Ερπητοϊοί (Herpesviridae): Συμπτώματα, Διάγνωση, Θεραπεία & Πρόληψη
Τελευταία ενημέρωση:
Η παρούσα σελίδα συγκεντρώνει
την ιολογία, παθογένεια, κλινική εικόνα, διάγνωση, αντοχή και θεραπευτικές στρατηγικές
της οικογένειας Herpesviridae (HSV-1, HSV-2, VZV, EBV, CMV, HHV-6/7/8),
ως κεντρική επιστημονική αναφορά για το mikrobiologikolamia.gr.
1
Τι είναι οι Ερπητοϊοί (Herpesviridae)
Η οικογένεια Herpesviridae περιλαμβάνει μεγάλους DNA ιούς με κοινό βιολογικό χαρακτηριστικό:
μετά την πρωτολοίμωξη εγκαθίστανται σε λανθάνουσα μορφή στον οργανισμό και μπορούν να
επανενεργοποιηθούν σε οποιοδήποτε στάδιο της ζωής.
Στον άνθρωπο έχουν αναγνωριστεί οκτώ ερπητοϊοί (HHV-1 έως HHV-8), οι οποίοι διακρίνονται σε τρεις
υποοικογένειες:
Οι ερπητοϊοί ευθύνονται για ένα ευρύ φάσμα κλινικών συνδρόμων,
από ήπιες δερματικές και βλεννογονικές βλάβες έως
σοβαρές λοιμώξεις του κεντρικού νευρικού συστήματος,
νεογνικές λοιμώξεις και ογκογενετικά σύνδρομα.
Η κλινική διαχείριση βασίζεται σε
μοριακή διάγνωση (PCR) και
ορολογικές μεθόδους (IgM, IgG, avidity),
ενώ τα αντιερπητικά φάρμακα όπως
valacyclovir και ganciclovir μειώνουν τη δραστηριότητα του ιού χωρίς να τον εκριζώνουν.
2
Οι 8 ανθρώπινοι ερπητοϊοί (HHV-1 έως HHV-8)
Η οικογένεια Herpesviridae περιλαμβάνει οκτώ διαφορετικούς ιούς που μολύνουν τον άνθρωπο.
Παρότι όλοι μοιράζονται το χαρακτηριστικό της διά βίου λανθάνουσας λοίμωξης,
διαφέρουν σημαντικά ως προς τον κυτταρικό τροπισμό, το κλινικό φάσμα
και τη διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση.
Άλφα-ερπητοϊοί (HSV-1, HSV-2, VZV), Βήτα-ερπητοϊοί (CMV, HHV-6, HHV-7) και Γάμμα-ερπητοϊοί (EBV, HHV-8).
| Ιός | Κύριος τροπισμός | Τυπικές εκδηλώσεις | Κλινικές ιδιαιτερότητες |
|---|---|---|---|
| HSV-1 | Τρίδυμα γάγγλια | Επιχείλιος έρπης, κερατίτιδα, εγκεφαλίτιδα | Συχνές υποτροπές στο στόμα |
| HSV-2 | Ιερά γάγγλια | Γεννητικός και νεογνικός έρπης | Σεξουαλική μετάδοση |
| VZV (HHV-3) | Αισθητικά γάγγλια | Ανεμευλογιά, ζωστήρας, PHN | Διαθέσιμο εμβόλιο |
| EBV (HHV-4) | Β-λεμφοκύτταρα | Λοιμώδης μονοπυρήνωση | Συσχέτιση με λεμφώματα |
| CMV (HHV-5) | Μονοκύτταρα, ουδετερόφιλα | Συγγενής λοίμωξη, mono-like | Υψηλού κινδύνου σε ανοσοκαταστολή |
| HHV-6A/6B | Τ-λεμφοκύτταρα | Αιφνίδιο εξάνθημα | Συχνή επανενεργοποίηση |
| HHV-7 | Τ-λεμφοκύτταρα | Πυρετός, εξάνθημα | Συχνά συν-λοίμωξη με HHV-6 |
| HHV-8 (KSHV) | Ενδοθήλιο, Β-κύτταρα | Σάρκωμα Kaposi, Castleman | Ιδιαίτερη σημασία σε HIV |
Αυτή η ετερογένεια εξηγεί γιατί η εργαστηριακή και κλινική προσέγγιση
διαφέρει ριζικά μεταξύ των επιμέρους ερπητοϊών,
παρότι ανήκουν στην ίδια οικογένεια.
3
Παθογένεια, λανθάνουσα λοίμωξη και επανενεργοποίηση
Οι ερπητοϊοί μοιράζονται έναν κοινό βιολογικό κύκλο:
πρωτολοίμωξη → εγκατάσταση λανθάνουσας φάσης → πιθανή επανενεργοποίηση.
Κατά την είσοδο, ο ιός προσδένεται σε ειδικούς υποδοχείς της κυτταρικής μεμβράνης,
συντήκεται με αυτήν και απελευθερώνει το DNA του στον πυρήνα του ξενιστή.
Ακολουθεί διαδοχική έκφραση
immediate-early, early και late γονιδίων,
η οποία οδηγεί σε αντιγραφή του ιικού DNA, συναρμολόγηση καψιδίων
και παραγωγή νέων ιικών σωματιδίων.
Αυτή η φάση συνοδεύεται από τοπική φλεγμονή και
κλινικές εκδηλώσεις όπως φυσαλίδες, έλκη ή εξάνθημα.
Ιοί όπως ο CMV
και ο EBV
αναστέλλουν την παρουσίαση αντιγόνων (MHC-I),
τροποποιούν την απόπτωση και εκφράζουν γονίδια λανθάνουσας φάσης
(LAT στον HSV, EBNA/LMP στον EBV), επιτρέποντας μακροχρόνια επιβίωση στον ξενιστή.
Στη λανθάνουσα φάση, το ιικό γονιδίωμα παραμένει σιωπηλό
σε συγκεκριμένους κυτταρικούς πληθυσμούς:
νευρώνες για HSV-1,
HSV-2 και
VZV,
Β-λεμφοκύτταρα για EBV,
μονοκύτταρα και ενδοθηλιακά κύτταρα για
CMV,
Τ-λεμφοκύτταρα για HHV-6/7 και ενδοθήλιο ή Β-κύτταρα για
HHV-8.
Η επανενεργοποίηση πυροδοτείται από καταστάσεις που μειώνουν
την ανοσολογική επιτήρηση, όπως
στρες, πυρετός, υπεριώδης ακτινοβολία,
ορμονικές μεταβολές ή ανοσοκαταστολή.
Τότε, επανεκκινούνται τα ιικά γονίδια και ο ιός μεταφέρεται
(ιδίως μέσω αξόνων σε HSV/VZV) προς την περιφέρεια,
προκαλώντας υποτροπές και μεταδοτικότητα.
| Στάδιο | Βιολογικό γεγονός | Κλινική σημασία |
|---|---|---|
| Πρωτολοίμωξη | Έντονη αντιγραφή και φλεγμονή | Συμπτωματική νόσος (π.χ. στοματίτιδα, ανεμευλογιά, mono-like) |
| Λανθάνουσα φάση | Σίγαση ιικών γονιδίων σε κύτταρα-ξενιστές | Απουσία συμπτωμάτων, δια βίου παραμονή |
| Επανενεργοποίηση | Επανεκκίνηση γονιδιακής έκφρασης και μεταφορά ιού | Υποτροπές, αποβολή ιού, πιθανή μετάδοση |
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών εξηγεί γιατί
η PCR ανιχνεύει ενεργή αναπαραγωγή,
ενώ ο συνδυασμός IgM, IgG και avidity
χρησιμοποιείται για τη χρονολόγηση της λοίμωξης,
ιδιαίτερα σε εγκυμοσύνη και ανοσοκαταστολή.
4
Κλινικά σύνδρομα που προκαλούν οι ερπητοϊοί
Παρότι όλοι οι ερπητοϊοί μοιράζονται κοινή βιολογία,
το κλινικό φάσμα τους διαφέρει σημαντικά
ανάλογα με τον ιό και τον ξενιστή.
Οι εκδηλώσεις κυμαίνονται από ήπιες βλάβες δέρματος και βλεννογόνων
έως νευρολογικές, συγγενείς και ογκολογικές νόσους.
HSV-1 και HSV-2
Ο HSV-1
και ο HSV-2
προκαλούν κυρίως δερματοβλεννογόνιες και νευρολογικές λοιμώξεις.
- Δερματοβλεννογόνιες βλάβες: ομαδοποιημένες φυσαλίδες σε ερυθηματώδη βάση (χείλη, στόμα, γεννητικά).
- Νευρολογικές εκδηλώσεις: εγκεφαλίτιδα (κυρίως HSV-1), άσηπτη μηνιγγίτιδα (HSV-2), νευραλγίες.
- Οφθαλμικές λοιμώξεις: δενδροειδής κερατίτιδα, κερατοεπιπεφυκίτιδα.
- Νεογνικός έρπης: δερματικός, ΚΝΣ ή διάχυτος τύπος με υψηλή θνητότητα χωρίς έγκαιρη αγωγή.
Το μυρμήγκιασμα ή κάψιμο πριν την έκθυση βλαβών αποτελεί προειδοποιητικό σημείο υποτροπής.
Η ασυμπτωματική αποβολή εξηγεί μεταδόσεις χωρίς ορατές βλάβες.
VZV (HHV-3)
Ο VZV
προκαλεί ανεμευλογιά στην πρωτολοίμωξη και
έρπητα ζωστήρα κατά την επανενεργοποίηση.
- Ανεμευλογιά: γενικευμένο κνησμώδες εξάνθημα διαφόρων σταδίων.
- Ζωστήρας: δερματομερική φυσαλιδώδης έκθυση με έντονο νευροπαθητικό πόνο.
- Επιπλοκές: οφθαλμικός ζωστήρας, πνευμονία, εγκεφαλίτιδα, μεθερπητική νευραλγία (PHN).
EBV (HHV-4)
Ο EBV
είναι ο κύριος αιτιολογικός παράγοντας της λοιμώδους μονοπυρήνωσης.
- Κλασική εικόνα: πυρετός, φαρυγγαλγία, λεμφαδενοπάθεια, κόπωση, ηπατοσπληνομεγαλία.
- Αιματολογικά: άτυπα λεμφοκύτταρα, χαρακτηριστικό ορολογικό προφίλ.
- Μακροχρόνια: συσχέτιση με λεμφώματα και καρκίνωμα ρινοφάρυγγα.
CMV (HHV-5)
Ο CMV
προκαλεί ήπια νόσο σε ανοσοεπαρκείς, αλλά βαριά λοίμωξη σε ανοσοκατασταλμένους.
- Ανοσοεπαρκείς: πυρετός, κακουχία, mono-like σύνδρομο.
- Ανοσοκαταστολή: πνευμονίτιδα, κολίτιδα, ρετινίτιδα, ηπατίτιδα.
- Συγγενής CMV: μικροκεφαλία, ασβεστώσεις, βαρηκοΐα, νευροαναπτυξιακές διαταραχές.
HHV-6 και HHV-7
- Παιδιά: αιφνίδιο εξάνθημα (roseola), υψηλός πυρετός, σπασμοί.
- Ανοσοκαταστολή: επανενεργοποίηση με πυρετό, μυελοκαταστολή και σπανιότερα ΚΝΣ εκδηλώσεις.
HHV-8 (KSHV)
Ο HHV-8
συνδέεται με νεοπλασματικές νόσους.
- Σάρκωμα Kaposi: αγγειογενείς βλάβες σε δέρμα, βλεννογόνους και σπλάγχνα.
- Άλλα: πρωτοπαθές πλευριτικό λέμφωμα (PEL) και πολυκεντρική νόσος Castleman.
5
Εργαστηριακή διάγνωση των ερπητοϊών
Η διάγνωση των λοιμώξεων από ερπητοϊούς βασίζεται στον συνδυασμό
μοριακών τεχνικών και ορολογικών εξετάσεων,
ανάλογα με το κλινικό σενάριο, τον τύπο του ιού και το στάδιο της λοίμωξης.
Μοριακές μέθοδοι (PCR / NAAT)
Η PCR αποτελεί τη μέθοδο πρώτης γραμμής
για την ανίχνευση ενεργού αναπαραγωγής.
Χρησιμοποιείται σε δείγματα από δερματικές βλάβες για HSV και
VZV,
καθώς και σε αίμα ή πλάσμα για
CMV
και EBV σε ανοσοκαταστολή ή μεταμόσχευση.
- Υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα
- Ταχεία έκδοση αποτελεσμάτων
- Δυνατότητα ποσοτικοποίησης (ιικό φορτίο) για παρακολούθηση θεραπείας
Ορολογικές εξετάσεις
Η ορολογία χρησιμοποιείται κυρίως για τη
διάκριση πρόσφατης από παλαιά λοίμωξη
και για έλεγχο ανοσίας.
- IgM: συνήθως εμφανίζεται στην πρωτολοίμωξη, αλλά μπορεί να επιμείνει ή να εμφανιστεί και σε επανενεργοποίηση.
- IgG: αντανακλά παρελθούσα έκθεση και παραμένει θετική δια βίου.
- Avidity IgG: χαμηλή avidity υποδηλώνει πρόσφατη πρωτολοίμωξη, ιδιαίτερα κρίσιμη στην εγκυμοσύνη.
Ο συνδυασμός IgM, IgG και avidity είναι απαραίτητος
για την ασφαλή χρονολόγηση της λοίμωξης,
ιδίως για CMV
και EBV.
Δειγματοληψία
- Δερματικές βλάβες: υγρό από φρέσκες φυσαλίδες σε VTM για PCR.
- Αίμα: EDTA πλάσμα για ιικό φορτίο CMV/EBV.
- Οφθαλμός ή ΚΝΣ: κερατοεπιθήλιο ή ΕΝΥ για PCR.
- Εγκυμοσύνη: ορολογία ± PCR· σε επιλεγμένες περιπτώσεις αμνιοπαρακέντηση για CMV.
Καλλιέργεια και ειδικές μέθοδοι
Η κλασική καλλιέργεια έχει αντικατασταθεί σχεδόν πλήρως από την PCR.
Εξειδικευμένες τεχνικές, όπως το αντιγόνο pp65 για CMV,
χρησιμοποιούνται κυρίως σε μεταμοσχευτικά κέντρα.
6
Αντιερπητική θεραπεία και αρχές χρήσης
Η θεραπεία των λοιμώξεων από ερπητοϊούς βασίζεται κυρίως σε
νουκλεοσιδικά και νουκλεοτιδικά ανάλογα που αναστέλλουν
την ιική DNA πολυμεράση.
Η επιλογή φαρμάκου καθορίζεται από τον τύπο του ιού,
τη βαρύτητα της νόσου, την ανοσολογική κατάσταση του ασθενούς
και την πιθανότητα ανθεκτικών στελεχών.
| Φάρμακο | Κύριες ενδείξεις | Φαρμακολογικά στοιχεία | Κλινικές παρατηρήσεις |
|---|---|---|---|
| Ακυκλοβίρη | HSV-1, HSV-2, VZV | Νουκλεοσιδικό ανάλογο, IV ή από του στόματος | Απαιτεί καλή ενυδάτωση και προσαρμογή σε νεφρική δυσλειτουργία |
| Βαλακυκλοβίρη | HSV-1, HSV-2, VZV | Προφάρμακο ακυκλοβίρης με υψηλή βιοδιαθεσιμότητα | Κατάλληλη για θεραπεία από του στόματος |
| Φαμσικλοβίρη | HSV-1, HSV-2, VZV | Προφάρμακο πενσικλοβίρης | Εναλλακτική από του στόματος θεραπεία |
| Γανσικλοβίρη / Βαλγανσικλοβίρη | CMV | Ισχυρά νουκλεοσιδικά ανάλογα | Κίνδυνος μυελοκαταστολής και τερατογένεσης |
| Φοσκαρνέτη | Ανθεκτικά HSV και CMV | Άμεσος αναστολέας DNA πολυμεράσης | Νεφροτοξικότητα και ηλεκτρολυτικές διαταραχές |
| Σιδοφοβίρη | Ανθεκτικά CMV και HSV | Νουκλεοτιδικό ανάλογο | Απαιτεί προβενεσίδη λόγω έντονης νεφροτοξικότητας |
Η έγκαιρη έναρξη αντιϊκής αγωγής είναι κρίσιμη σε σοβαρές λοιμώξεις,
όπως εγκεφαλίτιδα από HSV ή οφθαλμικός ζωστήρας,
καθώς μειώνει μόνιμες βλάβες και θνητότητα.
Η δοσολογία πρέπει πάντα να προσαρμόζεται στη νεφρική λειτουργία.
Η πρόωρη διακοπή ή η καθυστερημένη έναρξη θεραπείας
αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπών και επιπλοκών.
7
Αντοχή στα αντιερπητικά φάρμακα
Η αντοχή στους ερπητοϊούς οφείλεται σε γενετικές μεταλλάξεις
που μειώνουν την ευαισθησία στα αντιϊκά φάρμακα,
κυρίως στη θυμιδινική κινάση ή στην
ιική DNA πολυμεράση.
Κλινικά εκδηλώνεται ως αποτυχία ανταπόκρισης
παρά σωστή δοσολογία και συμμόρφωση.
Η αντοχή είναι σπάνια σε ανοσοεπαρκείς,
αλλά συχνότερη σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς,
μεταμοσχευμένους και νεογνά.
Πότε πρέπει να υποπτευθεί αντοχή
- Επιμονή ή επέκταση βλαβών HSV ή VZV μετά από 5–7 ημέρες κατάλληλης θεραπείας.
- Συνεχείς υποτροπές παρά κατασταλτική αγωγή.
- Στασιμότητα ή αύξηση ιικού φορτίου CMV κατά τη θεραπεία με (βαλ)γανσικλοβίρη.
Κύριοι μηχανισμοί αντοχής
| Ιός | Μοριακός στόχος | Κλινική συνέπεια |
|---|---|---|
| HSV-1 / HSV-2 | Θυμιδινική κινάση, DNA πολυμεράση | Μειωμένη δράση ακυκλοβίρης, βαλακυκλοβίρης και φαμσικλοβίρης |
| VZV | Θυμιδινική κινάση, DNA πολυμεράση | Ανεπαρκής ανταπόκριση στα κλασικά νουκλεοσίδια |
| CMV | UL97, UL54 | Αποτυχία θεραπείας με (βαλ)γανσικλοβίρη και ενίοτε ευρύτερη αντοχή |
Διαγνωστική προσέγγιση
Η επιβεβαίωση αντοχής απαιτεί
PCR για ενεργό λοίμωξη
και, όπου είναι διαθέσιμο,
γονιδιωματική ανάλυση ανθεκτικότητας
(π.χ. UL97/UL54 για CMV, TK/DNA πολυμεράση για HSV).
Σε CMV, η δυναμική του ποσοτικού ιικού φορτίου
αποτελεί βασικό δείκτη θεραπευτικής αποτυχίας.
Θεραπευτικές εναλλακτικές
Σε ανθεκτικά στελέχη,
η θεραπεία μετατοπίζεται σε φάρμακα που
παρακάμπτουν την θυμιδινική κινάση:
- Foscarnet για ανθεκτικό HSV, VZV και CMV.
- Cidofovir σε επιλεγμένες περιπτώσεις ανθεκτικού CMV ή HSV.
Τα φάρμακα αυτά είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά,
αλλά συνοδεύονται από σημαντική νεφροτοξικότητα και ηλεκτρολυτικές διαταραχές
και απαιτούν στενή βιοχημική και κλινική παρακολούθηση.
Η διαχείριση ανθεκτικών ερπητοϊών,
ιδίως σε ανοσοκαταστολή ή νεογνά,
πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με εξειδικευμένα κέντρα λοιμώξεων ή μεταμοσχεύσεων.
8
Ειδικοί πληθυσμοί: εγκυμοσύνη, νεογνά, ανοσοκαταστολή
Οι ερπητοϊοί αποκτούν ιδιαίτερη κλινική σημασία σε
εγκύους, νεογνά και ανοσοκατασταλμένους,
καθώς η ανοσολογική άμυνα είναι μειωμένη
και ο κίνδυνος σοβαρής νόσου αυξημένος.
Εγκυμοσύνη και νεογνά
- HSV: πρωτολοίμωξη κοντά στον τοκετό συνεπάγεται υψηλό κίνδυνο νεογνικού έρπητα· η παρουσία ενεργών βλαβών ή πρόδρομων συμπτωμάτων μπορεί να οδηγήσει σε καισαρική τομή.
- CMV: αποτελεί την συχνότερη αιτία συγγενούς ιογενούς λοίμωξης· η πρόληψη βασίζεται σε υγιεινή χεριών και στοχευμένο εργαστηριακό έλεγχο όταν υπάρχει ένδειξη.
- VZV: έκθεση εγκύου χωρίς ανοσία απαιτεί άμεση ιατρική εκτίμηση και ενδεχομένως παθητική ανοσοπροφύλαξη.
Ανοσοκαταστολή
Σε μεταμοσχευμένους, ασθενείς με HIV ή σε χημειοθεραπεία,
η επανενεργοποίηση ερπητοϊών μπορεί να είναι βαριά και παρατεταμένη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο
CMV, αλλά και HSV, VZV και HHV-8.
Σε αυτές τις ομάδες εφαρμόζονται
προληπτικά ή προemptive πρωτόκολλα
με παρακολούθηση ιικού φορτίου,
ιδίως για CMV μετά από μεταμόσχευση.
9
Πρόληψη και εμβολιασμοί
Η πρόληψη των λοιμώξεων από ερπητοϊούς στοχεύει στη
μείωση της μετάδοσης,
στην αποφυγή σοβαρών επιπλοκών
και στην προστασία ευάλωτων πληθυσμών.
Συμπεριφορική πρόληψη
- Αποφυγή επαφής με ενεργές βλάβες HSV.
- Χρήση προφυλακτικού στον γεννητικό έρπη (μειώνει, δεν μηδενίζει τη μετάδοση).
- Υγιεινή χεριών και αποφυγή κοινής χρήσης αντικειμένων για
CMV και VZV. - Εκπαίδευση για πρόδρομα συμπτώματα και έγκαιρη θεραπεία.
Εγκυμοσύνη
- Έκθεση εγκύου σε VZV χωρίς τεκμηριωμένη ανοσία απαιτεί άμεση ιατρική εκτίμηση.
- Για CMV, η σχολαστική υγιεινή και η αποφυγή επαφής με σάλιο ή ούρα μικρών παιδιών είναι κρίσιμες.
- Γεννητικός HSV στο τρίτο τρίμηνο ή κοντά στον τοκετό απαιτεί εξατομικευμένη στρατηγική τοκετού.
Εμβολιασμοί
| Εμβόλιο | Στόχος | Ενδείξεις | Σχόλια |
|---|---|---|---|
| Ανεμευλογιάς (VZV) | Πρόληψη πρωτολοίμωξης | Παιδιά και ανεμβολίαστοι χωρίς ανοσία | Ζων εξασθενημένο |
| Ζωστήρα (π.χ. Shingrix) | Πρόληψη ζωστήρα και PHN | ≥50 ετών και επιλεγμένες ευπαθείς ομάδες | Μη ζων, ανασυνδυασμένο |
Ο συνδυασμός εμβολιασμού, συμπεριφορικών μέτρων
και έγκαιρης θεραπείας αποτελεί τη βάση
της συνολικής στρατηγικής πρόληψης.
10
Δημόσια υγεία, μετάδοση και συμπεριφορικές παρεμβάσεις
Οι ερπητοϊοί μεταδίδονται κυρίως με
στενή επαφή δέρμα–δέρμα ή βλεννογόνων,
με σταγονίδια (ιδίως ο VZV),
με σωματικά υγρά (κυρίως
CMV)
και με σεξουαλική επαφή
(HSV-2, HHV-8).
Κεντρικός μηχανισμός διασποράς είναι η
ασυμπτωματική αποβολή ιού,
ιδίως για
HSV-1,
HSV-2 και
CMV,
δηλαδή η μετάδοση μπορεί να συμβεί ακόμη και
χωρίς ορατές βλάβες.
Συμπεριφορικές παρεμβάσεις
- Εκπαίδευση για αναγνώριση πρόδρομων συμπτωμάτων (μυρμήγκιασμα, κάψιμο πριν τις βλάβες HSV).
- Αποχή από επαφή κατά την ενεργό φάση και χρήση προφυλακτικού στον γεννητικό έρπη.
- Σχολαστική υγιεινή χεριών και αποφυγή κοινής χρήσης αντικειμένων σε CMV και VZV.
Σε επίπεδο δημόσιας υγείας,
ο συνδυασμός ενημέρωσης, έγκαιρης διάγνωσης
και στοχευμένης πρόληψης (π.χ. εμβολιασμός για VZV)
μειώνει σημαντικά τη συνολική επιβάρυνση από ερπητοϊούς.
11
Συχνά κλινικά λάθη και παγίδες
Καταστάσεις που απαιτούν άμεση εκτίμηση
- Οφθαλμικός πόνος, φωτοφοβία ή θάμβος σε HSV/VZV → επείγουσα οφθαλμολογική εκτίμηση.
- Νευρολογικά συμπτώματα (κεφαλαλγία, σύγχυση, διαταραχή συνείδησης) → υποψία HSV εγκεφαλίτιδας και άμεση IV ακυκλοβίρη.
- Εγκυμοσύνη με πρωτολοίμωξη HSV στο τρίτο τρίμηνο ή έκθεση σε VZV χωρίς ανοσία.
- Ανοσοκαταστολή με πυρετό ή οργανική δυσλειτουργία → αποκλεισμός
CMV
με ποσοτικό PCR.
Διαγνωστικές παγίδες
- Υπερερμηνεία IgM: μπορεί να επιμείνει ή να εμφανιστεί σε επανενεργοποίηση· απαιτείται συσχέτιση με IgG, avidity και κλινική εικόνα.
- Λάθος δείγμα: παλιές ή ξηρές βλάβες δίνουν ψευδώς αρνητικά PCR· προτιμώνται φρέσκες φυσαλίδες.
- CMV: ιικό φορτίο πρέπει να μετράται σε EDTA πλάσμα και όχι σε ορό.
- HSV: για οξείες βλάβες η PCR από τη βλάβη υπερέχει της ορολογίας.
Θεραπευτικά λάθη
- Καθυστέρηση έναρξης αντιϊκών στον ζωστήρα πέραν των 72 ωρών.
- Μη προσαρμογή δόσης σε νεφρική δυσλειτουργία για acyclovir, valacyclovir ή ganciclovir.
- Ανεπαρκής ενυδάτωση με IV acyclovir ή foscarnet.
- Παράβλεψη αλληλεπιδράσεων και μυελοκαταστολής με βαλγανσικλοβίρη.
- Χρήση τοπικών κορτικοστεροειδών σε οφθαλμικό HSV χωρίς ειδικό.
Η σωστή επιλογή δείγματος, η έγκαιρη έναρξη θεραπείας
και η προσαρμογή της αγωγής σε ειδικούς πληθυσμούς
είναι καθοριστικές για την πρόγνωση.
12
Συχνές ερωτήσεις για τους ερπητοϊούς
Γιατί ο έρπης επανέρχεται και δεν «θεραπεύεται» οριστικά;
Οι ερπητοϊοί παραμένουν σε λανθάνουσα μορφή σε νευρικά ή αιμοποιητικά κύτταρα και επανενεργοποιούνται όταν μειώνεται η ανοσία ή αυξάνεται το στρες. Η θεραπεία μειώνει διάρκεια και μεταδοτικότητα αλλά δεν εκριζώνει τον ιό.
Πόσο διαρκούν τα IgM και μπορούν να ξαναεμφανιστούν;
Συνήθως 2–8 εβδομάδες μετά την πρωτολοίμωξη, αλλά μπορεί να επιμείνουν ή να επανεμφανιστούν σε επανενεργοποίηση· ερμηνεύονται πάντα μαζί με IgG, avidity και κλινική εικόνα.
Τα IgG είναι διά βίου;
Συνήθως ναι και υποδηλώνουν παλαιά έκθεση ή ανοσία, αλλά τα επίπεδα μπορεί να μειωθούν με τον χρόνο ή σε ανοσοκαταστολή.
Μπορώ να μεταδώσω HSV χωρίς ορατές βλάβες;
Ναι· η ασυμπτωματική αποβολή είναι συχνή, γι’ αυτό προφυλακτικό και κατασταλτική αγωγή μειώνουν αλλά δεν μηδενίζουν τη μετάδοση.
Πότε προτιμάται PCR και πότε ορολογία;
Για δερματικές ή βλεννογονικές βλάβες HSV/VZV προτιμάται PCR από τη βλάβη· η ορολογία είναι χρήσιμη για CMV/EBV και στη χρονολόγηση ή στην εγκυμοσύνη.
Τι ισχύει για τον εμβολιασμό κατά του ζωστήρα;
Το ανασυνδυασμένο εμβόλιο (π.χ. Shingrix) μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ζωστήρα και μεθερπητικής νευραλγίας σε μεγαλύτερες ηλικίες και ευπαθείς ομάδες.
Πότε χρειάζεται προφυλακτική αντιϊκή αγωγή;
Σε συχνές ή βαριές υποτροπές γεννητικού HSV και σε ανοσοκαταστολή ή μεταμοσχευμένους για CMV, πάντα με εξατομίκευση.
Είναι ασφαλή τα αντιερπητικά στην εγκυμοσύνη;
Η ακυκλοβίρη και η βαλακυκλοβίρη χρησιμοποιούνται όταν ενδείκνυται· σε έκθεση σε VZV ή ενεργό γεννητικό HSV κοντά στον τοκετό απαιτείται άμεση ιατρική καθοδήγηση.
Πώς ξεχωρίζω ζωστήρα από αλλεργικό εξάνθημα;
Ο ζωστήρας είναι μονόπλευρος, επώδυνος και ακολουθεί δερμοτόμιο· η PCR από τη βλάβη επιβεβαιώνει τη διάγνωση.
Πόσο γρήγορα πρέπει να αρχίσω θεραπεία στον ζωστήρα;
Ιδανικά εντός 72 ωρών από το εξάνθημα ή ήδη από τα πρόδρομα συμπτώματα.
Μπορεί ο έρπης να επηρεάσει την όραση;
Ναι· η κερατίτιδα HSV και ο οφθαλμικός ζωστήρας είναι επείγουσες καταστάσεις που απαιτούν άμεση εκτίμηση.
Τι είναι η μεθερπητική νευραλγία;
Επίμονος νευροπαθητικός πόνος μετά τον ζωστήρα, που προλαμβάνεται με έγκαιρη αντιϊκή αγωγή και εμβολιασμό.
Πώς προστατεύομαι από CMV σε βρεφονηπιακούς χώρους;
Με σχολαστική υγιεινή χεριών, αποφυγή κοινής χρήσης σκευών και καθαρισμό επιφανειών, ιδιαίτερα στην εγκυμοσύνη.
Μπορώ να γυμναστώ με ενεργό έρπη;
Αποφεύγονται αθλήματα με στενή επαφή στην ενεργή φάση για να μειωθεί η μετάδοση και η επιμόλυνση των βλαβών.
Πότε υποπτεύομαι αντοχή στα αντιϊκά;
Όταν η κλινική ανταπόκριση είναι φτωχή παρά επαρκείς δόσεις και συμμόρφωση, οπότε απαιτείται εργαστηριακή τεκμηρίωση και αλλαγή αγωγής.
13
Σύνοψη για ασθενείς (οδηγός 1 λεπτού)
- Οι ερπητοϊοί αποτελούν οικογένεια ιών που παραμένουν στον οργανισμό δια βίου (λανθάνουσα λοίμωξη).
- Η επανενεργοποίηση σχετίζεται με στρες, κόπωση και μείωση της ανοσιακής άμυνας.
- Διαφορετικοί ιοί προκαλούν διαφορετικά σύνδρομα:
- Η μετάδοση γίνεται με στενή επαφή, σάλιο, σεξουαλική επαφή ή σταγονίδια.
- Δεν υπάρχει εκρίζωση, αλλά υπάρχει αποτελεσματικός έλεγχος των υποτροπών και των επιπλοκών.
- Συμμόρφωση στη συνταγογραφημένη αγωγή.
- Καλή γενική υγεία (ύπνος, διατροφή, έλεγχος στρες).
- Χρήση προφυλακτικών σε γεννητικό HSV.
- Εμβολιασμός έναντι VZV/ζωστήρα όπου ενδείκνυται.
- Οφθαλμικός πόνος, θάμβος ή φωτοφοβία.
- Νευρολογικά συμπτώματα ή διαταραχή συνείδησης.
- Κύηση με βλάβες HSV ή έκθεση σε VZV χωρίς ανοσία.
- Ανοσοκαταστολή με πυρετό ή εκτεταμένη νόσο.
Οι ερπητοϊοί παραμένουν δια βίου, αλλά με κατάλληλη παρακολούθηση και θεραπευτικό έλεγχο η πρόγνωση είναι συνήθως καλή.
Σε ειδικές καταστάσεις (κύηση, ανοσοκαταστολή, οφθαλμική ή νευρολογική νόσος) απαιτείται εξειδικευμένη αντιμετώπιση.
14
Θεραπευτικές στρατηγικές και πρόληψη
- Ταχεία μείωση της ιικής αναπαραγωγής και των συμπτωμάτων.
- Πρόληψη οφθαλμικών, νευρολογικών και μεταλοιμωδών επιπλοκών.
- Μείωση ιικής αποβολής και δευτερογενούς μετάδοσης.
- Προληπτική ή pre-emptive θεραπεία σε ομάδες υψηλού κινδύνου.
- Έρπητας ζωστήρας, ιδίως εντός των πρώτων 72 ωρών.
- Οφθαλμική ή νευρολογική συμμετοχή HSV/VZV.
- Συμπτωματικός γεννητικός HSV (επεισοδιακή ή κατασταλτική αγωγή).
- Ανοσοκαταστολή με ενεργό ή απειλούμενη νόσο.
- Υποχρεωτική προσαρμογή δόσης σε νεφρική δυσλειτουργία.
- Επαρκής ενυδάτωση στα ενδοφλέβια σχήματα.
- Έλεγχος αιματολογικών και βιοχημικών παραμέτρων.
- Οι δόσεις και η διάρκεια καθορίζονται αποκλειστικά από ιατρό.
Οι ακόλουθες πληροφορίες για τα αντιϊκά φάρμακα και τα δοσολογικά παραδείγματα παρέχονται αποκλειστικά για
εκπαιδευτικούς και επιστημονικούς σκοπούς και δεν υποκαθιστούν ιατρική οδηγία ή συνταγογράφηση.
15
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
16
Βιβλιογραφία
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra041315
https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00021-04
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMcp1804359
https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00020-09
https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00041-06
Εξετάσεις HSV, VZV, EBV, CMV (PCR & Ορολογία)
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
