Παυσίπονα, Αναλγητικά και Αντιπυρετικά: Κατηγορίες, Διαφορές, Ασφαλής Χρήση και Πότε Χρειάζεται Γιατρός

1Τι είναι παυσίπονα, αναλγητικά και αντιπυρετικά;

Τα παυσίπονα είναι φάρμακα που μειώνουν την αίσθηση του πόνου, τα αναλγητικά είναι ο πιο επιστημονικός όρος για τα φάρμακα κατά του πόνου, ενώ τα αντιπυρετικά είναι φάρμακα που βοηθούν στη μείωση του πυρετού.

Στην καθημερινή γλώσσα οι λέξεις αυτές συχνά χρησιμοποιούνται σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Στην πράξη όμως υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Ένα φάρμακο μπορεί να είναι μόνο αναλγητικό, άλλο μπορεί να είναι αναλγητικό και αντιπυρετικό, ενώ άλλο μπορεί να έχει και αντιφλεγμονώδη δράση. Αυτή η διαφορά είναι κλινικά σημαντική, γιατί άλλο φάρμακο χρειάζεται ένας ασθενής με απλό πονοκέφαλο, άλλο ένας ασθενής με πυρετό, άλλο ένας ασθενής με πόνο από φλεγμονή και άλλο ένας ασθενής με ιστορικό έλκους, νεφρικής νόσου ή καρδιολογικού προβλήματος.

Η πιο γνωστή ουσία για πόνο και πυρετό είναι η παρακεταμόλη. Χρησιμοποιείται σε πονοκέφαλο, μυαλγίες, πυρετό και ήπιο έως μέτριο πόνο, χωρίς να ανήκει στα κλασικά αντιφλεγμονώδη. Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να δείτε τον ειδικό οδηγό για την παρακεταμόλη και τον αναλυτικό οδηγό για το Depon.

Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, γνωστά ως ΜΣΑΦ ή NSAIDs, είναι φάρμακα όπως η ιβουπροφαίνη, η δικλοφενάκη, η ναπροξένη και το μεφαιναμικό οξύ. Αυτά μειώνουν τον πόνο, τον πυρετό και τη φλεγμονή, αλλά έχουν περισσότερους περιορισμούς σε ασθενείς με ευαίσθητο στομάχι, νεφρική δυσλειτουργία, καρδιαγγειακό ιστορικό, υπέρταση ή αντιπηκτική αγωγή.

Ο ασφαλής κανόνας είναι απλός: δεν επιλέγουμε παυσίπονο μόνο με βάση το “ποιο είναι πιο δυνατό”, αλλά με βάση το είδος του πόνου και το προφίλ του ασθενούς.

2Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον πόνο, τον πυρετό και τη φλεγμονή;

Ο πόνος είναι σύμπτωμα, ο πυρετός είναι αντίδραση του οργανισμού και η φλεγμονή είναι βιολογική διαδικασία άμυνας ή βλάβης στους ιστούς.

Ο πόνος εμφανίζεται όταν ερεθίζονται νευρικές απολήξεις ή όταν το νευρικό σύστημα δέχεται σήματα από τραυματισμό, φλεγμονή, πίεση, σπασμό, ισχαιμία ή άλλη αιτία. Μπορεί να είναι οξύς, όπως ένας οδοντικός πόνος ή ένα διάστρεμμα, ή χρόνιος, όπως ο πόνος από οστεοαρθρίτιδα. Η ένταση του πόνου δεν δείχνει πάντα τη σοβαρότητα της αιτίας. Ένας πολύ έντονος μυϊκός σπασμός μπορεί να είναι καλοήθης, ενώ ένας ήπιος αλλά επίμονος πόνος μπορεί να κρύβει σοβαρότερο πρόβλημα.

Ο πυρετός είναι αύξηση της θερμοκρασίας του σώματος λόγω ενεργοποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος. Συνήθως σχετίζεται με λοιμώξεις, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε φλεγμονώδη, αυτοάνοσα ή φαρμακευτικά αίτια. Τα αντιπυρετικά δεν θεραπεύουν την αιτία του πυρετού· μειώνουν τη θερμοκρασία και βελτιώνουν την ενόχληση.

Η φλεγμονή είναι μια πιο σύνθετη διαδικασία. Περιλαμβάνει αγγειοδιαστολή, χημικούς μεσολαβητές, προσταγλανδίνες, οίδημα, ερυθρότητα, θερμότητα και πόνο. Εδώ τα ΜΣΑΦ έχουν ιδιαίτερο ρόλο, γιατί αναστέλλουν ένζυμα που συμμετέχουν στη σύνθεση προσταγλανδινών. Αυτός είναι ο λόγος που φάρμακα όπως η ιβουπροφαίνη ή η δικλοφενάκη μπορεί να βοηθούν περισσότερο σε πόνους με φλεγμονώδες στοιχείο, όπως τενοντίτιδα, διάστρεμμα, οσφυαλγία ή δυσμηνόρροια.

Η σωστή ερώτηση λοιπόν δεν είναι μόνο “τι να πάρω για τον πόνο;”, αλλά “τι είδους πόνος είναι, τι ιστορικό έχω και ποιο φάρμακο ταιριάζει με τη δική μου περίπτωση;”.

3Οι βασικές κατηγορίες παυσίπονων

Τα παυσίπονα χωρίζονται πρακτικά σε παρακεταμόλη, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, ασπιρίνη, τοπικά αναλγητικά, ειδικά φάρμακα για συγκεκριμένους τύπους πόνου και ισχυρότερα φάρμακα που χορηγούνται μόνο με ιατρική παρακολούθηση.

Η διάκριση αυτή βοηθά τον ασθενή να καταλάβει γιατί δεν είναι σωστό να εναλλάσσονται τυχαία πολλά παυσίπονα. Για παράδειγμα, το Algofren, το Brufen και το Nurofen σχετίζονται όλα με την ιβουπροφαίνη. Δεν είναι τρεις ανεξάρτητες επιλογές που μπορούν να λαμβάνονται μαζί χωρίς κίνδυνο.

Αντίστοιχα, διαφορετικά σκευάσματα με παρακεταμόλη μπορεί να έχουν διαφορετικό εμπορικό όνομα αλλά την ίδια δραστική ουσία. Το συχνότερο λάθος στην καθημερινή πράξη είναι η διπλή λήψη παρακεταμόλης από δύο διαφορετικά σκευάσματα, π.χ. ένα για πυρετό και ένα για κρυολόγημα.

4Παρακεταμόλη: πότε προτιμάται και τι να προσέχετε

Η παρακεταμόλη προτιμάται συχνά για πυρετό και ήπιο έως μέτριο πόνο, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει ανάγκη για έντονη αντιφλεγμονώδη δράση.

Η παρακεταμόλη είναι από τα πιο χρησιμοποιούμενα φάρμακα παγκοσμίως. Χρησιμοποιείται σε πονοκέφαλο, μυαλγίες, εμπύρετες ιώσεις, πονόλαιμο, οδοντικό πόνο και γενική κακουχία. Έχει πλεονέκτημα ότι συνήθως ενοχλεί λιγότερο το στομάχι σε σχέση με τα ΜΣΑΦ και δεν έχει την ίδια άμεση επίδραση στην αιμοπεταλιακή λειτουργία όπως η ασπιρίνη.

Το βασικό της μειονέκτημα είναι η πιθανή ηπατοτοξικότητα σε υπερδοσολογία ή σε ασθενείς με αυξημένο κίνδυνο. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν λαμβάνονται ταυτόχρονα πολλά σκευάσματα που περιέχουν παρακεταμόλη, όταν υπάρχει σημαντική κατανάλωση αλκοόλ, ηπατική νόσος, υποσιτισμός, χαμηλό σωματικό βάρος ή χρόνια αφυδάτωση.

Ο ασθενής πρέπει πάντα να ελέγχει τη δραστική ουσία και όχι μόνο το εμπορικό όνομα. Για παράδειγμα, μπορεί να λάβει Depon για πυρετό και παράλληλα ένα σκεύασμα για κρυολόγημα που επίσης περιέχει παρακεταμόλη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ακούσια υπέρβαση της ημερήσιας δόσης. Για πιο ειδικές πληροφορίες δείτε τον οδηγό για το Depon, καθώς και τον οδηγό για το Panadol Extra, όπου υπάρχει και το στοιχείο της καφεΐνης.

Η παρακεταμόλη δεν είναι “αθώα επειδή είναι συχνή”. Είναι ασφαλής όταν χρησιμοποιείται σωστά, αλλά επικίνδυνη όταν συνδυάζεται χωρίς προσοχή ή λαμβάνεται σε υψηλές δόσεις. Σε ασθενείς με γνωστή ηπατική νόσο ή αυξημένες τρανσαμινάσες, η χρήση της πρέπει να γίνεται με ιατρική καθοδήγηση.

5ΜΣΑΦ: ιβουπροφαίνη, δικλοφενάκη, ναπροξένη, μεφαιναμικό και νιμεσουλίδη

Τα ΜΣΑΦ είναι χρήσιμα όταν ο πόνος σχετίζεται με φλεγμονή, αλλά χρειάζονται περισσότερη προσοχή από την παρακεταμόλη σε νεφρά, στομάχι, πίεση, καρδιά, ήπαρ και αντιπηκτικά.

Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα αναστέλλουν ένζυμα της κυκλοοξυγενάσης και μειώνουν την παραγωγή προσταγλανδινών. Έτσι μειώνουν τον πόνο, τη φλεγμονή και τον πυρετό. Αυτή η δράση είναι χρήσιμη σε μυοσκελετικούς πόνους, τενοντίτιδες, οσφυαλγία, αρθραλγίες, οδοντικό πόνο, δυσμηνόρροια και πόνους μετά από μικροτραυματισμό.

Η ιβουπροφαίνη υπάρχει σε γνωστά σκευάσματα όπως Algofren, Brufen και Nurofen. Η δικλοφενάκη υπάρχει σε μορφές όπως Voltaren, Voltaren Fast, Voltaren Gel και Voltaren ένεση. Το μεφαιναμικό οξύ είναι γνωστό από το Ponstan και χρησιμοποιείται συχνά σε πόνους περιόδου ή άλλους φλεγμονώδεις πόνους.

Η νιμεσουλίδη, γνωστή από το Mesulid, ανήκει επίσης στα ΜΣΑΦ, αλλά χρειάζεται ξεχωριστή προσοχή λόγω του ηπατικού προφίλ ασφαλείας της. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν “απλό παυσίπονο” για συχνή ή παρατεταμένη χρήση, ιδιαίτερα σε άτομα με ιστορικό ηπατικής νόσου, αυξημένες τρανσαμινάσες, μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ ή ταυτόχρονη λήψη πολλών φαρμάκων.

Το βασικό λάθος είναι η ταυτόχρονη λήψη δύο ΜΣΑΦ. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να πάρει ιβουπροφαίνη και μετά δικλοφενάκη ή νιμεσουλίδη θεωρώντας ότι “είναι άλλο φάρμακο”. Στην πραγματικότητα αυξάνει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών χωρίς απαραίτητα να αυξάνει ουσιαστικά την αναλγητική ωφέλεια.

Τα ΜΣΑΦ πρέπει να χρησιμοποιούνται στη μικρότερη αποτελεσματική δόση και για το μικρότερο αναγκαίο χρονικό διάστημα. Όταν ο πόνος επιμένει, υποτροπιάζει ή απαιτεί καθημερινή χρήση παυσίπονων, το ζητούμενο δεν είναι απλώς αλλαγή φαρμάκου· είναι διάγνωση της αιτίας.

6Ασπιρίνη και Salospir: παυσίπονο ή αντιαιμοπεταλιακό;

Η ασπιρίνη μπορεί να λειτουργεί ως παυσίπονο σε ορισμένες δόσεις, αλλά σε χαμηλή δόση χρησιμοποιείται κυρίως ως αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο για καρδιαγγειακές ενδείξεις.

Το ακετυλοσαλικυλικό οξύ έχει ιστορική θέση ως αναλγητικό, αντιπυρετικό και αντιφλεγμονώδες. Σήμερα όμως πολλοί ασθενείς γνωρίζουν την ασπιρίνη κυρίως από τη χρήση της σε χαμηλή δόση για αντιαιμοπεταλιακή προστασία, π.χ. με σκευάσματα όπως το Salospir. Αυτή η χρήση δεν πρέπει να συγχέεται με την περιστασιακή λήψη παυσίπονου.

Η αντιαιμοπεταλιακή δράση σημαίνει ότι το φάρμακο μειώνει την ικανότητα των αιμοπεταλίων να συμμετέχουν στον σχηματισμό θρόμβου. Αυτό μπορεί να είναι θεραπευτικά χρήσιμο σε συγκεκριμένους καρδιαγγειακούς ασθενείς, αλλά αυξάνει τον κίνδυνο αιμορραγίας, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με άλλα φάρμακα που επηρεάζουν την πήξη ή το στομάχι.

Αν ένας ασθενής λαμβάνει καθημερινά Salospir για καρδιολογική ένδειξη, δεν πρέπει να διακόπτει μόνος του το φάρμακο επειδή θέλει να πάρει άλλο παυσίπονο, ούτε να προσθέτει ΜΣΑΦ χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Η αλληλεπίδραση ασπιρίνης, ΜΣΑΦ, αντιπηκτικών και αντιαιμοπεταλιακών μπορεί να είναι σημαντική. Για περισσότερα, δείτε τους οδηγούς για ασπιρίνη, Salospir και Plavix.

Η ασπιρίνη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυθαίρετα σε παιδιά ή εφήβους, εκτός εάν υπάρχει σαφής ιατρική ένδειξη. Επίσης, σε ιστορικό έλκους, αιμορραγίας, αντιπηκτικής αγωγής ή αλλεργίας σε ΜΣΑΦ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

7Συνδυαστικά παυσίπονα και καφεΐνη

Τα συνδυαστικά παυσίπονα μπορεί να βοηθούν σε επιλεγμένες περιπτώσεις, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο διπλής λήψης δραστικών ουσιών και ανεπιθύμητων ενεργειών.

Πολλά σκευάσματα για πονοκέφαλο, κρυολόγημα, γρίπη ή έντονη κακουχία περιέχουν περισσότερες από μία δραστικές ουσίες. Μπορεί να περιέχουν παρακεταμόλη, καφεΐνη, αποσυμφορητικό, αντιισταμινικό ή άλλους συνδυασμούς. Το πλεονέκτημα είναι η στόχευση πολλών συμπτωμάτων με ένα σκεύασμα. Το μειονέκτημα είναι ότι ο ασθενής συχνά δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς λαμβάνει.

Η καφεΐνη σε ορισμένα παυσίπονα μπορεί να ενισχύσει την αναλγητική δράση σε πονοκέφαλο, αλλά δεν είναι κατάλληλη για όλους. Μπορεί να προκαλέσει αϋπνία, ταχυκαρδία, νευρικότητα, γαστρεντερική ενόχληση ή επιδείνωση συμπτωμάτων σε ευαίσθητα άτομα. Σε ασθενείς που πίνουν ήδη πολλούς καφέδες ή ενεργειακά ποτά, η συνολική ημερήσια πρόσληψη καφεΐνης μπορεί να αυξηθεί χωρίς να το αντιληφθούν.

Το Panadol Extra είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα σκευάσματος όπου ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει ότι δεν λαμβάνει μόνο παρακεταμόλη, αλλά και καφεΐνη. Αντίστοιχα, σκευάσματα για κρυολόγημα όπως το Panadol Cold & Flu έχουν διαφορετική λογική, γιατί στοχεύουν σε σύνολο συμπτωμάτων.

Ο πρακτικός κανόνας είναι να διαβάζεται πάντα η δραστική ουσία στη συσκευασία. Όταν υπάρχει αμφιβολία, είναι προτιμότερο να αποφεύγεται η ταυτόχρονη χρήση πολλών σκευασμάτων για “κρυολόγημα”, “πονοκέφαλο” και “πυρετό” την ίδια ημέρα χωρίς φαρμακοποιό ή γιατρό.

8Ποιο παυσίπονο για πονοκέφαλο, ημικρανία και οδοντικό πόνο;

Για απλό πονοκέφαλο συχνά αρκεί παρακεταμόλη ή ιβουπροφαίνη, ενώ η ημικρανία και ο έντονος οδοντικός πόνος χρειάζονται πιο προσεκτική αξιολόγηση.

Ο πονοκέφαλος δεν είναι μία ενιαία κατάσταση. Μπορεί να είναι κεφαλαλγία τάσης, ημικρανία, πόνος από ιγμορίτιδα, πόνος από υπέρταση, πόνος από αυχενική τάση, παρενέργεια φαρμάκων ή σύμπτωμα σοβαρότερης κατάστασης. Η περιστασιακή κεφαλαλγία τάσης μπορεί να ανταποκριθεί σε απλά αναλγητικά. Όταν όμως ο πονοκέφαλος είναι συχνός, αλλάζει χαρακτήρα, ξυπνά τον ασθενή τη νύχτα ή συνοδεύεται από νευρολογικά συμπτώματα, χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.

Η ημικρανία είναι ιδιαίτερη κατηγορία. Δεν είναι απλώς “δυνατός πονοκέφαλος”. Συχνά συνοδεύεται από ναυτία, φωτοφοβία, ηχοφοβία, επιδείνωση με κίνηση και σε ορισμένους ασθενείς αύρα. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται ειδικά φάρμακα όπως οι τριπτάνες. Για αυτό υπάρχει ξεχωριστός οδηγός για το Imigran και τη σουματριπτάνη.

Στον οδοντικό πόνο, τα ΜΣΑΦ μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικά όταν υπάρχει φλεγμονώδες στοιχείο, αλλά δεν θεραπεύουν την αιτία. Ένα απόστημα, μια βαθιά τερηδόνα ή μια φλεγμονή ούλων δεν λύνεται με συνεχόμενα παυσίπονα. Η προσωρινή ανακούφιση δεν πρέπει να καθυστερεί τον οδοντίατρο, ιδιαίτερα όταν υπάρχει οίδημα, πυρετός, δυσκολία στη μάσηση ή πόνος που επιδεινώνεται.

Η υπερβολική χρήση παυσίπονων για πονοκεφάλους μπορεί να προκαλέσει κεφαλαλγία από κατάχρηση αναλγητικών. Δηλαδή το ίδιο το μοτίβο συχνής λήψης φαρμάκων μπορεί να συντηρεί τον πονοκέφαλο. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ο χρόνιος ή συχνός πονοκέφαλος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με αλλαγή παυσίπονου.

9Πόνος στη μέση, μυϊκός πόνος και αρθρώσεις

Στον μυοσκελετικό πόνο τα ΜΣΑΦ μπορεί να βοηθούν, αλλά ο πόνος στη μέση ή στις αρθρώσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται για ημέρες με παυσίπονα χωρίς εκτίμηση όταν υπάρχουν προειδοποιητικά σημεία.

Ο πόνος στη μέση, στον αυχένα, στους ώμους, στα γόνατα ή στις αρθρώσεις είναι από τις συχνότερες αιτίες χρήσης παυσίπονων. Σε οξύ μυϊκό πόνο μετά από καταπόνηση, ένα απλό αναλγητικό ή ένα ΜΣΑΦ για σύντομο διάστημα μπορεί να προσφέρει ανακούφιση. Σε τενοντίτιδα, διάστρεμμα ή φλεγμονώδη πόνο, η αντιφλεγμονώδης δράση των ΜΣΑΦ μπορεί να είναι χρήσιμη.

Η δικλοφενάκη χρησιμοποιείται συχνά σε μυοσκελετικό πόνο, είτε από το στόμα, είτε σε τοπικές μορφές, είτε σε ειδικές περιπτώσεις με ενέσιμη μορφή. Για αναλυτικότερη προσέγγιση δείτε τους οδηγούς για Voltaren, Voltaren Fast 50 mg, Voltaren Gel και Voltaren ένεση.

Χρειάζεται όμως προσοχή. Ένας πόνος στη μέση με μούδιασμα, αδυναμία στο πόδι, διαταραχές ούρησης, πυρετό, ιστορικό καρκίνου, πρόσφατο σοβαρό τραυματισμό ή ανεξήγητη απώλεια βάρους δεν είναι απλός μυϊκός πόνος μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου. Αντίστοιχα, μια πρησμένη και ζεστή άρθρωση, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από πυρετό, χρειάζεται άμεση εκτίμηση.

Στην οστεοαρθρίτιδα, τα παυσίπονα μπορούν να βοηθούν σε εξάρσεις, αλλά η μακροχρόνια καθημερινή χρήση ΜΣΑΦ πρέπει να αποφεύγεται χωρίς ιατρική παρακολούθηση. Η συνολική αντιμετώπιση περιλαμβάνει άσκηση, απώλεια βάρους όπου χρειάζεται, φυσικοθεραπεία, σωστή διάγνωση και εξατομικευμένη θεραπεία. Μπορείτε να δείτε και τον οδηγό για την οστεοαρθρίτιδα.

10Πόνος περιόδου και κοιλιακός πόνος

Ο πόνος περιόδου συχνά ανταποκρίνεται σε ΜΣΑΦ, αλλά ο κοιλιακός πόνος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μηχανικά με παυσίπονα όταν η αιτία είναι άγνωστη.

Η δυσμηνόρροια σχετίζεται συχνά με αυξημένες προσταγλανδίνες. Για αυτό τα ΜΣΑΦ, όπως η ιβουπροφαίνη ή το μεφαιναμικό οξύ, μπορεί να βοηθούν περισσότερο από την παρακεταμόλη σε αρκετές γυναίκες. Το Ponstan είναι ένα από τα γνωστά φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε αυτό το πλαίσιο, αλλά δεν είναι κατάλληλο για όλες τις ασθενείς.

Ο πόνος περιόδου που εμφανίζεται από τα πρώτα χρόνια της εμμήνου ρύσεως και έχει σταθερό μοτίβο είναι διαφορετικός από έναν νέο, έντονο ή προοδευτικά επιδεινούμενο πόνο. Όταν ο πόνος συνοδεύεται από πολύ έντονη αιμορραγία, πυρετό, δύσοσμες εκκρίσεις, πόνο στην επαφή, λιποθυμική τάση ή δυσκολία στην καθημερινότητα, χρειάζεται γυναικολογική εκτίμηση.

Στον κοιλιακό πόνο, η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη. Ο πόνος μπορεί να προέρχεται από έντερο, στομάχι, χολή, σκωληκοειδίτιδα, ουροποιητικό, γυναικολογικά αίτια ή μυϊκό σπασμό. Το να καλυφθεί ένας οξύς κοιλιακός πόνος με πολλά παυσίπονα μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση. Ιδιαίτερα προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει πυρετός, εμετός, αίμα στα κόπρανα, έντονη ευαισθησία στην κοιλιά, εγκυμοσύνη ή πόνος που μετακινείται και επιδεινώνεται.

Για τη σύγκριση συχνών φαρμάκων σε σπαστικούς και φλεγμονώδεις πόνους μπορείτε να δείτε τον οδηγό Buscopan vs Depon vs Ponstan.

11Πυρετός σε ενήλικες και παιδιά

Ο πυρετός δεν είναι πάντα εχθρός· είναι ένδειξη ότι ο οργανισμός αντιδρά, αλλά χρειάζεται σωστή αξιολόγηση όταν είναι υψηλός, παρατεταμένος ή συνοδεύεται από ανησυχητικά συμπτώματα.

Τα αντιπυρετικά χρησιμοποιούνται για να μειώσουν την ενόχληση, τη θερμοκρασία και την καταπόνηση του ασθενούς. Δεν εξαλείφουν την αιτία του πυρετού. Σε μια απλή ίωση, η παρακεταμόλη μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην ανακούφιση. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται και ιβουπροφαίνη, εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις.

Στα παιδιά η δοσολογία πρέπει να βασίζεται στο βάρος και όχι μόνο στην ηλικία. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί δύο παιδιά της ίδιας ηλικίας μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό σωματικό βάρος. Η αυθαίρετη εναλλαγή παρακεταμόλης και ιβουπροφαίνης χωρίς σωστό πρόγραμμα μπορεί να οδηγήσει σε λάθη, διπλές δόσεις ή σύγχυση των γονέων.

Πυρετός που συνοδεύεται από δυσκολία στην αναπνοή, υπνηλία, σύγχυση, αυχενική δυσκαμψία, εξάνθημα που δεν ασπρίζει με πίεση, αφυδάτωση, επίμονους εμετούς ή έντονη κακουχία χρειάζεται άμεση εκτίμηση. Σε βρέφη και μικρά παιδιά, ο ουδός ανησυχίας είναι χαμηλότερος και η επικοινωνία με παιδίατρο είναι απαραίτητη.

Σε ενήλικες, πυρετός που επιμένει πάνω από λίγες ημέρες, επανέρχεται, συνοδεύεται από δύσπνοια, πόνο στο στήθος, σύγχυση, έντονο κοιλιακό πόνο, δυσουρία, πόνο στα νεφρά ή ανοσοκαταστολή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με αντιπυρετικά. Σε τέτοιες περιπτώσεις συχνά χρειάζονται εξετάσεις αίματος, ούρων ή άλλος έλεγχος ανάλογα με την κλινική εικόνα.

12Ποιοι πρέπει να αποφεύγουν ΜΣΑΦ;

Τα ΜΣΑΦ χρειάζονται αποφυγή ή ιατρική καθοδήγηση σε άτομα με ιστορικό έλκους, νεφρικής νόσου, καρδιακής ανεπάρκειας, σοβαρής υπέρτασης, αντιπηκτικής αγωγής ή προηγούμενης αλλεργικής αντίδρασης.

Η ιβουπροφαίνη, η δικλοφενάκη, η ναπροξένη και το μεφαιναμικό οξύ δεν είναι κατάλληλα για όλους. Ακόμη και λίγες ημέρες χρήσης μπορεί να έχουν σημασία σε ευάλωτους ασθενείς. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ΜΣΑΦ είναι “κακά” φάρμακα. Σημαίνει ότι είναι αποτελεσματικά φάρμακα με σαφείς περιορισμούς.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η λεγόμενη “τριπλή επίδραση” σε ορισμένους ασθενείς: ΜΣΑΦ μαζί με φάρμακα πίεσης όπως αναστολείς ACE/ARB και διουρητικά μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο οξείας επιδείνωσης της νεφρικής λειτουργίας, ειδικά σε αφυδάτωση, πυρετό, γαστρεντερίτιδα ή ηλικιωμένους.

Όταν ο ασθενής έχει πολλά χρόνια νοσήματα, η επιλογή παυσίπονου είναι ιατρική απόφαση και όχι απλή αγορά από το φαρμακείο.

13Νεφρά, κρεατινίνη και eGFR: γιατί έχουν σημασία

Η νεφρική λειτουργία επηρεάζει την ασφάλεια πολλών παυσίπονων, ιδιαίτερα των ΜΣΑΦ.

Τα νεφρά ρυθμίζουν την αποβολή ουσιών, την ισορροπία υγρών και ηλεκτρολυτών, την αρτηριακή πίεση και πολλές μεταβολικές λειτουργίες. Όταν η νεφρική λειτουργία είναι μειωμένη, ο οργανισμός γίνεται πιο ευάλωτος σε φάρμακα που επηρεάζουν τη νεφρική αιμάτωση ή την αποβολή ουσιών.

Η κρεατινίνη είναι ένας βασικός δείκτης που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της νεφρικής λειτουργίας, αλλά δεν αρκεί πάντα μόνη της. Ο eGFR δίνει πιο πρακτική εκτίμηση του ρυθμού σπειραματικής διήθησης. Σε άτομα με χαμηλή μυϊκή μάζα, ηλικιωμένους ή ειδικές καταστάσεις, μπορεί να βοηθήσει και η κυστατίνη C. Για περισσότερα δείτε τους οδηγούς για κρεατινίνη, eGFR, κυστατίνη C και τον πλήρη οδηγό για τη νεφρική λειτουργία.

Τα ΜΣΑΦ μπορεί να μειώσουν την παραγωγή προσταγλανδινών που βοηθούν στη διατήρηση της αιμάτωσης των νεφρών, ιδιαίτερα όταν ο ασθενής είναι αφυδατωμένος ή έχει ήδη νεφρική δυσλειτουργία. Αυτός είναι ο λόγος που ένας ηλικιωμένος με πυρετό, μειωμένη πρόσληψη υγρών και αγωγή για πίεση μπορεί να κινδυνεύει περισσότερο από ό,τι ένας νέος υγιής ενήλικας που παίρνει ένα ΜΣΑΦ για μία ημέρα.

Σε ασθενείς που χρειάζονται συχνά παυσίπονα, η παρακολούθηση νεφρικής λειτουργίας δεν είναι τυπικότητα. Είναι πρακτικό εργαλείο ασφάλειας. Ειδικά όταν υπάρχει σακχαρώδης διαβήτης, υπέρταση, ιστορικό νεφρικής νόσου ή χρήση πολλών φαρμάκων, η επιλογή αναλγητικού πρέπει να γίνεται με μεγαλύτερη προσοχή.

14Ήπαρ, τρανσαμινάσες και παυσίπονα

Η παρακεταμόλη είναι αποτελεσματικό και συχνά ασφαλές φάρμακο, αλλά η υπερδοσολογία μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ηπατική βλάβη. Ορισμένα αντιφλεγμονώδη, όπως η νιμεσουλίδη, χρειάζονται επίσης ιδιαίτερη προσοχή σε ασθενείς με ηπατικό ιστορικό ή αυξημένες τρανσαμινάσες.

Το ήπαρ μεταβολίζει πολλά φάρμακα, ανάμεσά τους και την παρακεταμόλη. Σε σωστές δόσεις, ο οργανισμός συνήθως διαχειρίζεται με ασφάλεια τον μεταβολισμό της. Σε υπερδοσολογία όμως παράγονται τοξικοί μεταβολίτες που μπορούν να προκαλέσουν βλάβη στα ηπατικά κύτταρα. Το επικίνδυνο είναι ότι στην αρχή τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια ή μη ειδικά, ενώ η βλάβη εξελίσσεται.

Ιδιαίτερη αναφορά χρειάζεται και στη νιμεσουλίδη, τη δραστική ουσία του Mesulid. Αν και ανήκει στα ΜΣΑΦ και όχι στην παρακεταμόλη, έχει συνδεθεί με ειδική προσοχή για πιθανή ηπατική τοξικότητα. Για αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυθαίρετα, παρατεταμένα ή σε ασθενείς με γνωστό ιστορικό ηπατικής νόσου, αυξημένες τρανσαμινάσες ή ανεξήγητα συμπτώματα όπως έντονη κόπωση, ναυτία, ίκτερο ή σκούρα ούρα.

Οι εξετάσεις που χρησιμοποιούνται συχνά για την εκτίμηση του ήπατος περιλαμβάνουν ALT, AST, γ-GT, ALP και χολερυθρίνη. Για αναλυτική ερμηνεία μπορείτε να δείτε τον οδηγό για τρανσαμινάσες, γ-GT και ALP, καθώς και τους ξεχωριστούς οδηγούς για ALT και AST.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε άτομα με χρόνια ηπατική νόσο, ηπατίτιδα, μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ, χαμηλό σωματικό βάρος, υποσιτισμό ή ταυτόχρονη λήψη πολλών φαρμάκων. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν πρέπει να εφαρμόζεται μηχανικά η “συνήθης δόση” χωρίς ιατρική συμβουλή.

Ένα σημαντικό μήνυμα για τους ασθενείς είναι ότι η παρακεταμόλη υπάρχει σε πολλά σκευάσματα. Αν κάποιος λάβει ένα σκεύασμα για πονοκέφαλο, ένα για κρυολόγημα και ένα ακόμη για πυρετό, μπορεί να πάρει πολλαπλές δόσεις της ίδιας δραστικής ουσίας. Η προστασία του ήπατος αρχίζει από την ανάγνωση της ετικέτας.

15Στομάχι, αιμορραγία και αντιπηκτικά

Τα ΜΣΑΦ μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο γαστρεντερικής αιμορραγίας, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με αντιπηκτικά ή αντιαιμοπεταλιακά.

Το στομάχι και το ανώτερο πεπτικό είναι από τα βασικά σημεία προσοχής στη χρήση αντιφλεγμονωδών. Τα ΜΣΑΦ μπορούν να ερεθίσουν τον γαστρικό βλεννογόνο και να αυξήσουν τον κίνδυνο έλκους ή αιμορραγίας. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος σε ηλικιωμένους, σε άτομα με ιστορικό έλκους, σε ασθενείς που λαμβάνουν κορτικοστεροειδή, αντιπηκτικά, αντιαιμοπεταλιακά ή πολλαπλά παυσίπονα.

Τα αντιπηκτικά όπως Xarelto, Eliquis, Pradaxa και Sintrom δεν είναι παυσίπονα. Χρησιμοποιούνται για πρόληψη ή θεραπεία θρομβώσεων, αλλά αυξάνουν τον αιμορραγικό κίνδυνο. Όταν προστεθεί ΜΣΑΦ, ο κίνδυνος αιμορραγίας από το γαστρεντερικό μπορεί να αυξηθεί.

Το ίδιο ισχύει και για αντιαιμοπεταλιακά όπως το Plavix ή το Salospir. Ο ασθενής που λαμβάνει τέτοια αγωγή πρέπει να ρωτά πριν πάρει αντιφλεγμονώδες, ακόμη κι αν πρόκειται για λίγες ημέρες.

Σημεία που χρειάζονται άμεση προσοχή είναι μαύρα κόπρανα, αίμα στον έμετο, ανεξήγητη αδυναμία, ζάλη, λιποθυμία, ωχρότητα, ταχυκαρδία ή πτώση αιματοκρίτη. Σε τέτοια εικόνα δεν συνεχίζουμε παυσίπονα στο σπίτι· χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.

16Εγκυμοσύνη, θηλασμός, ηλικιωμένοι και χρόνια νοσήματα

Στην εγκυμοσύνη, τον θηλασμό, την τρίτη ηλικία και τα χρόνια νοσήματα, η επιλογή παυσίπονου πρέπει να γίνεται πιο συντηρητικά.

Στην εγκυμοσύνη δεν πρέπει να λαμβάνονται παυσίπονα με τη λογική “το έχω ξαναπάρει”. Ο χρόνος κύησης, το ιστορικό, η ένδειξη και το φάρμακο έχουν σημασία. Η παρακεταμόλη χρησιμοποιείται συχνά όταν χρειάζεται αναλγητικό ή αντιπυρετικό, αλλά και αυτή πρέπει να λαμβάνεται με μέτρο και σύμφωνα με ιατρική οδηγία. Τα ΜΣΑΦ έχουν σημαντικούς περιορισμούς, ιδιαίτερα σε προχωρημένη κύηση.

Στον θηλασμό, αρκετά φάρμακα μπορεί να είναι συμβατά, αλλά η επιλογή εξαρτάται από τη δραστική ουσία, τη δόση, τη διάρκεια, την ηλικία του βρέφους και τα συνοδά προβλήματα. Η μητέρα δεν πρέπει να βασίζεται σε γενικές συμβουλές από το διαδίκτυο όταν υπάρχει νεογνό, πρόωρο βρέφος ή χρόνια αγωγή.

Στους ηλικιωμένους, τα παυσίπονα χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή επειδή συνυπάρχουν συχνά νεφρική δυσλειτουργία, υπέρταση, καρδιαγγειακά νοσήματα, αντιπηκτικά, αντιαιμοπεταλιακά, γαστρεντερικό ιστορικό και πολυφαρμακία. Ένα φάρμακο που είναι ασφαλές για έναν νέο υγιή ενήλικα μπορεί να είναι ακατάλληλο για έναν ηλικιωμένο με χαμηλό eGFR και αγωγή πίεσης.

Σε χρόνια νοσήματα, η ερώτηση δεν είναι “ποιο παυσίπονο είναι πιο δυνατό”, αλλά “ποιο είναι ασφαλέστερο για αυτόν τον ασθενή”. Αυτό αφορά άτομα με χρόνια νεφρική νόσο, ηπατική νόσο, καρδιακή ανεπάρκεια, στεφανιαία νόσο, υπέρταση, ιστορικό εγκεφαλικού, άσθμα, γαστρεντερικά έλκη ή αιμορραγικές διαταραχές.

17Τοπικά παυσίπονα: gel, κρέμες και έμπλαστρα

Τα τοπικά παυσίπονα μπορεί να είναι χρήσιμα σε εντοπισμένο μυοσκελετικό πόνο, με μικρότερη συστηματική έκθεση από τα από του στόματος ΜΣΑΦ.

Τα gel, οι κρέμες και τα έμπλαστρα χρησιμοποιούνται κυρίως για πόνο σε μύες, τένοντες και αρθρώσεις. Η τοπική εφαρμογή έχει το πλεονέκτημα ότι δρα στην περιοχή του πόνου και συνήθως οδηγεί σε χαμηλότερη συστηματική απορρόφηση σε σχέση με τα χάπια. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι είναι εντελώς χωρίς προφυλάξεις.

Το Voltaren Gel είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα τοπικού ΜΣΑΦ. Μπορεί να βοηθήσει σε εντοπισμένο πόνο, αλλά δεν πρέπει να εφαρμόζεται σε ανοιχτές πληγές, ερεθισμένο δέρμα ή μεγάλες επιφάνειες χωρίς οδηγία. Επίσης, πρέπει να αποφεύγεται η επαφή με μάτια και βλεννογόνους.

Τα τοπικά φάρμακα δεν είναι κατάλληλα για κάθε πόνο. Αν ο πόνος είναι βαθύς, συνοδεύεται από πυρετό, έντονο οίδημα, ερυθρότητα, δυσκολία κίνησης ή νευρολογικά συμπτώματα, η τοπική ανακούφιση μπορεί να καλύψει προσωρινά ένα πρόβλημα που χρειάζεται διάγνωση.

Σε ασθενείς με πολλούς κινδύνους από τα από του στόματος ΜΣΑΦ, οι τοπικές μορφές μπορεί να αποτελούν πρακτική επιλογή, αλλά η απόφαση εξαρτάται από την έκταση χρήσης, τη διάρκεια και το συνολικό ιστορικό.

18Συχνά λάθη στη χρήση παυσίπονων

Τα περισσότερα προβλήματα από παυσίπονα δεν συμβαίνουν επειδή ο ασθενής πήρε ένα φάρμακο μία φορά, αλλά επειδή συνδύασε λάθος φάρμακα, λάθος δόσεις ή λάθος διάρκεια. Η ασφαλής χρήση ξεκινά από το να γνωρίζει ο ασθενής όχι μόνο το εμπορικό όνομα, αλλά κυρίως τη δραστική ουσία που λαμβάνει.

Το πρώτο συχνό λάθος είναι η διπλή λήψη ίδιας δραστικής ουσίας. Ο ασθενής μπορεί να πάρει Depon και μετά ένα σκεύασμα για κρυολόγημα που περιέχει πάλι παρακεταμόλη. Μπορεί να πάρει Algofren και αργότερα Brufen, χωρίς να συνειδητοποιήσει ότι και τα δύο σχετίζονται με ιβουπροφαίνη. Μπορεί να πάρει Voltaren και άλλο ΜΣΑΦ, αυξάνοντας τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.

Το δεύτερο λάθος είναι η καθημερινή χρήση για πολλές ημέρες χωρίς διάγνωση. Αν ο πόνος χρειάζεται συνεχώς παυσίπονα, η αιτία πρέπει να διερευνηθεί. Η ανακούφιση είναι χρήσιμη, αλλά δεν πρέπει να αντικαθιστά την ιατρική εκτίμηση.

Το τρίτο λάθος είναι η χρήση ΜΣΑΦ σε αφυδάτωση, γαστρεντερίτιδα, πυρετό με μειωμένη πρόσληψη υγρών ή σε ασθενείς με νεφρικό ιστορικό. Αυτές είναι καταστάσεις όπου οι νεφροί είναι πιο ευάλωτοι, ειδικά όταν συνυπάρχουν υπέρταση, σακχαρώδης διαβήτης, χρόνια νεφρική νόσος ή λήψη φαρμάκων για την πίεση.

Το τέταρτο λάθος είναι η υποτίμηση των αντιπηκτικών και αντιαιμοπεταλιακών φαρμάκων. Ασθενείς που λαμβάνουν Xarelto, Eliquis, Pradaxa, Sintrom, Plavix ή Salospir πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί με τα αντιφλεγμονώδη, γιατί μπορεί να αυξηθεί ο κίνδυνος αιμορραγίας.

Το πέμπτο λάθος είναι η λήψη παυσίπονου πριν από εξέταση ή ιατρική εκτίμηση με τρόπο που αλλοιώνει την εικόνα. Για παράδειγμα, σε οξύ κοιλιακό πόνο, υψηλό πυρετό ή τραυματισμό, η προσωρινή ανακούφιση δεν πρέπει να καθυστερεί τη διάγνωση.

Το έκτο λάθος είναι η αντιμετώπιση του Mesulid σαν «απλό παυσίπονο». Η νιμεσουλίδη είναι ΜΣΑΦ και δεν πρέπει να λαμβάνεται μαζί με άλλα αντιφλεγμονώδη ή για πολλές ημέρες χωρίς ιατρική οδηγία. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει ιστορικό ηπατικής νόσου, αυξημένες τρανσαμινάσες, μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ ή ανεξήγητα συμπτώματα όπως έντονη κόπωση, ναυτία, ίκτερος ή σκούρα ούρα.

Το έβδομο λάθος είναι η επιλογή παυσίπονου μόνο με βάση το “ποιο είναι πιο δυνατό”. Το σωστό παυσίπονο εξαρτάται από την αιτία του πόνου, την ηλικία, το στομάχι, τα νεφρά, το ήπαρ, την καρδιά, την εγκυμοσύνη, τα συνοδά νοσήματα και τα υπόλοιπα φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής.

19Πότε ο πόνος ή ο πυρετός χρειάζεται ιατρική εκτίμηση;

Ο πόνος ή ο πυρετός χρειάζεται ιατρική εκτίμηση όταν είναι έντονος, επιμένει, υποτροπιάζει, αλλάζει χαρακτήρα ή συνοδεύεται από προειδοποιητικά συμπτώματα.

Δεν υπάρχει ένας κανόνας που να καλύπτει όλες τις περιπτώσεις. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν ενδείξεις που δεν πρέπει να αγνοούνται. Πόνος στο στήθος, δύσπνοια, ξαφνικός πολύ δυνατός πονοκέφαλος, νευρολογικά συμπτώματα, λιποθυμία, σύγχυση, έντονος κοιλιακός πόνος, πυρετός με αυχενική δυσκαμψία, αίμα στα κόπρανα ή στα ούρα, μαύρα κόπρανα, ανεξήγητη απώλεια βάρους ή πόνος μετά από σημαντικό τραυματισμό χρειάζονται άμεση αξιολόγηση.

Επίσης, χρειάζεται προσοχή όταν ο ασθενής είναι ηλικιωμένος, ανοσοκατεσταλμένος, έγκυος, έχει καρκίνο, χρόνια νεφρική νόσο, καρδιακή ανεπάρκεια ή λαμβάνει αντιπηκτικά. Σε αυτές τις ομάδες, η εικόνα μπορεί να εξελιχθεί γρηγορότερα ή να είναι λιγότερο τυπική.

Ο εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να βοηθήσει ανάλογα με την περίπτωση. Σε πυρετό μπορεί να χρειαστούν γενική αίματος, CRP, ΤΚΕ, γενική ούρων, καλλιέργειες ή ειδικός έλεγχος. Σε ασθενείς που λαμβάνουν συχνά παυσίπονα μπορεί να χρειαστεί έλεγχος νεφρικής λειτουργίας, ηπατικών ενζύμων και αιματολογικών παραμέτρων. Η επιλογή εξετάσεων πρέπει να καθορίζεται από το ιστορικό και την κλινική εικόνα.

Το πιο ασφαλές μήνυμα είναι ότι τα παυσίπονα είναι εργαλεία ανακούφισης, όχι εργαλεία διάγνωσης. Όταν η αιτία δεν είναι σαφής, η επανάληψη δόσεων δεν είναι λύση.

20Συχνές ερωτήσεις

21Τι να θυμάστε

Τα παυσίπονα είναι χρήσιμα όταν χρησιμοποιούνται σωστά, αλλά μπορούν να γίνουν επικίνδυνα όταν συνδυάζονται χωρίς γνώση της δραστικής ουσίας, της δόσης και του ιστορικού του ασθενούς.

Ο στόχος δεν είναι να αποφεύγονται όλα τα παυσίπονα. Ο στόχος είναι να επιλέγεται το κατάλληλο φάρμακο, στη σωστή περίπτωση, για το σωστό χρονικό διάστημα, με γνώση των περιορισμών. Η φράση “το πήρα και άλλη φορά” δεν αρκεί, γιατί το ίδιο φάρμακο μπορεί να είναι ασφαλές σε μία χρονική στιγμή και ακατάλληλο σε άλλη, όταν έχουν προστεθεί νέα νοσήματα, νέα φάρμακα ή αλλαγές στη νεφρική/ηπατική λειτουργία.

22Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία