Μείωση Σπερματοζωαρίων: Αίτια, Σπερμοδιάγραμμα, Τιμές και Αντιμετώπιση

Όταν οι επιστήμονες μιλούν για «μείωση των σπερματοζωαρίων», συνήθως δεν αναφέρονται στην ποσότητα του υγρού που είναι ορατή κατά την εκσπερμάτιση. Αναφέρονται κυρίως στη συγκέντρωση σπερματοζωαρίων, δηλαδή πόσα σπερματοζωάρια υπάρχουν σε κάθε mL σπέρματος, και στον συνολικό αριθμό που περιέχεται σε ολόκληρη την εκσπερμάτιση.

Η μέση τιμή ενός πληθυσμού μπορεί να μειώνεται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες παρουσιάζουν παθολογικό σπερμοδιάγραμμα. Οι πληθυσμιακές μελέτες εξετάζουν χιλιάδες δείγματα, από διαφορετικές χώρες, ηλικίες, χρονικές περιόδους και ομάδες ανδρών. Τα αποτελέσματά τους περιγράφουν μία γενική τάση και όχι τη διάγνωση ενός συγκεκριμένου ατόμου.

Παράλληλα, ο αριθμός των σπερματοζωαρίων αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής εικόνας. Ένας άνδρας μπορεί να έχει ικανοποιητική συγκέντρωση αλλά μειωμένη κινητικότητα ή αυξημένες μορφολογικές ανωμαλίες. Άλλος μπορεί να έχει χαμηλότερη συγκέντρωση αλλά αρκετό συνολικό αριθμό κινητών σπερματοζωαρίων, ώστε να παραμένει δυνατή η φυσική σύλληψη.

Για αυτό η φράση «μειωμένο σπέρμα» χρειάζεται προσοχή. Μπορεί να αφορά χαμηλό όγκο εκσπερμάτισης, μειωμένη συγκέντρωση, μικρό συνολικό αριθμό, μειωμένη κινητικότητα ή συνδυασμό παραμέτρων. Η διάκριση γίνεται μόνο με σωστά πραγματοποιημένο σπερμοδιάγραμμα.

Μία από τις σημαντικότερες αναλύσεις δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Human Reproduction Update. Οι ερευνητές συγκέντρωσαν στοιχεία από περισσότερες από 200 μελέτες, δεκάδες χιλιάδες άνδρες και πολλές γεωγραφικές περιοχές, καλύπτοντας δείγματα που είχαν συλλεχθεί από το 1973 έως το 2018.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η μέση συγκέντρωση σπερματοζωαρίων σε άνδρες που δεν είχαν επιλεγεί επειδή ήταν ήδη γνωστό ότι αντιμετώπιζαν πρόβλημα γονιμότητας μειώθηκε σημαντικά στη διάρκεια αυτών των δεκαετιών. Η εκτιμώμενη μέση συγκέντρωση υποχώρησε περίπου από 101 εκατομμύρια ανά mL σε 49 εκατομμύρια ανά mL. Παράλληλα, καταγράφηκε σημαντική πτώση και στον συνολικό αριθμό σπερματοζωαρίων ανά εκσπερμάτιση.

Οι συγγραφείς υποστήριξαν επίσης ότι ο ρυθμός της πτώσης φαινόταν μεγαλύτερος μετά το 2000. Το εύρημα δημιούργησε ανησυχία, επειδή οι μεταβολές στη σπερματική παραγωγή μπορεί να αντανακλούν ευρύτερες αλλαγές στην αναπαραγωγική και γενικότερη υγεία των ανδρών.

Ωστόσο, τα ποσοστά αυτά δεν πρέπει να μεταφράζονται ως «ο σημερινός άνδρας έχει τη μισή γονιμότητα». Η συγκέντρωση σπερματοζωαρίων δεν είναι ταυτόσημη με την πιθανότητα εγκυμοσύνης, ενώ η τελική γονιμότητα ενός ζευγαριού εξαρτάται από πολλούς ανδρικούς και γυναικείους παράγοντες.

Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις διαχρονικής πτώσης σε αρκετούς πληθυσμούς, αλλά η επιστημονική συζήτηση δεν έχει κλείσει. Οι μελέτες που περιλαμβάνονται στις μετα-αναλύσεις δεν χρησιμοποιούν πάντοτε τις ίδιες εργαστηριακές τεχνικές, τις ίδιες οδηγίες αποχής ή τον ίδιο τρόπο επιλογής των συμμετεχόντων.

Παλαιότερα δείγματα μπορεί να έχουν εξεταστεί με διαφορετικά μικροσκόπια, θαλάμους μέτρησης και κριτήρια. Ορισμένες μελέτες προέρχονται από δότες σπέρματος, άλλες από άνδρες που επισκέφθηκαν κέντρα υπογονιμότητας και άλλες από γενικότερους πληθυσμούς. Ακόμη και η διάρκεια αποχής πριν από τη συλλογή επηρεάζει σημαντικά τη συγκέντρωση και τον συνολικό αριθμό.

Επιπλέον, τα δεδομένα δεν είναι εξίσου πλούσια από όλες τις χώρες και όλες τις χρονικές περιόδους. Μελέτες σε συγκεκριμένες περιοχές έχουν επιβεβαιώσει πτωτικές τάσεις, ενώ άλλες δεν έχουν καταγράψει την ίδια έκταση μεταβολής.

Η πιο υπεύθυνη ερμηνεία είναι ότι υπάρχει σοβαρό επιστημονικό σήμα που χρειάζεται συνεχή παρακολούθηση, χωρίς υπερβολικούς τίτλους ή προβλέψεις μαζικής στειρότητας. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η ανθρωπότητα πλησιάζει σε αδυναμία αναπαραγωγής. Έχει όμως γίνει σαφές ότι η ανδρική αναπαραγωγική υγεία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σημαντικό μέρος της δημόσιας υγείας.

Οι όροι αυτοί συχνά χρησιμοποιούνται σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα, αλλά περιγράφουν διαφορετικές παραμέτρους:

• Όγκος σπέρματος: η συνολική ποσότητα του υγρού της εκσπερμάτισης, σε mL.
• Συγκέντρωση: ο αριθμός των σπερματοζωαρίων που περιέχεται σε κάθε mL.
• Συνολικός αριθμός: η συγκέντρωση πολλαπλασιασμένη με τον συνολικό όγκο του δείγματος.
• Συνολικός αριθμός κινητών σπερματοζωαρίων: εκτίμηση που συνδυάζει αριθμό, όγκο και κινητικότητα.

Για παράδειγμα, δείγμα όγκου 1,5 mL με συγκέντρωση 30 εκατομμύρια ανά mL περιέχει περίπου 45 εκατομμύρια σπερματοζωάρια συνολικά. Ένα δεύτερο δείγμα όγκου 3 mL με συγκέντρωση 18 εκατομμύρια ανά mL περιέχει περίπου 54 εκατομμύρια συνολικά. Παρότι η συγκέντρωση στο δεύτερο δείγμα είναι χαμηλότερη, ο συνολικός αριθμός είναι μεγαλύτερος.

Ο ορατός όγκος δεν δείχνει πόσα σπερματοζωάρια υπάρχουν. Το μεγαλύτερο μέρος του σπερματικού υγρού παράγεται από τις σπερματοδόχους κύστεις και τον προστάτη, όχι από τους όρχεις. Ένας άνδρας μπορεί να έχει φυσιολογικό όγκο αλλά πολύ χαμηλή συγκέντρωση ή ακόμη και αζωοσπερμία. Αντίστροφα, μικρότερος όγκος δεν σημαίνει πάντοτε χαμηλό συνολικό αριθμό.

Όχι απαραίτητα. Τα όρια αναφοράς δεν αποτελούν απόλυτη γραμμή που χωρίζει τους «γόνιμους» από τους «στείρους» άνδρες. Προέρχονται από την κατανομή αποτελεσμάτων ανδρών των οποίων οι σύντροφοι πέτυχαν εγκυμοσύνη μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Άνδρες με τιμές χαμηλότερες από τα όρια μπορεί να επιτύχουν φυσική σύλληψη, ενώ άνδρες με όλες τις βασικές τιμές μέσα στα όρια μπορεί να αντιμετωπίζουν δυσκολία. Το σπερμοδιάγραμμα εκτιμά την πιθανότητα και κατευθύνει τη διερεύνηση· δεν αποτελεί από μόνο του τεστ που πιστοποιεί ή αποκλείει τη γονιμότητα.

Η πιθανότητα φυσικής σύλληψης επηρεάζεται επίσης από:

• τον συνολικό αριθμό προοδευτικά κινητών σπερματοζωαρίων,
• τη διάρκεια της προσπάθειας,
• τη συχνότητα και τον σωστό χρονισμό των επαφών,
• την ηλικία και την ωοθηκική εφεδρεία της συντρόφου,
• την παρουσία προβλημάτων ωορρηξίας, σαλπίγγων ή ενδομητρίωσης,
• ανατομικούς, γενετικούς και λειτουργικούς ανδρικούς παράγοντες.

Η σωστή διερεύνηση γίνεται παράλληλα και στους δύο συντρόφους. Η απόδοση όλης της ευθύνης στη γυναίκα καθυστερεί συχνά τη διάγνωση. Αντίστοιχα, ένα οριακό ανδρικό αποτέλεσμα δεν πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένα χωρίς να εξεταστεί η συνολική εικόνα του ζευγαριού.

Το σπερμοδιάγραμμα είναι συνήθως η πρώτη εξέταση στον εργαστηριακό έλεγχο της ανδρικής γονιμότητας. Δεν απαιτείται να προηγηθούν δεκάδες εξετάσεις αίματος ή ακριβά εξειδικευμένα τεστ.

Συζητείται συχνότερα όταν:

• δεν έχει επιτευχθεί εγκυμοσύνη μετά από 12 μήνες τακτικών επαφών χωρίς αντισύλληψη,
• η σύντροφος είναι άνω των 35 ετών και δεν έχει επιτευχθεί εγκυμοσύνη μετά από περίπου 6 μήνες,
• υπάρχει ιστορικό κιρσοκήλης, κρυψορχίας, συστροφής, τραυματισμού ή χειρουργείου στους όρχεις,
• έχει προηγηθεί ορχίτιδα, επιδιδυμίτιδα ή σοβαρή ουρογεννητική λοίμωξη,
• υπάρχουν προβλήματα στύσης, εκσπερμάτισης ή πολύ μικρός όγκος σπέρματος,
• λαμβάνονται αναβολικά στεροειδή ή εξωγενής τεστοστερόνη,
• έχει προηγηθεί χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή άλλη γοναδοτοξική θεραπεία,
• σχεδιάζεται υποβοηθούμενη αναπαραγωγή,
• υπάρχουν επαναλαμβανόμενες αποβολές ή αποτυχίες θεραπείας γονιμότητας.

Ένας άνδρας μπορεί επίσης να ζητήσει προληπτική αξιολόγηση πριν καθυστερήσει για πολλά χρόνια την τεκνοποίηση ή πριν από θεραπεία που ενδέχεται να επηρεάσει τη σπερματογένεση. Το αποτέλεσμα πρέπει πάντοτε να συζητείται με γιατρό, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν σοβαρές αποκλίσεις.

Τα παρακάτω είναι τα κατώτερα όρια αναφοράς που χρησιμοποιούνται ευρέως με βάση την 6η έκδοση του εγχειριδίου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Δεν αποτελούν απόλυτα όρια γονιμότητας και μπορεί να υπάρχουν μικρές διαφορές στον τρόπο αναφοράς ανά εργαστήριο.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες

Η ποιότητα του αποτελέσματος εξαρτάται σημαντικά από τη σωστή προετοιμασία. Η λανθασμένη συλλογή μπορεί να δημιουργήσει ψευδώς χαμηλό συνολικό αριθμό ή να αλλοιώσει την κινητικότητα.

Συνήθως συστήνονται:

• Σεξουαλική αποχή για 2–7 ημέρες, σύμφωνα με τις οδηγίες του εργαστηρίου. Για επαναληπτικά δείγματα βοηθά να διατηρείται παρόμοια διάρκεια αποχής.
• Συλλογή με αυνανισμό σε καθαρό, αποστειρωμένο δοχείο που έχει δοθεί ή εγκριθεί από το εργαστήριο.
• Αποφυγή κοινού προφυλακτικού, λιπαντικού, σαπουνιού ή άλλης ουσίας που μπορεί να επηρεάσει τα σπερματοζωάρια.
• Συλλογή ολόκληρου του δείγματος. Το πρώτο τμήμα της εκσπερμάτισης είναι συχνά πλουσιότερο σε σπερματοζωάρια.
• Καταγραφή της ακριβούς ώρας συλλογής και ενημέρωση αν χάθηκε μέρος του δείγματος.
• Μεταφορά μέσα στον χρόνο που έχει ορίσει το εργαστήριο, συνήθως εντός 30–60 λεπτών, χωρίς έκθεση σε υπερβολικό κρύο ή ζέστη.

Πυρετός, πρόσφατη σοβαρή λοίμωξη, αντιβίωση, χειρουργείο, έντονο στρες, μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ ή αλλαγές σε φάρμακα πρέπει να αναφέρονται. Η εξέταση μπορεί να πραγματοποιηθεί, αλλά το αποτέλεσμα ίσως χρειαστεί να αξιολογηθεί υπό το συγκεκριμένο κλινικό πλαίσιο.

Για αναλυτικές οδηγίες δείτε τον οδηγό Σπερμοδιάγραμμα: προετοιμασία, συλλογή και ερμηνεία.

Οι παράμετροι του σπέρματος παρουσιάζουν σημαντική φυσιολογική μεταβλητότητα. Δύο δείγματα του ίδιου άνδρα μπορεί να έχουν διαφορετική συγκέντρωση, όγκο και κινητικότητα, ακόμη και όταν συλλεχθούν με διαφορά λίγων εβδομάδων.

Οι διακυμάνσεις μπορεί να οφείλονται στη διάρκεια αποχής, στην πληρότητα της συλλογής, σε πρόσφατη ασθένεια, σε πυρετό, στο άγχος, στον ύπνο, στην κατανάλωση αλκοόλ ή απλώς στη φυσιολογική βιολογική μεταβλητότητα.

Όταν το πρώτο αποτέλεσμα είναι φυσιολογικό και δεν υπάρχουν άλλα ανησυχητικά στοιχεία, μπορεί να μη χρειάζεται άμεση επανάληψη. Όταν όμως είναι παθολογικό, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει δεύτερο δείγμα πριν εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα. Σε σοβαρές αποκλίσεις, όπως πολύ μικρός αριθμός ή πλήρης απουσία σπερματοζωαρίων, η διερεύνηση δεν πρέπει να καθυστερεί.

Μετά από υψηλό πυρετό ή σημαντική λοίμωξη, συχνά χρειάζεται να περάσει ένας νέος κύκλος σπερματογένεσης πριν αξιολογηθεί η αποκατάσταση. Αυτό μπορεί να απαιτήσει περίπου τρεις μήνες. Αντίθετα, όταν η επανάληψη γίνεται απλώς για επιβεβαίωση ενός οριακού αποτελέσματος, το χρονικό διάστημα καθορίζεται εξατομικευμένα.

Η επανάληψη πρέπει ιδανικά να γίνεται με παρόμοια διάρκεια αποχής και τις ίδιες συνθήκες συλλογής, ώστε τα αποτελέσματα να είναι περισσότερο συγκρίσιμα.

Οι άνδρες δεν έχουν ένα απότομο βιολογικό όριο αντίστοιχο με την εμμηνόπαυση, αλλά η αναπαραγωγική λειτουργία δεν παραμένει αμετάβλητη σε όλη τη ζωή. Με την αύξηση της ηλικίας μπορεί να παρατηρηθεί σταδιακή μείωση της κινητικότητας και του όγκου του σπέρματος, καθώς και μεγαλύτερη πιθανότητα βλάβης στο DNA των σπερματοζωαρίων.

Η ηλικία από μόνη της δεν σημαίνει υπογονιμότητα. Πολλοί άνδρες αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία. Αποτελεί όμως έναν παράγοντα που λαμβάνεται υπόψη, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν αποβολές, μακροχρόνια δυσκολία σύλληψης ή αποτυχίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Σημαντικό ρόλο μπορεί να έχουν συγγενείς καταστάσεις, όπως:

• κρυψορχία ή καθυστερημένη κάθοδος των όρχεων,
• συγγενής απουσία των σπερματικών πόρων,
• χρωμοσωμικές διαταραχές, όπως σύνδρομο Klinefelter,
• μικροελλείψεις του χρωμοσώματος Υ,
• μεταλλάξεις του γονιδίου CFTR σε επιλεγμένες περιπτώσεις απόφραξης.

Ο γενετικός έλεγχος δεν γίνεται σε όλους τους άνδρες με οριακό σπερμοδιάγραμμα. Ζητείται κυρίως σε αζωοσπερμία, πολύ σοβαρή ολιγοζωοσπερμία ή όταν το ιστορικό και η κλινική εξέταση δημιουργούν συγκεκριμένη υποψία. Η σωστή επιλογή της εξέτασης είναι σημαντική και για την παροχή γενετικής συμβουλευτικής πριν από υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

Η κιρσοκήλη είναι διάταση των φλεβών γύρω από τον όρχι, συχνότερα στην αριστερή πλευρά. Μπορεί να αυξήσει τοπικά τη θερμοκρασία, να επηρεάσει τη μικροκυκλοφορία και να ενισχύσει το οξειδωτικό στρες. Δεν προκαλεί πρόβλημα σε κάθε άνδρα και δεν χρειάζεται θεραπεία κάθε κιρσοκήλη.

Η αξιολόγησή της βασίζεται στην κλινική εξέταση από ουρολόγο ή ανδρολόγο και, όπου χρειάζεται, σε υπερηχογράφημα. Η αντιμετώπιση εξετάζεται συχνότερα όταν υπάρχει ψηλαφητή κιρσοκήλη, παθολογικό σπερμοδιάγραμμα και δυσκολία σύλληψης, αφού ληφθούν υπόψη και οι παράγοντες της συντρόφου.

Άλλες καταστάσεις που μπορούν να επηρεάσουν την παραγωγή σπερματοζωαρίων είναι:

• συστροφή ή σοβαρός τραυματισμός όρχεως,
• ορχίτιδα, ιδιαίτερα μετά την εφηβεία,
• όγκος όρχεως ή προηγούμενη χειρουργική επέμβαση,
• κρυψορχία, ακόμη και αν διορθώθηκε χειρουργικά,
• σοβαρή ατροφία ή μειωμένος όγκος όρχεων,
• απόφραξη της επιδιδυμίδας ή των σπερματικών πόρων.

Πόνος, διόγκωση, σκληρία, αιφνίδια αλλαγή μεγέθους ή ψηλαφητή μάζα στον όρχι δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς σε πρόβλημα γονιμότητας. Χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Η παραγωγή σπερματοζωαρίων ελέγχεται από τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–όρχεων. Η υπόφυση παράγει FSH και LH. Η FSH δρα κυρίως στα κύτταρα Sertoli και υποστηρίζει τη σπερματογένεση, ενώ η LH διεγείρει τα κύτταρα Leydig να παράγουν τεστοστερόνη.

Υψηλή FSH μαζί με πολύ χαμηλό αριθμό σπερματοζωαρίων μπορεί να υποδηλώνει μειωμένη λειτουργία του σπερματικού επιθηλίου. Χαμηλές ή ακατάλληλα φυσιολογικές FSH και LH μαζί με χαμηλή τεστοστερόνη μπορεί να κατευθύνουν προς διαταραχή στον υποθάλαμο ή στην υπόφυση.

Η αυξημένη προλακτίνη μπορεί να καταστείλει τον ορμονικό άξονα και να συνδέεται με χαμηλή τεστοστερόνη, μειωμένη επιθυμία ή προβλήματα στύσης. Διαταραχές του θυρεοειδούς μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη σεξουαλική λειτουργία και ορισμένες παραμέτρους του σπέρματος.

Η μέτρηση μόνο της τεστοστερόνης δεν αποτελεί πλήρη έλεγχο γονιμότητας. Ένας άνδρας μπορεί να έχει τεστοστερόνη μέσα στα όρια αλλά παθολογικό σπερμοδιάγραμμα. Αντίστοιχα, η τεστοστερόνη πρέπει να μετράται σωστά, συνήθως πρωινές ώρες, και να συνεκτιμάται με συμπτώματα, SHBG, LH και ενδεχομένως ελεύθερη ή υπολογιζόμενη ελεύθερη τεστοστερόνη.

Χρήσιμοι οδηγοί: FSH και LH, Τεστοστερόνη, Προλακτίνη και SHBG.

Το αυξημένο σωματικό βάρος μπορεί να επηρεάσει την ανδρική αναπαραγωγική λειτουργία μέσω πολλών μηχανισμών. Ο λιπώδης ιστός συμμετέχει στη μετατροπή ανδρογόνων σε οιστρογόνα, ενώ η παχυσαρκία συσχετίζεται συχνά με αντίσταση στην ινσουλίνη, φλεγμονή, οξειδωτικό στρες, υπνική άπνοια και χαμηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης.

Δεν έχουν όλοι οι άνδρες με αυξημένο BMI παθολογικό σπερμοδιάγραμμα. Ωστόσο, όσο αυξάνεται η μεταβολική επιβάρυνση, μπορεί να αυξάνεται και η πιθανότητα διαταραχών στην ορμονική ισορροπία, στην κινητικότητα ή στην ποιότητα του σπέρματος.

Ο σακχαρώδης διαβήτης μπορεί να επηρεάσει τη γονιμότητα άμεσα και έμμεσα. Μακροχρόνια κακή ρύθμιση μπορεί να συνδέεται με νευροπάθεια, προβλήματα στύσης ή εκσπερμάτισης, οξειδωτικό στρες και βλάβη στο DNA των σπερματοζωαρίων. Σε ορισμένους άνδρες εμφανίζεται παλίνδρομη εκσπερμάτιση, κατά την οποία το σπέρμα κατευθύνεται προς την ουροδόχο κύστη.

Η βελτίωση του σωματικού βάρους και της μεταβολικής υγείας δεν αποτελεί «γρήγορη θεραπεία γονιμότητας», αλλά μπορεί να ενισχύσει τη γενικότερη υγεία, την τεστοστερόνη, τη σεξουαλική λειτουργία και ορισμένες παραμέτρους του σπέρματος. Η απώλεια βάρους πρέπει να γίνεται σταδιακά. Ακραίες δίαιτες, ταχεία απώλεια και σοβαρές διατροφικές ελλείψεις μπορεί να λειτουργήσουν αντίθετα.

Το κάπνισμα συνδέεται με αυξημένο οξειδωτικό στρες και μπορεί να επηρεάζει τη συγκέντρωση, την κινητικότητα και το DNA των σπερματοζωαρίων. Η διακοπή του ωφελεί όχι μόνο την αναπαραγωγική αλλά και την καρδιαγγειακή, αναπνευστική και γενικότερη υγεία.

Η μεγάλη ή συστηματική κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να επηρεάσει το ήπαρ, την ορμονική ισορροπία, την τεστοστερόνη και τη σεξουαλική λειτουργία. Η περιστασιακή μικρή κατανάλωση δεν έχει την ίδια βαρύτητα με τη χρόνια υπερκατανάλωση, αλλά κατά την προσπάθεια σύλληψης είναι λογικό να αποφεύγονται οι υπερβολές.

Για την κάνναβη τα δεδομένα δεν είναι πάντοτε ομοιόμορφα, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι η συχνή χρήση μπορεί να επηρεάζει την ορμονική ρύθμιση και ορισμένες λειτουργίες των σπερματοζωαρίων. Η χρήση πρέπει να αναφέρεται στον γιατρό χωρίς φόβο ή απόκρυψη.

Άνδρας που επιθυμεί παιδί δεν πρέπει να ξεκινά ή να διακόπτει μόνος του ορμονική θεραπεία. Η αποκατάσταση μετά τη διακοπή αναβολικών ή τεστοστερόνης μπορεί να χρειαστεί μήνες και σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτεί εξειδικευμένη αντιμετώπιση.

Οι όρχεις βρίσκονται έξω από την κοιλιακή κοιλότητα επειδή η φυσιολογική παραγωγή σπερματοζωαρίων χρειάζεται θερμοκρασία χαμηλότερη από τη θερμοκρασία του σώματος. Για αυτό ο υψηλός πυρετός μπορεί να επηρεάσει προσωρινά τη σπερματογένεση.

Η επίδραση δεν εμφανίζεται πάντοτε αμέσως. Ένα σπερμοδιάγραμμα μπορεί να παρουσιάσει χαμηλότερη συγκέντρωση ή κινητικότητα εβδομάδες μετά από σοβαρή εμπύρετη λοίμωξη. Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει σταδιακή αποκατάσταση με την ολοκλήρωση νέου κύκλου σπερματογένεσης.

Ορχίτιδα, επιδιδυμίτιδα, προστατίτιδα και ορισμένες σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις μπορούν να επηρεάσουν το σπέρμα μέσω φλεγμονής, απόφραξης ή αυξημένου οξειδωτικού στρες. Η παρουσία λευκοκυττάρων στο σπέρμα δεν αποδεικνύει από μόνη της βακτηριακή λοίμωξη. Η καλλιέργεια ή ο μοριακός έλεγχος ζητούνται όταν υπάρχουν συμπτώματα ή συγκεκριμένη κλινική ένδειξη.

Η συχνή και παρατεταμένη έκθεση σε υψηλή θερμοκρασία, όπως πολύ ζεστά λουτρά, σάουνα ή επαγγελματική θερμική έκθεση, μπορεί να επιβαρύνει προσωρινά ορισμένες παραμέτρους. Δεν χρειάζεται φόβος για κάθε ζεστό ντους ή για τη χρήση παντελονιού. Σημασία έχει κυρίως η επαναλαμβανόμενη και παρατεταμένη υπερθέρμανση.

Τα σπερματοζωάρια είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στο οξειδωτικό στρες, επειδή οι μεμβράνες τους περιέχουν λιπίδια που μπορούν να υποστούν οξείδωση και επειδή διαθέτουν περιορισμένους μηχανισμούς επιδιόρθωσης. Μικρές ποσότητες δραστικών μορφών οξυγόνου είναι απαραίτητες για φυσιολογικές λειτουργίες. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η παραγωγή τους υπερβαίνει την αντιοξειδωτική άμυνα.

Οξειδωτικό στρες μπορεί να σχετίζεται με κάπνισμα, κιρσοκήλη, παχυσαρκία, φλεγμονή, λοίμωξη, υψηλή θερμοκρασία, ανεπαρκή διατροφή και ορισμένες επαγγελματικές ή περιβαλλοντικές εκθέσεις. Μπορεί να επηρεάσει την κινητικότητα, τη μεμβράνη και την ακεραιότητα του DNA.

Χημικές ουσίες με πιθανή ενδοκρινική δράση, ατμοσφαιρική ρύπανση, φυτοφάρμακα, διαλύτες, βαρέα μέταλλα, φθαλικές ενώσεις και άλλες περιβαλλοντικές εκθέσεις μελετώνται ως πιθανοί συντελεστές της πληθυσμιακής πτώσης. Οι συσχετίσεις δεν αποδεικνύουν πάντοτε ότι μία συγκεκριμένη ουσία προκαλεί το πρόβλημα σε έναν συγκεκριμένο άνδρα.

Όταν υπάρχει επαγγελματική έκθεση, χρειάζεται σωστή χρήση μέσων ατομικής προστασίας και τήρηση των κανόνων υγιεινής και ασφάλειας. Δεν είναι ρεαλιστικό να εξαλειφθεί κάθε περιβαλλοντική επαφή, αλλά μπορούν να περιοριστούν οι περιττές και υψηλές εκθέσεις.

Διαβάστε αναλυτικά: Οξειδωτικό Στρες Σπέρματος: αίτια, εξετάσεις και αντιμετώπιση.

Ορισμένα φάρμακα και θεραπείες μπορούν να επηρεάσουν προσωρινά ή μακροχρόνια την παραγωγή σπερματοζωαρίων. Η επίδραση εξαρτάται από τη δραστική ουσία, τη δόση, τη διάρκεια, την ηλικία και την ατομική ευαισθησία.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν:

• χημειοθεραπευτικά και ακτινοθεραπεία στην περιοχή της πυέλου ή των όρχεων,
• εξωγενής τεστοστερόνη και αναβολικά στεροειδή,
• ορισμένα ανοσοκατασταλτικά ή κυτταροτοξικά φάρμακα,
• μερικές ορμονικές θεραπείες,
• ορισμένα φάρμακα που επηρεάζουν την εκσπερμάτιση ή τη σεξουαλική λειτουργία,
• μακροχρόνια χρήση οπιοειδών, η οποία μπορεί να καταστείλει τον ορμονικό άξονα.

Δεν πρέπει να διακόπτεται κανένα απαραίτητο φάρμακο με βάση μία γενική λίστα στο διαδίκτυο. Η διακοπή μπορεί να είναι επικίνδυνη και η ίδια η νόσος που θεραπεύεται μπορεί να επηρεάζει περισσότερο τη γονιμότητα από το φάρμακο.

Πριν από θεραπεία με γνωστή γοναδοτοξική δράση, είναι σημαντικό να συζητείται εγκαίρως η δυνατότητα κρυοσυντήρησης σπέρματος. Η συζήτηση πρέπει να γίνεται πριν από την έναρξη της θεραπείας, επειδή η ποιότητα και η παραγωγή μπορεί να μειωθούν μετά τις πρώτες δόσεις.

Οι εξετάσεις αίματος δεν αντικαθιστούν το σπερμοδιάγραμμα. Χρησιμοποιούνται για να αναζητηθεί πιθανή αιτία, ιδιαίτερα όταν ο αριθμός είναι χαμηλός, υπάρχουν συμπτώματα ορμονικής διαταραχής ή η κλινική εξέταση είναι παθολογική.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες

Δεν χρειάζονται όλες οι εξετάσεις σε κάθε άνδρα. Ο έλεγχος πρέπει να είναι στοχευμένος. Αναλυτικότερες πληροφορίες υπάρχουν στον οδηγό Έλεγχος Γονιμότητας: ποιες εξετάσεις αίματος χρειάζονται.

Το βασικό σπερμοδιάγραμμα παραμένει το πρώτο βήμα. Οι ειδικές εξετάσεις δεν χρειάζονται σε κάθε άνδρα και δεν πρέπει να παραγγέλλονται ως γενικό «πακέτο» χωρίς κλινικό ερώτημα.

Κατακερματισμός DNA σπέρματος: αξιολογεί την ακεραιότητα του γενετικού υλικού και όχι τον αριθμό ή την κινητικότητα. Μπορεί να συζητηθεί σε ανεξήγητη υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποβολές, αποτυχίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, κιρσοκήλη ή συγκεκριμένους παράγοντες κινδύνου. Δεν αντικαθιστά το σπερμοδιάγραμμα. Δείτε τον οδηγό Κατακερματισμός DNA Σπέρματος.

Καλλιέργεια σπέρματος ή μοριακός έλεγχος: χρησιμοποιούνται όταν υπάρχουν συμπτώματα, λευκοκύτταρα, ιστορικό λοίμωξης ή άλλη ένδειξη. Ένα θετικό αποτέλεσμα χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία, επειδή το δείγμα μπορεί να επιμολυνθεί από τη φυσιολογική χλωρίδα του δέρματος ή της ουρήθρας.

Γενετικός έλεγχος: καρυότυπος, μικροελλείψεις χρωμοσώματος Υ ή έλεγχος CFTR ζητούνται σε επιλεγμένες περιπτώσεις σοβαρής ολιγοζωοσπερμίας, αζωοσπερμίας ή πιθανής απόφραξης.

Αντισπερματικά αντισώματα, οξειδωτικό στρες και λειτουργικές δοκιμασίες: μπορεί να έχουν θέση σε συγκεκριμένα σενάρια, αλλά η χρησιμότητά τους εξαρτάται από τη μέθοδο, το ιστορικό και το πώς θα επηρεάσουν την απόφαση θεραπείας.

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία. Δεν υπάρχει ένα συμπλήρωμα ή μία τροφή που να διορθώνει κάθε παθολογικό σπερμοδιάγραμμα. Κιρσοκήλη, ορμονική διαταραχή, λοίμωξη, απόφραξη και γοναδοτοξική θεραπεία χρειάζονται διαφορετική προσέγγιση.

Γενικά μέτρα που υποστηρίζουν την αναπαραγωγική και συνολική υγεία είναι:

• διακοπή καπνίσματος,
• περιορισμός υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ,
• διακοπή αναβολικών και ορμονικών ουσιών μόνο με ιατρική καθοδήγηση,
• σταδιακή βελτίωση βάρους και μεταβολικής υγείας,
• τακτική αλλά όχι εξαντλητική σωματική δραστηριότητα,
• επαρκής ύπνος και αντιμετώπιση υπνικής άπνοιας,
• ισορροπημένη διατροφή με λαχανικά, φρούτα, όσπρια, ψάρια, ξηρούς καρπούς και καλά λιπαρά,
• αποφυγή συστηματικής υπερθέρμανσης των όρχεων,
• σωστή προστασία από επαγγελματικές χημικές εκθέσεις,
• ρύθμιση διαβήτη, θυρεοειδούς και άλλων χρόνιων παθήσεων.

Τα αντιοξειδωτικά συμπληρώματα χρησιμοποιούνται συχνά, αλλά τα αποτελέσματα των μελετών δεν είναι ενιαία και η υπερβολική λήψη δεν είναι πάντοτε αβλαβής. Υψηλές δόσεις πολλών σκευασμάτων ταυτόχρονα μπορεί να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες ή να οδηγήσουν σε περιττό κόστος.

Οι αλλαγές χρειάζονται χρόνο. Η παραγωγή και ωρίμανση ενός νέου πληθυσμού σπερματοζωαρίων διαρκεί περίπου δυόμισι έως τρεις μήνες. Για αυτό ένα νέο σπερμοδιάγραμμα λίγες ημέρες μετά την έναρξη διατροφής ή συμπληρωμάτων δεν μπορεί να δείξει ουσιαστική επίδραση.

Ιατρική εκτίμηση χρειάζεται όταν η προσπάθεια σύλληψης παρατείνεται, όταν το σπερμοδιάγραμμα είναι παθολογικό, όταν υπάρχει ιστορικό νόσου ή θεραπείας που επηρεάζει τους όρχεις ή όταν εμφανίζονται πόνος, διόγκωση, ατροφία ή άλλη αλλαγή στην περιοχή.

Ιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση από ουρολόγο, ανδρολόγο, ενδοκρινολόγο ή ειδικό αναπαραγωγής. Οι τιμές αναφοράς και οι οδηγίες μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τη μέθοδο, το εργαστήριο και το κλινικό ιστορικό.