Τεστοστερόνη Χαμηλή σε Άνδρες που Γυμνάζονται Έντονα

Δημοσίευση: 18 Αυγούστου 2026  •  Τελευταία ενημέρωση: 18 Αυγούστου 2026

Μια χαμηλή τεστοστερόνη σε άνδρα που γυμνάζεται έντονα δεν σημαίνει αυτόματα υπογοναδισμό και δεν σημαίνει ότι η προπόνηση «κατέστρεψε» την παραγωγή τεστοστερόνης. Η ερμηνεία εξαρτάται από την ώρα της αιμοληψίας, τη νηστεία, την επαναληψιμότητα του αποτελέσματος, τα συμπτώματα, την ενεργειακή πρόσληψη, τον ύπνο, το σωματικό βάρος, τα φάρμακα και το είδος και τον όγκο της προπόνησης.

Σε αθλητές αντοχής ή άνδρες με πολύ υψηλό προπονητικό φορτίο, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει ανεπαρκής πρόσληψη θερμίδων σε σχέση με την ενεργειακή δαπάνη, μπορεί να εμφανιστεί λειτουργική καταστολή του άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις. Η κατάσταση αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο φάσμα της χαμηλής ενεργειακής διαθεσιμότητας και του Relative Energy Deficiency in Sport – RED-S.^[1]

Η τεστοστερόνη παράγεται κυρίως στους όρχεις υπό τον έλεγχο της LH, η οποία εκκρίνεται από την υπόφυση. Η υπόφυση με τη σειρά της ελέγχεται από τον υποθάλαμο μέσω της GnRH. Επομένως, μια χαμηλή τιμή μπορεί να προκύπτει από διαφορετικούς μηχανισμούς.

Υπάρχουν δύο βασικά ενδεχόμενα:

• Πρωτοπαθής υπογοναδισμός: το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στους όρχεις και συνήθως η LH και/ή η FSH είναι αυξημένες.
• Δευτεροπαθής ή υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός: το ερέθισμα από υποθάλαμο και υπόφυση είναι ανεπαρκές και οι LH/FSH είναι χαμηλές ή «ακατάλληλα φυσιολογικές» για το επίπεδο τεστοστερόνης.

Η έντονη προπόνηση, η σημαντική ενεργειακή έλλειψη, η απότομη απώλεια βάρους ή ένα πολύ μεγάλο φυσιολογικό stress μπορούν σε ορισμένους άνδρες να προκαλέσουν λειτουργική καταστολή του άξονα χωρίς να υπάρχει μόνιμη οργανική βλάβη.

Γι’ αυτό η εργαστηριακή τιμή δεν πρέπει να αξιολογείται απομονωμένα. Οι σύγχρονες οδηγίες ορίζουν τον υπογοναδισμό ως κλινικό σύνδρομο στο οποίο συνυπάρχουν συμβατά συμπτώματα και βιοχημικά τεκμηριωμένη ανεπάρκεια τεστοστερόνης.^[3]

Ναι, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Μία μεμονωμένη προπόνηση μπορεί να προκαλέσει διαφορετικές οξείες ορμονικές μεταβολές ανάλογα με το είδος, την ένταση, τη διάρκεια, την προπονητική κατάσταση και το πότε πραγματοποιείται η αιμοληψία.

Για παράδειγμα, μετά από προπόνηση αντιστάσεων μπορεί να παρατηρηθεί βραχυχρόνια αύξηση ορισμένων αναβολικών ορμονών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας που προπονείται συστηματικά θα έχει υποχρεωτικά υψηλότερη βασική τεστοστερόνη.

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον αφορά τη μακροχρόνια πολύ υψηλή προπονητική επιβάρυνση, κυρίως όταν συνδυάζεται με ανεπαρκή ενεργειακή πρόσληψη και ανεπαρκή αποκατάσταση. Σε ορισμένους αθλητές αντοχής έχουν καταγραφεί χαμηλότερες συγκεντρώσεις τεστοστερόνης σε κατάσταση ηρεμίας.^[4]

Δεν υπάρχει όμως ένας απλός κανόνας τύπου «πολλή γυμναστική = χαμηλή τεστοστερόνη». Η συνολική ενεργειακή ισορροπία και η αποκατάσταση είναι συνήθως σημαντικότερες από τον αριθμό των προπονήσεων μόνο.

Ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς χαμηλής τεστοστερόνης σε έντονα αθλούμενους άνδρες είναι η χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα.

Δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος είναι αδύνατος. Σημαίνει ότι μετά την ενέργεια που καταναλώνεται στην άσκηση δεν απομένει αρκετή ενέργεια ώστε ο οργανισμός να υποστηρίζει ιδανικά όλες τις φυσιολογικές λειτουργίες.

Αυτό μπορεί να συμβεί όταν ένας άνδρας:

• προπονείται πολλές ώρες καθημερινά,
• αυξάνει απότομα τον όγκο τρεξίματος ή ποδηλασίας,
• κάνει ταυτόχρονα πολύ αυστηρή δίαιτα,
• προσπαθεί να διατηρεί πολύ χαμηλό ποσοστό λίπους,
• κόβει σημαντικά θερμίδες για «γράμμωση»,
• δεν αναπληρώνει την ενέργεια μετά από μεγάλες προπονήσεις ή αγώνες.

Το IOC περιγράφει το RED-S ως σύνδρομο στο οποίο η προβληματική χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα μπορεί να επηρεάζει πολλαπλές λειτουργίες, μεταξύ αυτών την αναπαραγωγική και ενδοκρινική λειτουργία, την υγεία των οστών, την ανοσία και την αθλητική απόδοση.^[1]

Δεν επηρεάζουν όλες οι μορφές προπόνησης τον ορμονικό άξονα με τον ίδιο τρόπο.

Προπόνηση αντοχής

Η χρόνια προπόνηση πολύ μεγάλου όγκου, όπως μεγάλες εβδομαδιαίες αποστάσεις τρεξίματος, ποδηλασίας ή τριάθλου, έχει μελετηθεί περισσότερο σε σχέση με χαμηλότερες βασικές συγκεντρώσεις τεστοστερόνης σε ορισμένους αθλητές.

Βάρη

Η φυσιολογική προπόνηση αντιστάσεων δεν αποτελεί από μόνη της αιτία υπογοναδισμού. Αντίθετα, μπορεί να προκαλέσει παροδικές ορμονικές μεταβολές αμέσως μετά την άσκηση. Το πρόβλημα γίνεται διαφορετικό όταν συνυπάρχουν υπερβολικός όγκος, συνεχείς προπονήσεις μέχρι εξάντλησης, σοβαρή δίαιτα και ανεπαρκής ανάπαυση.

HIIT και CrossFit

Οι δραστηριότητες υψηλής έντασης δημιουργούν μεγάλο φυσιολογικό φορτίο. Ένα χαμηλό αποτέλεσμα μετά από ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο προπόνησης πρέπει επομένως να αξιολογείται γνωρίζοντας τι συνέβη τις προηγούμενες ημέρες και εβδομάδες.

Η σημαντική παράμετρος δεν είναι μόνο τι άθλημα κάνει κάποιος, αλλά ο συνδυασμός έντασης + όγκου + θερμίδων + ύπνου + αποκατάστασης.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα.

Μία χαμηλή τιμή μπορεί να είναι παροδική όταν η αιμοληψία έγινε:

• μετά από εξαντλητική προπόνηση ή αγώνα,
• σε περίοδο μεγάλης σωματικής καταπόνησης,
• μετά από σημαντική έλλειψη ύπνου,
• κατά τη διάρκεια οξείας νόσου,
• σε περίοδο έντονης δίαιτας ή ταχείας απώλειας βάρους,
• σε ακατάλληλη ώρα της ημέρας.

Αντίθετα, επανειλημμένα χαμηλές πρωινές τιμές μαζί με επίμονα συμβατά συμπτώματα χρειάζονται οργανωμένη διερεύνηση.

Η Endocrine Society συνιστά η διάγνωση να επιβεβαιώνεται με επανάληψη πρωινής, νηστικής ολικής τεστοστερόνης και όχι από μία μόνο μέτρηση.^[2]

Τα συμπτώματα της χαμηλής τεστοστερόνης δεν είναι όλα ειδικά. Κόπωση, μειωμένη απόδοση και δυσκολία αποκατάστασης μπορεί να οφείλονται σε δεκάδες διαφορετικές αιτίες.

Πιο χρήσιμα κλινικά στοιχεία είναι:

• μείωση της libido,
• μείωση των αυτόματων ή πρωινών στύσεων,
• στυτική δυσλειτουργία,
• μείωση σεξουαλικού ενδιαφέροντος,
• διαταραχές γονιμότητας,
• σε ορισμένες περιπτώσεις μείωση μυϊκής μάζας και δύναμης.

Πιο μη ειδικά συμπτώματα είναι:

• κόπωση,
• χαμηλή διάθεση,
• μειωμένο κίνητρο,
• δυσκολία στην αποκατάσταση,
• πτώση αθλητικής απόδοσης,
• διαταραχές ύπνου.

Τα τελευταία μπορεί επίσης να εμφανίζονται σε έλλειψη σιδήρου, αναιμία, θυρεοειδοπάθεια, υπερβολικό προπονητικό φορτίο, χαμηλή ενεργειακή πρόσληψη, λοίμωξη ή ψυχολογικό stress.

Η προαναλυτική διαδικασία έχει μεγάλη σημασία.

Για τη διερεύνηση πιθανής ανεπάρκειας τεστοστερόνης, οι ευρωπαϊκές οδηγίες συστήνουν μέτρηση της ολικής τεστοστερόνης το πρωί, περίπου 07:00–10:00, σε κατάσταση νηστείας, χρησιμοποιώντας αξιόπιστη εργαστηριακή μέθοδο.^[3]

Αν η τιμή είναι χαμηλή, δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως διάγνωση. Χρειάζεται δεύτερη μέτρηση σε διαφορετική ημέρα.

Η AUA επίσης απαιτεί τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις ολικής τεστοστερόνης σε διαφορετικές ημέρες πριν τεθεί η διάγνωση.^[5]

Η ολική τεστοστερόνη αποτελεί συνήθως την αρχική εξέταση. Όμως μεγάλο μέρος της τεστοστερόνης στο αίμα κυκλοφορεί δεσμευμένο σε πρωτεΐνες, κυρίως στην SHBG.

Όταν η SHBG είναι ασυνήθιστα υψηλή ή χαμηλή, η ολική τεστοστερόνη μπορεί να μην αποδίδει πλήρως τη βιολογικά διαθέσιμη ποσότητα ορμόνης.

Η SHBG μπορεί να επηρεάζεται από παράγοντες όπως:

• ηλικία,
• παχυσαρκία και ινσουλινοαντίσταση,
• θυρεοειδική λειτουργία,
• ηπατική κατάσταση,
• ορισμένα φάρμακα και ορμονικές επιδράσεις.

Για τον λόγο αυτό, σε οριακές τιμές ή όταν υπάρχει υποψία διαταραχής της SHBG μπορεί να ζητηθούν SHBG, λευκωματίνη και υπολογισμός ελεύθερης τεστοστερόνης. Οι EAU Guidelines συνιστούν αξιολόγηση της SHBG και υπολογισμένης ελεύθερης τεστοστερόνης όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.^[3]

Όταν επιβεβαιωθεί χαμηλή τεστοστερόνη, οι LH και FSH είναι από τις σημαντικότερες επόμενες εξετάσεις.

Σε έναν άνδρα που βρίσκεται σε περίοδο πολύ υψηλού προπονητικού φορτίου και έντονου θερμιδικού ελλείμματος, η δεύτερη εικόνα μπορεί να είναι συμβατή με λειτουργική καταστολή του άξονα. Αυτό όμως είναι διάγνωση που απαιτεί να αποκλειστούν άλλες αιτίες.

Δεν πρέπει κάθε χαμηλή τεστοστερόνη σε αθλητή να αποδίδεται στην προπόνηση.

Ανάλογα με το ιστορικό μπορεί να χρειαστεί να διερευνηθούν:

• υπερπρολακτιναιμία,
• θυρεοειδικές διαταραχές,
• παχυσαρκία και μεταβολικές διαταραχές,
• χρόνιες συστηματικές νόσοι,
• διαταραχές υπόφυσης ή υποθαλάμου,
• προηγούμενη βλάβη ή νόσος των όρχεων,
• φάρμακα και ουσίες που επηρεάζουν τον ορμονικό άξονα,
• χρήση ή διακοπή αναβολικών ανδρογόνων.

Η προλακτίνη έχει ιδιαίτερη σημασία όταν υπάρχει εικόνα δευτεροπαθούς υπογοναδισμού ή μειωμένη libido. Οι EAU Guidelines συνιστούν μέτρηση προλακτίνης όταν υπάρχουν σχετικά συμπτώματα και υποψία δευτεροπαθούς υπογοναδισμού.^[3]

Ο αθλητής πρέπει να αξιολογείται ως σύνολο και όχι μόνο από το πρόγραμμα γυμναστικής του.

Ενεργειακή πρόσληψη

Παρατεταμένη υποθερμιδική διατροφή σε συνδυασμό με υψηλή ενεργειακή δαπάνη μπορεί να επηρεάσει την αναπαραγωγική ορμονική λειτουργία.

Ύπνος

Ο ανεπαρκής ή διαταραγμένος ύπνος αποτελεί σημαντικό στοιχείο του ιστορικού, ιδιαίτερα σε άτομα που συνδυάζουν εργασία, έντονη προπόνηση και περιορισμένο χρόνο αποκατάστασης.

Οξύ και χρόνιο stress

Η σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση μπορεί να συνυπάρχει με κόπωση, μειωμένη libido και πτώση απόδοσης. Αυτά τα συμπτώματα δεν είναι από μόνα τους ειδικά για υπογοναδισμό.

Φάρμακα και ουσίες

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να επηρεάζουν τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις. Για αυτό χρειάζεται πλήρες ιστορικό φαρμάκων, ορμονικών σκευασμάτων, αναβολικών και συμπληρωμάτων.

Αυτό αποτελεί διαφορετική κατηγορία από τη φυσιολογική έντονη προπόνηση.

Η χρήση εξωγενούς τεστοστερόνης ή άλλων αναβολικών ανδρογόνων μπορεί να καταστείλει την παραγωγή GnRH, LH και FSH μέσω αρνητικής παλίνδρομης ρύθμισης. Ως αποτέλεσμα, μειώνεται η ενδογενής παραγωγή τεστοστερόνης στους όρχεις και μπορεί να κατασταλεί σημαντικά η σπερματογένεση.

Μετά τη διακοπή αναβολικών μπορεί επίσης να εμφανιστεί περίοδος κατά την οποία η ενδογενής παραγωγή τεστοστερόνης παραμένει χαμηλή. Η διάρκεια και η βαρύτητα διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τα σκευάσματα, τις δόσεις, τη διάρκεια χρήσης και το άτομο.

Η τεστοστερόνη και η σπερματογένεση συνδέονται, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ένας άνδρας με χαμηλή τεστοστερόνη και επιθυμία τεκνοποίησης χρειάζεται ιδιαίτερη αξιολόγηση. Αν υπάρχει πρόβλημα γονιμότητας μπορεί να χρειαστούν FSH, LH, σπερμοδιάγραμμα και άλλος ειδικός έλεγχος ανάλογα με την περίπτωση.

Η εξωγενής τεστοστερόνη δεν αποτελεί θεραπεία γονιμότητας. Μπορεί να καταστείλει τις γοναδοτροπίνες και την παραγωγή σπερματοζωαρίων. Οι EAU Guidelines αναφέρουν ότι η θεραπεία με εξωγενή τεστοστερόνη αντενδείκνυται σε άνδρες με υπογοναδισμό που επιθυμούν θεραπεία γονιμότητας.^[3]

Δεν χρειάζονται όλες οι παρακάτω εξετάσεις σε κάθε άνδρα. Ο έλεγχος επιλέγεται ανάλογα με την τιμή της τεστοστερόνης, τα συμπτώματα και το ιστορικό.

Σε έναν έντονα αθλούμενο άνδρα, η επιλογή εξετάσεων πρέπει να βασίζεται στο συγκεκριμένο ερώτημα και όχι σε ένα γενικό «ορμονικό πακέτο» χωρίς κλινική ένδειξη.

Οι αριθμητικές τιμές χρειάζονται επίσης προσοχή. Δεν χρησιμοποιούν όλες οι επιστημονικές εταιρείες ακριβώς το ίδιο όριο. Η EAU χρησιμοποιεί ολική τεστοστερόνη περίπου 12 nmol/L ως σημαντικό όριο στο κατάλληλο συμπτωματικό πλαίσιο, ενώ η AUA χρησιμοποιεί τιμή κάτω από 300 ng/dL ως εύλογο διαγνωστικό όριο, πάντοτε όμως μετά από επαναλαμβανόμενες πρωινές μετρήσεις.^[3][5]

Επομένως, δεν είναι σωστό να ερμηνεύεται μια τιμή χωρίς να λαμβάνονται υπόψη το εργαστήριο, η μέθοδος, η ώρα, η SHBG και το κλινικό πλαίσιο.

Μία μεμονωμένη χαμηλή τεστοστερόνη δεν είναι λόγος να ξεκινήσει κάποιος θεραπεία.

Η πρακτική προσέγγιση είναι συνήθως:

1. Ελέγχουμε τις συνθήκες της αιμοληψίας. Ήταν πρωινή; Υπήρχε νηστεία; Είχε προηγηθεί πολύ έντονη άσκηση, αγώνας, νόσος ή σοβαρή έλλειψη ύπνου;
2. Καταγράφουμε τα πραγματικά συμπτώματα. Ιδιαίτερα libido, πρωινές στύσεις, σεξουαλική λειτουργία και γονιμότητα.
3. Επαναλαμβάνουμε την πρωινή ολική τεστοστερόνη σε διαφορετική ημέρα.
4. Εξετάζουμε SHBG / ελεύθερη τεστοστερόνη όταν η ολική είναι οριακή ή υπάρχουν λόγοι να θεωρούμε ότι η SHBG είναι μεταβλημένη.
5. Μετράμε LH και FSH όταν έχει επιβεβαιωθεί χαμηλή τεστοστερόνη.
6. Αξιολογούμε ενέργεια, διατροφή, βάρος, ύπνο και προπονητικό φορτίο.
7. Ελέγχουμε φάρμακα, αναβολικά ή εξωγενείς ορμόνες.
8. Διερευνούμε περαιτέρω αν η χαμηλή τιμή επιμένει.

Σε περίπτωση λειτουργικής καταστολής που σχετίζεται με χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα, ο στόχος δεν είναι απλώς να «ανεβάσουμε έναν αριθμό». Χρειάζεται να διορθωθεί η υποκείμενη ανισορροπία μεταξύ προπόνησης, διατροφής και αποκατάστασης.

Περαιτέρω ενδοκρινολογική ή ανδρολογική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν:

• η τεστοστερόνη παραμένει χαμηλή σε επαναλαμβανόμενες σωστές μετρήσεις,
• υπάρχει σημαντική μείωση libido ή σεξουαλικής λειτουργίας,
• υπάρχει πρόβλημα γονιμότητας,
• LH ή FSH είναι παθολογικές,
• η προλακτίνη είναι αυξημένη,
• η τεστοστερόνη είναι ιδιαίτερα χαμηλή,
• υπάρχουν συμπτώματα που μπορεί να σχετίζονται με υπόφυση, όπως νέα επίμονη κεφαλαλγία ή διαταραχές όρασης,
• υπάρχουν άλλα στοιχεία ανεπάρκειας ορμονών της υπόφυσης,
• υπάρχει ιστορικό νόσου ή τραυματισμού όρχεων,
• υπάρχει προηγούμενη ή τρέχουσα χρήση αναβολικών.

Οι EAU Guidelines συνιστούν MRI υπόφυσης όταν ο δευτεροπαθής υπογοναδισμός συνοδεύεται από αυξημένη προλακτίνη, συμπτώματα μάζας της υπόφυσης ή ανεπάρκεια άλλων ορμονών της πρόσθιας υπόφυσης. Σε σοβαρό δευτεροπαθή υπογοναδισμό με πολύ χαμηλή τεστοστερόνη μπορεί επίσης να εξεταστεί απεικόνιση.^[3]

• Η έντονη άσκηση μπορεί να συνδέεται με χαμηλότερη τεστοστερόνη σε ορισμένους άνδρες, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση.
• Στους αθλητές, ιδιαίτερη σημασία έχει η χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα.
• Μία χαμηλή τιμή δεν αρκεί για διάγνωση υπογοναδισμού.
• Η τεστοστερόνη πρέπει να ελέγχεται πρωινές ώρες και να επιβεβαιώνεται σε δεύτερη μέτρηση.
• Τα συμπτώματα είναι εξίσου σημαντικά με τον αριθμό.
• SHBG και υπολογισμένη ελεύθερη τεστοστερόνη βοηθούν όταν η ολική τεστοστερόνη δεν είναι εύκολο να ερμηνευτεί.
• LH και FSH βοηθούν να διαπιστωθεί αν το πρόβλημα είναι πρωτοπαθές ή δευτεροπαθές.
• Η χρήση αναβολικών ή εξωγενούς τεστοστερόνης είναι διαφορετική κατάσταση και πρέπει πάντα να δηλώνεται.
• Η εξωγενής τεστοστερόνη μπορεί να καταστείλει τη σπερματογένεση και δεν πρέπει να ξεκινά αυθαίρετα, ιδιαίτερα όταν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης.

Συχνές Ερωτήσεις

Βιβλιογραφία

1. Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee’s consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023.
   PubMed
2. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103:1715–1744.
   Endocrine Society
3. European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health – Male Hypogonadism.
   EAU Guidelines
4. Sokoloff NC, Misra M, Ackerman KE. Exercise, Training, and the Hypothalamic-Pituitary-Gonadal Axis in Men and Women.
   PubMed
5. American Urological Association. Testosterone Deficiency Guideline.
   AUA Guideline
6. Lane AR, Hackney AC. The “Exercise-Hypogonadal Male Condition” – Is It a Form of Relative Energy Deficiency in Sport?
   PubMed
7. Endocrine Society. Statement on Testosterone Replacement Therapy. July 2026.
   Endocrine Society

Ιατρική ενημέρωση: Το περιεχόμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η ερμηνεία της τεστοστερόνης πρέπει να γίνεται σε συνδυασμό με το ιστορικό, τα συμπτώματα, τις συνθήκες αιμοληψίας και τα υπόλοιπα εργαστηριακά ευρήματα.