ελεύθερης τεστοστερόνης. Στη συνέχεια η LH, η FSH και η προλακτίνη βοηθούν στον εντοπισμό της αιτίας. Θεραπεία τεστοστερόνης δεν πρέπει να ξεκινά πριν ολοκληρωθεί η διάγνωση και δεν αποτελεί κατάλληλη επιλογή για άνδρα που επιδιώκει άμεσα γονιμότητα, επειδή μπορεί να καταστείλει τη σπερματογένεση.

17
FSH, LH και ανδρική γονιμότητα

Στον έλεγχο ανδρικής γονιμότητας, το σπερμοδιάγραμμα είναι η βασική εξέταση. Η FSH, η LH και η τεστοστερόνη προσθέτουν πληροφορίες για το αν υπάρχει ορμονική ή ορχική αιτία, αλλά δεν αντικαθιστούν την άμεση ανάλυση του σπέρματος.

Αυξημένη FSH μαζί με αζωοσπερμία ή σοβαρή ολιγοσπερμία υποστηρίζει βλάβη της σπερματογένεσης. Παρ’ όλα αυτά, η FSH δεν προβλέπει με απόλυτη ακρίβεια την παρουσία ή απουσία σπερματοζωαρίων μέσα στον όρχι. Άνδρες με υψηλή FSH μπορεί να έχουν εστιακές περιοχές σπερματογένεσης, ενώ άνδρες με φυσιολογική FSH μπορεί να έχουν διακοπή ωρίμανσης.

Χαμηλές γοναδοτροπίνες και χαμηλή τεστοστερόνη μπορεί να υποδεικνύουν υπογοναδοτροπικό υπογοναδισμό, μία από τις περιπτώσεις ανδρικής υπογονιμότητας όπου η κατάλληλη εξειδικευμένη ορμονική θεραπεία μπορεί να αποκαταστήσει τη σπερματογένεση. Αντίθετα, η εξωγενής τεστοστερόνη και τα αναβολικά καταστέλλουν LH και FSH και μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία.

Σε αζωοσπερμία ή πολύ χαμηλή συγκέντρωση σπερματοζωαρίων μπορεί να χρειαστούν καρυότυπος, έλεγχος μικροελλείψεων του χρωμοσώματος Υ ή έλεγχος CFTR, ανάλογα με την κλινική εικόνα και τις οδηγίες του ανδρολόγου. Η ορμονική εικόνα βοηθά στην επιλογή της σωστής διαδρομής, αλλά δεν αποτελεί το μοναδικό κριτήριο.

18
Φάρμακα και καταστάσεις που επηρεάζουν FSH και LH

Οι ορμονικές τιμές μπορούν να μεταβληθούν από θεραπείες και καταστάσεις που καταστέλλουν ή διεγείρουν τον αναπαραγωγικό άξονα. Για αξιόπιστη ερμηνεία χρειάζεται πλήρης λίστα φαρμάκων και συμπληρωμάτων.

• Ορμονικά αντισυλληπτικά: καταστέλλουν FSH και LH και αλλάζουν την ερμηνεία οιστραδιόλης, AMH και κύκλου. Δεν διακόπτονται χωρίς ιατρική οδηγία.
• Θεραπεία γονιμότητας: εξωγενής FSH, hCG, αγωνιστές ή ανταγωνιστές GnRH μεταβάλλουν αναμενόμενα τις τιμές.
• Τεστοστερόνη και αναβολικά: καταστέλλουν LH/FSH και μπορούν να μειώσουν ή να σταματήσουν τη σπερματογένεση.
• Οπιοειδή: μπορούν να καταστείλουν τον υποθαλαμοϋποφυσιακό άξονα και να προκαλέσουν υπογοναδισμό.
• Αντιψυχωσικά και ορισμένα άλλα φάρμακα: μπορεί να αυξήσουν την προλακτίνη και δευτερογενώς να μειώσουν GnRH, FSH και LH.
• Οξεία ή σοβαρή χρόνια νόσος: μπορεί να προκαλέσει παροδική καταστολή του άξονα.
• Μεγάλη απώλεια βάρους, ενεργειακή ανεπάρκεια και υπερβολική άσκηση: συχνές αιτίες λειτουργικής υποθαλαμικής αμηνόρροιας.

Η ερμηνεία κατά τη λήψη ορμονικής αγωγής δεν είναι «άχρηστη», αλλά απαντά διαφορετικό ερώτημα. Ο γιατρός μπορεί να ζητήσει την εξέταση ακριβώς για να παρακολουθήσει την καταστολή ή την ανταπόκριση. Το σημαντικό είναι να γνωρίζει το εργαστήριο το είδος, τη δόση και τον χρόνο της τελευταίας λήψης.

19
Με ποιες εξετάσεις συνδυάζονται FSH και LH

Ο κατάλληλος συνδυασμός εξαρτάται από το φύλο και το σύμπτωμα. Η τυφλή παραγγελία ενός μεγάλου «ορμονικού πακέτου» μπορεί να οδηγήσει σε τυχαία οριακά ευρήματα χωρίς κλινική σημασία.

Η οιστραδιόλη βοηθά ιδιαίτερα στην ερμηνεία της γυναικείας FSH. Η προλακτίνη είναι σημαντική σε αμηνόρροια, γαλακτόρροια και κεντρικό υπογοναδισμό. Στους άνδρες, η SHBG βοηθά όταν η ολική τεστοστερόνη δεν συμφωνεί με την κλινική εικόνα.

20
Συχνά πρότυπα αποτελεσμάτων και πότε χρειάζεται ειδικός

Τα παρακάτω πρότυπα βοηθούν στην κατανόηση της λογικής, αλλά δεν αποτελούν διάγνωση και δεν αντικαθιστούν τα όρια του εργαστηρίου.

Το πιο συχνό λάθος είναι να αντιμετωπίζεται κάθε απόκλιση σαν ανεξάρτητη διάγνωση. Η FSH, η LH και οι ορμόνες φύλου σχηματίζουν ένα σύστημα. Η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο «είναι υψηλή ή χαμηλή;», αλλά «είναι κατάλληλη για την οιστραδιόλη ή την τεστοστερόνη, την ημέρα του κύκλου και τα συμπτώματα;».

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό

Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται όταν υπάρχει επίμονη αμηνόρροια, σημαντική αλλαγή του κύκλου, δυσκολία σύλληψης, συμπτώματα έλλειψης οιστρογόνων σε νεαρή γυναίκα, επανειλημμένα αυξημένη FSH ή συνδυασμός χαμηλών γοναδοτροπινών και χαμηλής οιστραδιόλης. Γυναικολόγος αναπαραγωγής ή ενδοκρινολόγος μπορεί να οργανώσει τον έλεγχο ανάλογα με το κλινικό ερώτημα.

Στους άνδρες, ανδρολόγος ή ενδοκρινολόγος χρειάζεται όταν υπάρχουν συμπτώματα υπογοναδισμού με επανειλημμένα χαμηλή τεστοστερόνη, αζωοσπερμία, σοβαρή ολιγοσπερμία, μικρός όγκος όρχεων, γυναικομαστία ή ιστορικό αναβολικών. Η αξιολόγηση πριν από θεραπεία τεστοστερόνης είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης.

Πιο άμεση διερεύνηση απαιτείται όταν ορμονική διαταραχή συνοδεύεται από επίμονους έντονους πονοκεφάλους, διαταραχές όρασης, γαλακτόρροια, συμπτώματα πολλαπλής υποφυσιακής ανεπάρκειας, αιφνίδια σοβαρή κεφαλαλγία ή νευρολογικά συμπτώματα. Επίσης, έντονος οξύς πόνος σε όρχι αποτελεί επείγον περιστατικό ανεξάρτητα από τις ορμονικές τιμές.

Δεν πρέπει να ξεκινά κανείς συμπληρώματα, ορμονικές ενέσεις, τεστοστερόνη ή «ρυθμιστές ορμονών» με βάση μόνο ένα αποτέλεσμα. Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία και μπορεί να είναι τελείως διαφορετική σε πρωτοπαθή ορχική ανεπάρκεια, υπερπρολακτιναιμία, PCOS, λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια ή POI.

Βασικά σημεία που αξίζει να θυμάστε

• Οι FSH και LH είναι ορμόνες της υπόφυσης που δείχνουν την επικοινωνία με τις ωοθήκες ή τους όρχεις.
• Στις γυναίκες, η ημέρα του κύκλου και η οιστραδιόλη είναι απαραίτητες για τη βασική ερμηνεία.
• Η FSH σχετίζεται με την ωοθηκική εφεδρεία, αλλά δεν μετρά την ποιότητα των ωαρίων και δεν είναι αυτόνομο τεστ φυσικής γονιμότητας.
• Η AMH και ο αριθμός μικρών ωοθυλακίων προβλέπουν καλύτερα την ανταπόκριση σε διέγερση, όχι με βεβαιότητα την επίτευξη κύησης.
• Ο λόγος LH/FSH δεν αποτελεί κριτήριο διάγνωσης PCOS.
• Στους άνδρες, η LH και η FSH ερμηνεύονται μαζί με επαναληπτική πρωινή τεστοστερόνη, προλακτίνη και SHBG.
• Υψηλές γοναδοτροπίνες με χαμηλές ορμόνες φύλου κατευθύνουν προς πρωτοπαθή γοναδική ανεπάρκεια. Χαμηλές ή ακατάλληλα φυσιολογικές γοναδοτροπίνες κατευθύνουν προς κεντρική ή λειτουργική αιτία.
• Στην ανδρική γονιμότητα, το σπερμοδιάγραμμα δεν αντικαθίσταται από τις αιματολογικές ορμόνες.
• Δεν απαιτείται συνήθως νηστεία για FSH/LH. Η πρωινή λήψη έχει σημασία κυρίως όταν συνδυάζεται με τεστοστερόνη.
• Τα όρια του συγκεκριμένου εργαστηρίου και το κλινικό ιστορικό υπερισχύουν των γενικών τιμών που αναφέρονται στο διαδίκτυο.

21
Συχνές ερωτήσεις για FSH και LH

22
Επιστημονικές πηγές

Ιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση από γυναικολόγο, ενδοκρινολόγο, ανδρολόγο ή ειδικό αναπαραγωγής. Οι τιμές αναφοράς και οι οδηγίες διαφέρουν ανάλογα με τη μέθοδο, το εργαστήριο, την ηλικία, την ημέρα του κύκλου, τα φάρμακα και το κλινικό ιστορικό.