Υψηλά Λευκά Αιμοσφαίρια μετά από Γυμναστική ή Έντονη Άσκηση

1
Τι σημαίνουν υψηλά λευκά αιμοσφαίρια μετά την άσκηση;

Τα λευκά αιμοσφαίρια αποτελούν βασικό μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος. Στη γενική αίματος εμφανίζονται ως WBC και περιλαμβάνουν ουδετερόφιλα, λεμφοκύτταρα, μονοκύτταρα, ηωσινόφιλα και βασεόφιλα.

Όταν η τιμή των WBC βρίσκεται πάνω από το όριο αναφοράς του εργαστηρίου, χρησιμοποιούμε τον όρο λευκοκυττάρωση. Η λευκοκυττάρωση όμως δεν αποτελεί διάγνωση από μόνη της. Μπορεί να σχετίζεται με λοίμωξη ή φλεγμονή, αλλά μπορεί επίσης να εμφανιστεί μετά από έντονο σωματικό στρες, άσκηση, κάπνισμα, ορισμένα φάρμακα και άλλες καταστάσεις.

Η έντονη άσκηση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα φυσιολογικής, αντιδραστικής και συνήθως παροδικής λευκοκυττάρωσης. Σε μελέτες, ο συνολικός αριθμός λευκοκυττάρων αυξήθηκε αμέσως μετά την άσκηση, ενώ το μέγεθος της μεταβολής επηρεάστηκε από την ένταση και τη διάρκειά της.^[3]

2
Γιατί αυξάνονται τα λευκά αιμοσφαίρια με τη γυμναστική;

Η λευκοκυττάρωση μετά την άσκηση δεν οφείλεται σε έναν μόνο μηχανισμό. Η έντονη μυϊκή δραστηριότητα ενεργοποιεί ταυτόχρονα το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, ορμονικούς μηχανισμούς και την ανοσολογική απάντηση.

Κατεχολαμίνες

Κατά τη διάρκεια της άσκησης αυξάνονται η αδρεναλίνη και η νοραδρεναλίνη. Οι κατεχολαμίνες μπορούν να προκαλέσουν γρήγορη μετακίνηση λευκών αιμοσφαιρίων που βρίσκονται προσκολλημένα στα αγγειακά τοιχώματα ή σε άλλες δεξαμενές προς το κυκλοφορούν αίμα. Έτσι η μέτρηση των WBC μπορεί να αυξηθεί μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα.

Κορτιζόλη

Σε παρατεταμένη ή ιδιαίτερα απαιτητική άσκηση ενεργοποιείται ο άξονας υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων και αυξάνεται η κορτιζόλη. Η ορμονική αυτή απάντηση συμβάλλει ιδιαίτερα στη μεταγενέστερη αύξηση των ουδετεροφίλων.

Μυϊκή καταπόνηση

Η έντονη άσκηση, ιδιαίτερα όταν περιλαμβάνει έκκεντρες συσπάσεις ή ασυνήθιστα μεγάλο φορτίο, προκαλεί μικροσκοπική μυϊκή βλάβη και τοπική φλεγμονώδη αντίδραση. Σε μελέτες πολύ απαιτητικής έκκεντρης άσκησης παρατηρήθηκε καθυστερημένη λευκοκυττάρωση σε συνδυασμό με δείκτες μυϊκής βλάβης.^[4]

3
Ποια λευκά αιμοσφαίρια αυξάνονται περισσότερο;

Η εικόνα μεταβάλλεται ανάλογα με το πότε γίνεται η αιμοληψία.

Αμέσως μετά την άσκηση

Μπορεί να παρατηρηθεί αύξηση των συνολικών λευκοκυττάρων, των ουδετεροφίλων, των λεμφοκυττάρων και των μονοκυττάρων. Η άμεση κινητοποίηση κυττάρων σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την αιμοδυναμική και ορμονική αντίδραση στην άσκηση.

Τις επόμενες ώρες

Στη φάση αποκατάστασης είναι συχνή η ουδετεροφιλία. Τα λεμφοκύτταρα μπορεί να επιστρέψουν γρηγορότερα προς τα αρχικά επίπεδα ή ακόμη και να μειωθούν προσωρινά σε σχέση με την τιμή που είχαν πριν από την άσκηση.

Σε μελέτη διαφορετικών τύπων άσκησης, τα συνολικά λευκοκύτταρα, τα ουδετερόφιλα και τα μονοκύτταρα παρέμεναν αυξημένα τρεις ώρες μετά την άσκηση, ενώ τα λεμφοκύτταρα είχαν ήδη επιστρέψει προς τα αρχικά επίπεδα.^[5]

4
Πόσο μπορεί να αυξηθούν τα λευκά;

Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη τιμή που να χαρακτηρίζει τη λευκοκυττάρωση από άσκηση. Η αύξηση εξαρτάται από:

• την ένταση της προπόνησης,
• τη διάρκειά της,
• το αν πρόκειται για συνηθισμένη ή ασυνήθιστα απαιτητική άσκηση,
• τη φυσική κατάσταση του ατόμου,
• τη θερμοκρασία περιβάλλοντος,
• την ενυδάτωση,
• τη μυϊκή καταπόνηση,
• και κυρίως το χρονικό διάστημα μεταξύ άσκησης και αιμοληψίας.

Σε ελεγχόμενες μελέτες έχουν παρατηρηθεί σημαντικές αυξήσεις των WBC αμέσως μετά την άσκηση. Σε μία μελέτη έντονης άσκησης, για παράδειγμα, η μέση τιμή αυξήθηκε αισθητά αμέσως μετά το τέλος της προσπάθειας και παρέμενε υψηλότερη από την αρχική ακόμη και μετά από περίοδο ανάπαυσης.^[3]

Δεν είναι σωστό όμως να θεωρούμε οποιαδήποτε υψηλή τιμή «από τη γυμναστική» μόνο επειδή προηγήθηκε άσκηση. Το απόλυτο ύψος της τιμής, ο τύπος λευκών, η μορφολογία, τα συμπτώματα και η επιμονή της αύξησης έχουν μεγαλύτερη διαγνωστική σημασία.

5
Πόσο διαρκούν τα υψηλά λευκά μετά τη γυμναστική;

Η απάντηση εξαρτάται από το είδος και την ένταση της άσκησης.

Η πρώτη αύξηση μπορεί να εμφανιστεί αμέσως μετά την προσπάθεια. Στη συνέχεια ένα μέρος της λευκοκυττάρωσης μπορεί να υποχωρήσει γρήγορα, αλλά μετά από απαιτητική άσκηση μπορεί να ακολουθήσει δεύτερη φάση με κυρίαρχη ουδετεροφιλία.

Σε μελέτη σκληρής προπόνησης αντοχής και δύναμης, η αύξηση των κοκκιοκυττάρων κορυφώθηκε περίπου πέντε ώρες μετά την άσκηση, ενώ οι τιμές είχαν επιστρέψει προς τα αρχικά επίπεδα στις 23 ώρες.^[2]

Σε άλλα πρωτόκολλα πολύ απαιτητικής άσκησης, λευκοκυττάρωση ήταν ανιχνεύσιμη ακόμη και στις 24 ώρες.^[6]

6
Τρέξιμο, μαραθώνιος, CrossFit, HIIT και βάρη

Δεν επηρεάζουν όλες οι μορφές άσκησης τη γενική αίματος στον ίδιο βαθμό.

Τρέξιμο και αγωνίσματα αντοχής

Η παρατεταμένη αερόβια άσκηση αποτελεί ισχυρό ερέθισμα για μεταβολές των λευκοκυττάρων. Μελέτες που συνέκριναν διαφορετικά μοντέλα άσκησης έδειξαν ότι η παρατεταμένη αερόβια άσκηση μπορεί να προκαλέσει ιδιαίτερα εμφανή ανοσολογική απόκριση.^[5]

Μετά από μαραθώνιο έχουν καταγραφεί σημαντικές αυξήσεις των συνολικών λευκοκυττάρων και των ουδετεροφίλων.^[7]

CrossFit και HIIT

Προπονήσεις με επαναλαμβανόμενα διαστήματα πολύ υψηλής έντασης προκαλούν μεγάλη ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και μπορούν να αυξήσουν προσωρινά τα WBC. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το συνολικό φορτίο, τη διάρκεια και το πόσο κοντά στην προπόνηση έγινε η αιμοληψία.

Βάρη και έκκεντρη άσκηση

Προπόνηση με μεγάλα φορτία, πολλές επαναλήψεις ή έντονη έκκεντρη μυϊκή εργασία μπορεί να προκαλέσει καθυστερημένη ανοσολογική αντίδραση μαζί με μυϊκό πόνο και αύξηση δεικτών μυϊκής καταπόνησης.

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα πιθανό όταν κάποιος εκτελεί πρόγραμμα πολύ δυσκολότερο από αυτό στο οποίο είναι συνηθισμένος.

7
Ο ρόλος της αφυδάτωσης

Μετά από παρατεταμένη άσκηση, ιδιαίτερα σε ζεστό περιβάλλον, μπορεί να συνυπάρχει απώλεια υγρών μέσω του ιδρώτα. Η μείωση του όγκου του πλάσματος μπορεί να κάνει αρκετές μετρήσεις του αίματος να φαίνονται υψηλότερες.

Ωστόσο, η λευκοκυττάρωση από άσκηση δεν εξηγείται μόνο από αιμοσυμπύκνωση. Υπάρχει πραγματική ανακατανομή και κινητοποίηση λευκών αιμοσφαιρίων.

Η αφυδάτωση επομένως μπορεί να ενισχύσει την εργαστηριακή εικόνα, αλλά δεν αποτελεί τον μοναδικό μηχανισμό.

Σε αθλητές αντοχής είναι σημαντικό να συνεκτιμώνται επίσης η αιμοσφαιρίνη, ο αιματοκρίτης, η κρεατινίνη, οι ηλεκτρολύτες και άλλες εξετάσεις που μπορεί να επηρεάζονται από τη διάρκεια της άσκησης και την κατάσταση ενυδάτωσης.

8
Υψηλά λευκά από άσκηση ή από λοίμωξη;

Αυτό είναι το σημαντικότερο πρακτικό ερώτημα. Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί μόνο από τον συνολικό αριθμό WBC.

Πιο συμβατή με επίδραση της άσκησης είναι μία εικόνα όπου:

• έχει προηγηθεί έντονη προπόνηση ή αγώνας,
• η αιμοληψία έγινε αμέσως ή μέσα στις επόμενες ώρες,
• το άτομο αισθάνεται γενικά καλά,
• δεν υπάρχει πυρετός ή σαφής εστία λοίμωξης,
• η αύξηση είναι κυρίως ουδετεροφιλική,
• και η τιμή μειώνεται όταν η εξέταση επαναληφθεί σε συνθήκες ηρεμίας.

Αντίθετα, η πιθανότητα άλλης αιτίας αυξάνεται όταν υπάρχουν συμπτώματα όπως:

• πυρετός,
• ρίγος,
• έντονος βήχας ή δύσπνοια,
• πόνος ή κάψιμο στην ούρηση,
• επίμονος κοιλιακός πόνος,
• έντονη κακουχία,
• ανεξήγητη απώλεια βάρους,
• νυχτερινές εφιδρώσεις,
• διογκωμένοι λεμφαδένες,
• ή επίμονη λευκοκυττάρωση σε επαναλαμβανόμενες εξετάσεις.

Η πρόσφατη άσκηση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως αυτόματη εξήγηση για κάθε λευκοκυττάρωση.

9
Πώς ερμηνεύεται ο τύπος των λευκών;

Ο συνολικός αριθμός των WBC είναι μόνο η αρχή. Η διαφορική μέτρηση των λευκών δίνει πολύ περισσότερες πληροφορίες.

Ουδετεροφιλία

Είναι η πιο χαρακτηριστική εικόνα αρκετές ώρες μετά από έντονη άσκηση. Σε εξαντλητική άσκηση αντοχής έχει παρατηρηθεί σημαντική περιφερική ουδετεροφιλία και κινητοποίηση ακόμη και νεότερων μορφών ουδετεροφίλων.^[8]

Λεμφοκύτταρα

Μπορούν να αυξηθούν κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την άσκηση και στη συνέχεια να μειωθούν κατά τη φάση αποκατάστασης. Επομένως η ερμηνεία εξαρτάται πολύ από τη χρονική στιγμή της αιμοληψίας.

Μονοκύτταρα

Μία ήπια και παροδική μονοκυττάρωση μπορεί επίσης να εμφανιστεί μετά από έντονη προσπάθεια.

Απόλυτοι αριθμοί και όχι μόνο ποσοστά

Για σωστή αξιολόγηση έχει μεγαλύτερη αξία να εξετάζονται οι απόλυτοι αριθμοί των κυττάρων και όχι μόνο τα ποσοστά. Για παράδειγμα, ένα αυξημένο ποσοστό ουδετεροφίλων δεν έχει την ίδια σημασία σε κάθε συνολικό αριθμό WBC.

10
Λευκά μαζί με CRP, ΤΚΕ και CK: τι σημαίνουν;

Η άσκηση μπορεί να επηρεάζει ταυτόχρονα περισσότερους εργαστηριακούς δείκτες. Για τον λόγο αυτό μία γενική αίματος μετά από πολύ έντονη προπόνηση δεν πρέπει να αξιολογείται απομονωμένα.

CK

Η κρεατινική κινάση μπορεί να αυξηθεί σημαντικά μετά από μυϊκή καταπόνηση, ιδιαίτερα μετά από βάρη, CrossFit, πολύωρο τρέξιμο ή ασυνήθιστη έκκεντρη άσκηση.

Διαβάστε επίσης: CK εξέταση αίματος: τι σημαίνει αυξημένη CK.

CRP

Η CRP είναι διαφορετικός δείκτης από τα λευκά. Μετά από παρατεταμένη ή πολύ έντονη άσκηση μπορεί να υπάρξει φλεγμονώδης απάντηση, αλλά η ερμηνεία εξαρτάται από την ένταση, τη χρονική στιγμή και το συνολικό κλινικό πλαίσιο.

ΤΚΕ

Η ΤΚΕ είναι πιο αργός και μη ειδικός δείκτης. Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μόνη της για να αποφασιστεί αν μια αύξηση των λευκών οφείλεται στην άσκηση ή σε λοίμωξη.

Διαβάστε επίσης: ΤΚΕ: τι δείχνει και πώς ερμηνεύεται.

11
Πότε να επαναλάβω τη γενική αίματος;

Αν η γενική αίματος έγινε λίγο μετά από έντονη άσκηση και εμφανίσει λευκοκυττάρωση χωρίς άλλα ανησυχητικά στοιχεία, ο γιατρός μπορεί να κρίνει ότι είναι χρήσιμος ένας επαναληπτικός έλεγχος σε κατάσταση ηρεμίας.

Δεν υπάρχει ένα υποχρεωτικό χρονικό διάστημα που να ισχύει για όλους. Μετά από συνηθισμένη προπόνηση η επίδραση μπορεί να υποχωρήσει σχετικά γρήγορα, ενώ μετά από μαραθώνιο, ιδιαίτερα έντονο CrossFit, εξαντλητικό HIIT ή βαριά μυϊκή καταπόνηση οι μεταβολές μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο.

Για μία εξέταση που έχει στόχο να αποτυπώσει την κατάσταση ηρεμίας, είναι πρακτικά προτιμότερο η αιμοληψία να μην γίνεται αμέσως μετά από έντονη γυμναστική. Το ιστορικό της προηγούμενης άσκησης πρέπει να είναι γνωστό στον γιατρό και στο εργαστήριο.

Αν όμως η εξέταση έγινε επειδή υπάρχουν πυρετός, συμπτώματα λοίμωξης ή άλλο επείγον κλινικό πρόβλημα, δεν αναβάλλουμε μια απαραίτητη εξέταση απλώς για να «καθαρίσει» η επίδραση της άσκησης.

12
Πότε τα υψηλά λευκά χρειάζονται διερεύνηση;

Η άσκηση αποτελεί συχνή και καλοήθη αιτία παροδικών μεταβολών, αλλά η επιμονή ή η ασυνήθιστη εικόνα δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην προπόνηση.

Χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν:

• τα λευκά παραμένουν αυξημένα σε επαναληπτική εξέταση μετά την αποκατάσταση,
• η αύξηση δεν έχει σαφή χρονική σχέση με άσκηση,
• υπάρχει έντονη ή προοδευτική λευκοκυττάρωση,
• υπάρχουν σημαντικές διαταραχές και σε αιμοσφαιρίνη ή αιμοπετάλια,
• ο αναλυτής αναφέρει άτυπα ή ανώριμα κύτταρα που χρειάζονται αξιολόγηση,
• υπάρχει πυρετός ή άλλη ένδειξη λοίμωξης,
• υπάρχει ανεξήγητη κακουχία, απώλεια βάρους ή νυχτερινές εφιδρώσεις,
• υπάρχουν διογκωμένοι λεμφαδένες ή σπληνομεγαλία,
• ή η εργαστηριακή εικόνα δεν ταιριάζει με μία απλή φυσιολογική αντίδραση στην άσκηση.

Η μορφολογία του περιφερικού αίματος και η συνολική εικόνα της γενικής αίματος μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι πιο σημαντικές από έναν μεμονωμένο αριθμό.

13
Τι ισχύει στους αθλητές και σε όσους γυμνάζονται συστηματικά;

Η προπονητική κατάσταση μπορεί να επηρεάζει την αντίδραση στην άσκηση, αλλά ακόμη και ένας καλά προπονημένος αθλητής μπορεί να εμφανίσει σημαντικές οξείες μεταβολές μετά από δύσκολη προπόνηση ή αγώνα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει αν η συγκεκριμένη επιβάρυνση ήταν ασυνήθιστη για το άτομο. Ένας αθλητής που προπονείται καθημερινά μπορεί να εμφανίσει μικρότερη αντίδραση σε μια συνηθισμένη προπόνηση από κάποιον που εκτελεί ξαφνικά πολύ απαιτητικό πρόγραμμα.

Αντίθετα, ακόμη και ένας έμπειρος δρομέας μπορεί να εμφανίσει έντονες εργαστηριακές μεταβολές μετά από:

• μαραθώνιο ή υπερμαραθώνιο,
• αγώνα σε υψηλή θερμοκρασία,
• μεγάλη υψομετρική διαφορά,
• πολλές ώρες συνεχόμενης προσπάθειας,
• ασυνήθιστα μεγάλη προπόνηση δύναμης,
• ή ανεπαρκή αποκατάσταση μεταξύ απαιτητικών προπονήσεων.

Γι’ αυτό σε αθλητές έχει μεγάλη σημασία να καταγράφεται πότε έγινε η τελευταία έντονη προπόνηση σε σχέση με την αιμοληψία.

14
Πώς να προετοιμαστώ για γενική αίματος αν γυμνάζομαι;

Η φυσική δραστηριότητα αποτελεί σημαντική προαναλυτική μεταβλητή. Δεν επηρεάζει μόνο τα λευκά αιμοσφαίρια αλλά μπορεί να αλλάξει και αρκετούς βιοχημικούς ή αιματολογικούς δείκτες.

Όταν ο στόχος είναι ένας προγραμματισμένος έλεγχος σε συνθήκες ηρεμίας:

• αποφύγετε να κάνετε έντονη προπόνηση ακριβώς πριν από την αιμοληψία,
• μην τρέξετε ή ανεβείτε σκάλες με μεγάλη ένταση για να προλάβετε το ραντεβού,
• καθίστε και ηρεμήστε πριν από τη λήψη όταν αυτό είναι εφικτό,
• ενημερώστε το εργαστήριο εάν προηγήθηκε απαιτητική προπόνηση,
• αναφέρετε εάν συμμετείχατε την προηγούμενη ημέρα σε αγώνα, μαραθώνιο ή πολύωρη αθλητική δραστηριότητα,
• και ακολουθήστε τις ειδικές οδηγίες προετοιμασίας για τις υπόλοιπες εξετάσεις που έχουν ζητηθεί.

Η άσκηση αναγνωρίζεται ως σημαντικός προαναλυτικός παράγοντας που μπορεί να μεταβάλει αιματολογικούς και βιοχημικούς δείκτες.^[9]

Για περισσότερες οδηγίες: Προετοιμασία εξετάσεων αίματος: νηστεία, καφές, φάρμακα και άσκηση.

15
Συχνά παραδείγματα στην πράξη

Παράδειγμα 1: Γενική αίματος μετά από πρωινό τρέξιμο

Κάποιος τρέχει έντονα για μία ώρα και κάνει γενική αίματος λίγο αργότερα. Τα λευκά και τα ουδετερόφιλα εμφανίζονται υψηλότερα από προηγούμενες μετρήσεις, χωρίς πυρετό ή άλλα συμπτώματα. Η χρονική σχέση με την άσκηση αποτελεί σημαντική πληροφορία και μπορεί να δικαιολογήσει επαναξιολόγηση σε κατάσταση ηρεμίας, ανάλογα με την κλινική εικόνα.

Παράδειγμα 2: CrossFit το βράδυ και αιμοληψία το επόμενο πρωί

Μία πολύ απαιτητική προπόνηση με βάρη, άλματα και επαναλαμβανόμενες προσπάθειες υψηλής έντασης μπορεί να έχει επίδραση που συνεχίζεται για ώρες. Επομένως η επόμενη πρωινή γενική αίματος δεν είναι πάντοτε πραγματική «baseline» μέτρηση.

Παράδειγμα 3: Υψηλά λευκά μαζί με πυρετό

Αν υπάρχει πυρετός, ρίγος, πόνος ή άλλα συμπτώματα λοίμωξης, δεν πρέπει να θεωρούμε τη λευκοκυττάρωση αποτέλεσμα άσκησης χωρίς κλινική αξιολόγηση.

Παράδειγμα 4: Υψηλά λευκά που παραμένουν για εβδομάδες

Η φυσιολογική μετασκησιακή λευκοκυττάρωση είναι παροδικό φαινόμενο. Επαναλαμβανόμενη λευκοκυττάρωση σε εξετάσεις που γίνονται σε διαφορετικές ημέρες και σε κατάσταση ηρεμίας απαιτεί διαφορετική προσέγγιση και διερεύνηση της αιτίας.

Παράδειγμα 5: Υψηλά λευκά και πολύ αυξημένη CK

Μετά από εξαιρετικά απαιτητική προπόνηση μπορεί να συνυπάρχουν λευκοκυττάρωση και σημαντική αύξηση CK λόγω μυϊκής καταπόνησης. Αν όμως υπάρχουν έντονος μυϊκός πόνος, σοβαρή αδυναμία, μειωμένη παραγωγή ούρων ή σκουρόχρωμα ούρα, χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση και όχι απλή αναμονή για επανάληψη εξετάσεων.

16
Συχνές ερωτήσεις

17
Βιβλιογραφία

1. Pedersen BK, Hoffman-Goetz L. Exercise and the immune system: regulation, integration, and adaptation. Physiol Rev. 2000.
   PubMed
2. Risøy BA, Raastad T, Hallén J, et al. Delayed leukocytosis after hard strength and endurance exercise: aspects of regulatory mechanisms. BMC Physiol. 2003;3:14.
   PubMed ·
   Full text
3. Ali S, Ullah F, Jan R. Effects of intensity and duration of exercise on total leukocyte count in normal subjects.
   PubMed
4. Paulsen G, Benestad HB, Strøm-Gundersen I, et al. Delayed leukocytosis and cytokine response to high-force eccentric exercise. Med Sci Sports Exerc. 2005.
   PubMed
5. Natale VM, Brenner IK, Moldoveanu AI, et al. Effects of three different types of exercise on blood leukocyte count during and following exercise. Sao Paulo Med J. 2003.
   PubMed ·
   Full text
6. Suzuki K, et al. Assessment of exercise-induced alterations in neutrophil function.
   PubMed
7. Chinda D, Nakaji S, Umeda T, et al. A competitive marathon race decreases neutrophil functions in athletes.
   PubMed
8. Suzuki K, Naganuma S, Totsuka M, et al. Effects of exhaustive endurance exercise and its one-week daily repetition on neutrophil count and functional status in untrained men.
   PubMed
9. Sanchis-Gomar F, Lippi G. Physical activity – an important preanalytical variable. Biochem Med (Zagreb). 2014.
   Full text
10. Neves PRDS, Tenório TRS, Lins TA, et al. Acute effects of high- and low-intensity exercise bouts on leukocyte counts.
    PubMed ·
    Full text