Χαμηλή LH και FSH σε Άνδρα: Μπορεί να Φταίνε Τεστοστερόνη ή Αναβολικά;

1Τι είναι η LH και η FSH στον άνδρα;

Η LH και η FSH είναι γοναδοτροπίνες που παράγονται από την υπόφυση και αποτελούν βασικά σήματα του άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις.

Η LH δρα κυρίως στα κύτταρα Leydig των όρχεων και διεγείρει την παραγωγή τεστοστερόνης. Η FSH δρα κυρίως στα κύτταρα Sertoli και συμμετέχει στη φυσιολογική σπερματογένεση.

Για αυτό στον άνδρα οι δύο εξετάσεις έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία όταν ερμηνεύονται μαζί με την ολική τεστοστερόνη, την SHBG, ενδεχομένως την ελεύθερη τεστοστερόνη και, όταν υπάρχει θέμα γονιμότητας, το σπερμοδιάγραμμα.

2Τι σημαίνει χαμηλή LH και χαμηλή FSH;

Μια χαμηλή τιμή LH ή FSH δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση. Το πρώτο ερώτημα είναι ποια είναι ταυτόχρονα η τιμή της τεστοστερόνης και ποιο είναι το ιστορικό του άνδρα.

Για παράδειγμα, ένας άνδρας που χρησιμοποιεί ενέσιμη τεστοστερόνη μπορεί να εμφανίζει πολύ χαμηλή LH και FSH, αλλά φυσιολογική ή αυξημένη τεστοστερόνη. Σε αυτή την περίπτωση η καταστολή των γοναδοτροπινών μπορεί να εξηγείται από την εξωγενή ορμόνη.

Αντίθετα, σε έναν άνδρα που δεν παίρνει τεστοστερόνη ή αναβολικά, ο συνδυασμός χαμηλής τεστοστερόνης με χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική LH/FSH χρειάζεται διερεύνηση για δευτεροπαθή ή υπογοναδοτροπικό υπογοναδισμό.

3Πώς η εξωγενής τεστοστερόνη καταστέλλει LH και FSH;

Ο φυσιολογικός ορμονικός άξονας λειτουργεί μέσω ενός συστήματος ανάδρασης. Ο υποθάλαμος δίνει το αρχικό σήμα στην υπόφυση και η υπόφυση απελευθερώνει LH και FSH. Η LH στη συνέχεια διεγείρει τους όρχεις να παράγουν τεστοστερόνη.

Όταν όμως εισέρχεται στον οργανισμό τεστοστερόνη από εξωτερική πηγή, ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται υψηλότερη ανδρογονική δραστηριότητα και μειώνει τα σήματα προς τους όρχεις. Έτσι η LH και η FSH μπορεί να πέσουν εντυπωσιακά.

Η καταστολή αυτή αποτελεί γνωστό αποτέλεσμα της εξωγενούς τεστοστερόνης και είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η θεραπεία τεστοστερόνης μπορεί να καταστείλει τη σπερματογένεση.

Άρα χαμηλή LH σε κάποιον που λαμβάνει τεστοστερόνη δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η υπόφυση «δεν λειτουργεί». Μπορεί να σημαίνει ότι η υπόφυση έχει κατασταλεί από το εξωτερικό ανδρογόνο.

4Τι κάνουν τα αναβολικά στον ορμονικό άξονα;

Τα αναβολικά ανδρογόνα έχουν παρόμοιο μηχανισμό αρνητικής ανάδρασης. Η παρουσία ισχυρής ανδρογονικής δράσης καταστέλλει τα φυσιολογικά σήματα του υποθαλάμου και της υπόφυσης.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι:

• πολύ χαμηλή LH,
• πολύ χαμηλή FSH,
• μειωμένη φυσική παραγωγή τεστοστερόνης από τους όρχεις,
• μείωμένη ενδοορχική συγκέντρωση τεστοστερόνης,
• μείωση του όγκου των όρχεων σε ορισμένους χρήστες,
• ολιγοσπερμία ή ακόμη και αζωοσπερμία,
• διαταραχές γονιμότητας.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες για την ανδρική υπογονιμότητα επισημαίνουν ότι η συνεχιζόμενη χρήση αναβολικών καταστέλλει τη σπερματογένεση και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη γονιμότητα.

5Γιατί η LH μπορεί να γίνει σχεδόν μηδενική;

Ένα αποτέλεσμα LH πολύ κοντά στο κατώτερο όριο ή ακόμη και κάτω από το όριο μέτρησης προκαλεί συχνά ανησυχία. Αν όμως ο άνδρας χρησιμοποιεί τεστοστερόνη ή ισχυρά ανδρογόνα, η εικόνα μπορεί να είναι απολύτως συμβατή με φαρμακευτική καταστολή του άξονα.

Η LH δεν χρειάζεται να παραμείνει μέσα στο φυσιολογικό εύρος όταν η τεστοστερόνη δεν παράγεται πλέον αποκλειστικά από τους όρχεις αλλά χορηγείται εξωτερικά.

Για αυτό η ερμηνεία χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς λαμβάνει ο εξεταζόμενος, τη δόση, τη μορφή και πότε έγινε η τελευταία χορήγηση μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς λανθασμένο συμπέρασμα.

6Τι συμβαίνει με την FSH και το σπέρμα;

Η FSH είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν ο άνδρας ενδιαφέρεται για γονιμότητα. Η φυσιολογική σπερματογένεση δεν εξαρτάται απλώς από την τιμή της τεστοστερόνης στο αίμα.

Χρειάζεται φυσιολογικό τοπικό ορμονικό περιβάλλον μέσα στους όρχεις και φυσιολογική λειτουργία των κυττάρων Sertoli. Όταν εξωγενής τεστοστερόνη ή αναβολικά καταστέλλουν LH και FSH, η ενδοορχική τεστοστερόνη μπορεί να μειωθεί σημαντικά παρότι η τεστοστερόνη στο αίμα είναι υψηλή.

Αυτό εξηγεί ένα φαινομενικά παράδοξο εύρημα: ένας άνδρας μπορεί να έχει υψηλή τεστοστερόνη στον ορό και ταυτόχρονα πολύ χαμηλή παραγωγή σπερματοζωαρίων.

7Χαμηλή LH και FSH αλλά υψηλή τεστοστερόνη: τι σημαίνει;

Αυτό είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά εργαστηριακά πρότυπα κατά τη χρήση εξωγενούς τεστοστερόνης ή αναβολικών:

Το αποτέλεσμα δεν πρέπει φυσικά να χρησιμοποιείται μόνο του για να «αποδείξει» χρήση αναβολικών. Απαιτείται ιστορικό και κλινική αξιολόγηση.

8Χαμηλή LH, χαμηλή FSH και χαμηλή τεστοστερόνη

Αυτό το αποτέλεσμα χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή.

Αν ο άνδρας έχει πρόσφατα διακόψει τεστοστερόνη ή αναβολικά, μπορεί να βρίσκεται στη φάση όπου το εξωτερικό ανδρογόνο έχει μειωθεί, αλλά ο υποθάλαμος και η υπόφυση δεν έχουν ακόμη ανακτήσει πλήρως τη φυσιολογική τους λειτουργία.

Έτσι μπορεί προσωρινά να συνυπάρχουν:

• χαμηλή ολική τεστοστερόνη,
• χαμηλή LH,
• χαμηλή FSH,
• χαμηλή libido,
• κόπωση,
• μειωμένες πρωινές στύσεις,
• πτώση διάθεσης ή απόδοσης,
• διαταραχή γονιμότητας.

Αν όμως δεν υπάρχει ιστορικό εξωγενών ανδρογόνων, το ίδιο εργαστηριακό πρότυπο στρέφει τη διερεύνηση προς δευτεροπαθή υπογοναδισμό.

9Τι συμβαίνει μετά τη διακοπή αναβολικών;

Η διακοπή δεν σημαίνει ότι η φυσιολογική λειτουργία του άξονα επανέρχεται την επόμενη ημέρα. Η εξωγενής ανδρογονική δράση μειώνεται, αλλά η LH και η FSH μπορεί να παραμείνουν κατασταλμένες για κάποιο χρονικό διάστημα.

Κατά τη μεταβατική αυτή περίοδο μπορεί η τεστοστερόνη να πέσει σημαντικά πριν αποκατασταθεί επαρκής έκκριση γοναδοτροπινών.

Η διάρκεια και η ένταση της καταστολής διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ατόμων και επηρεάζονται από το είδος των ουσιών, τη διάρκεια της χρήσης, τις δόσεις, τους συνδυασμούς και ατομικούς παράγοντες.

10Πόσο γρήγορα επανέρχονται LH και FSH;

Δεν υπάρχει ένα χρονικό όριο που να ισχύει για όλους.

Μελέτες έχουν δείξει αποκατάσταση των γοναδοτροπινών μέσα σε εβδομάδες ή μήνες σε αρκετούς άνδρες, αλλά η πορεία παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση. Σε δεδομένα μετά από χρήση αναβολικών, η LH και η FSH συχνά ανακάμπτουν νωρίτερα από τη σπερματογένεση, ενώ μετά από μακροχρόνια ή υψηλής δόσης χρήση η αποκατάσταση μπορεί να είναι περισσότερο παρατεταμένη.

Επομένως δεν είναι σωστό να λέμε ότι «σε Χ εβδομάδες πρέπει οπωσδήποτε να έχει επανέλθει». Η παρακολούθηση γίνεται με βάση το ιστορικό, τα συμπτώματα και επαναλαμβανόμενες εξετάσεις.

11LH, FSH και ανδρική γονιμότητα

Ένας από τους σημαντικότερους λόγους να αξιολογούνται σωστά οι χαμηλές γοναδοτροπίνες είναι η ανδρική γονιμότητα.

Η εξωγενής τεστοστερόνη δεν λειτουργεί ως θεραπεία για την παραγωγή σπέρματος. Αντίθετα, μέσω καταστολής LH και FSH μπορεί να μειώσει σημαντικά τη σπερματογένεση. Για αυτό οι κατευθυντήριες οδηγίες δεν θεωρούν την εξωγενή τεστοστερόνη κατάλληλη θεραπευτική επιλογή σε άνδρες που επιθυμούν άμεσα διατήρηση της γονιμότητας.

Αν ένας άνδρας λαμβάνει τεστοστερόνη ή έχει ιστορικό αναβολικών και προσπαθεί για παιδί, η εργαστηριακή αξιολόγηση δεν πρέπει να σταματά στην τεστοστερόνη. Το σπερμοδιάγραμμα είναι συχνά πολύ πιο άμεσα χρήσιμο για να εκτιμηθεί η πραγματική παραγωγή σπερματοζωαρίων.

12Ποιες εξετάσεις χρειάζονται;

Ο έλεγχος εξατομικεύεται, αλλά όταν βρίσκονται χαμηλές LH και FSH σε άνδρα μπορεί να αξιολογηθούν:

• Ολική τεστοστερόνη, συνήθως πρωινή όταν διερευνάται φυσική παραγωγή τεστοστερόνης.
• LH.
• FSH.
• SHBG.
• Ελεύθερη ή υπολογιζόμενη ελεύθερη τεστοστερόνη όταν είναι απαραίτητη για την ορθή ερμηνεία.
• Προλακτίνη.
• Οιστραδιόλη Ε2 σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
• TSH και ανάλογα με την περίπτωση θυρεοειδικός έλεγχος.
• Σπερμοδιάγραμμα όταν υπάρχει θέμα γονιμότητας.

Σε άνδρες που χρησιμοποιούν αναβολικά ο γιατρός μπορεί επίσης να χρειαστεί να αξιολογήσει άλλες γνωστές επιδράσεις της χρήσης, με εξετάσεις όπως γενική αίματος και αιματοκρίτη, λιπιδαιμικό προφίλ, ηπατικά ένζυμα και νεφρικούς δείκτες, ανάλογα με το ιστορικό.

13Ο ρόλος της SHBG και της ελεύθερης τεστοστερόνης

Η ολική τεστοστερόνη δεν λέει πάντοτε ολόκληρη την ιστορία. Η SHBG είναι η πρωτεΐνη που δεσμεύει σημαντικό μέρος της κυκλοφορούσας τεστοστερόνης και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ερμηνεία της ολικής τιμής.

Αν η SHBG είναι πολύ χαμηλή ή πολύ υψηλή, ο γιατρός μπορεί να χρειαστεί να αξιολογήσει ελεύθερη ή υπολογιζόμενη ελεύθερη τεστοστερόνη.

Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν η ολική τεστοστερόνη βρίσκεται κοντά στα όρια και δεν συμφωνεί με την κλινική εικόνα.

Δείτε αναλυτικά: SHBG – τι δείχνει η εξέταση αίματος

14Οιστραδιόλη και προλακτίνη

Η οιστραδιόλη έχει επίσης θέση στην αξιολόγηση ορισμένων ανδρών, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν γυναικομαστία, ευαισθησία μαστών ή χρήση εξωγενών ανδρογόνων.

Μέρος της τεστοστερόνης μετατρέπεται σε οιστραδιόλη μέσω αρωματοποίησης. Έτσι, υψηλότερη έκθεση σε τεστοστερόνη μπορεί σε ορισμένους άνδρες να συνοδεύεται από αυξημένη οιστραδιόλη.

Η προλακτίνη είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν υπάρχει χαμηλή τεστοστερόνη μαζί με χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική LH/FSH. Σημαντική υπερπρολακτιναιμία μπορεί να καταστείλει τον υποθαλαμοϋποφυσιακό άξονα και χρειάζεται διερεύνηση της αιτίας της.

Καμία από αυτές τις ορμόνες δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απομονωμένα μόνο επειδή μια τιμή είναι λίγο έξω από το εύρος αναφοράς.

15Άλλες αιτίες χαμηλής LH και FSH

Τεστοστερόνη και αναβολικά είναι σημαντικές αιτίες, αλλά όχι οι μοναδικές.

Χαμηλές ή ακατάλληλα φυσιολογικές γοναδοτροπίνες μπορεί να παρατηρηθούν μεταξύ άλλων σε:

• διαταραχές του υποθαλάμου ή της υπόφυσης,
• υπερπρολακτιναιμία,
• σοβαρή συστηματική νόσο,
• σοβαρό θερμιδικό έλλειμμα ή πολύ χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα,
• παχυσαρκία και λειτουργικό υπογοναδισμό σε ορισμένους άνδρες,
• χρήση οπιοειδών,
• ορισμένες άλλες φαρμακευτικές αγωγές,
• σπανιότερα συγγενείς ή επίκτητες παθήσεις του υποθαλαμοϋποφυσιακού άξονα.

Για αυτό το ιστορικό φαρμάκων, ορμονών, ενέσεων, συμπληρωμάτων και ουσιών πρέπει να είναι πλήρες.

16Πότε εξετάζεται η υπόφυση;

Το να βρεθούν χαμηλές LH και FSH δεν σημαίνει αυτομάτως ότι χρειάζεται μαγνητική τομογραφία υπόφυσης.

Η ανάγκη για περαιτέρω έλεγχο εκτιμάται από τον ενδοκρινολόγο με βάση το σύνολο των ευρημάτων. Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει ανεξήγητη χαμηλή τεστοστερόνη με ακατάλληλα χαμηλές γοναδοτροπίνες, σημαντικά αυξημένη προλακτίνη, άλλες ενδείξεις υποφυσιακής ανεπάρκειας ή συμπτώματα που δημιουργούν υποψία βλάβης στην περιοχή υποθαλάμου–υπόφυσης.

Ιδιαίτερα συμπτώματα όπως νέος έντονος ή επίμονος πονοκέφαλος και διαταραχές της όρασης χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να ερμηνεύονται απλώς ως «χαμηλές ορμόνες».

17Πώς διαβάζουμε LH, FSH και τεστοστερόνη μαζί;

«Φυσιολογική» LH δεν σημαίνει πάντοτε φυσιολογική λειτουργία. Αν η τεστοστερόνη είναι σαφώς χαμηλή, θα αναμενόταν φυσιολογικά αύξηση της LH. Επομένως μια LH που βρίσκεται απλώς εντός των ορίων μπορεί σε αυτό το πλαίσιο να θεωρείται ακατάλληλα φυσιολογική.

18Χρειάζεται θεραπεία επειδή LH και FSH είναι χαμηλές;

Όχι με βάση τον αριθμό μόνο.

Η θεραπεία δεν στοχεύει απλώς στο να «ανεβάσει» δύο εργαστηριακές τιμές. Πρώτα πρέπει να προσδιοριστεί γιατί είναι χαμηλές.

Σε άνδρα που βρίσκεται σε θεραπεία τεστοστερόνης, η καταστολή LH και FSH μπορεί να είναι αναμενόμενη και οι τιμές τους δεν αποτελούν από μόνες τους λόγο αλλαγής της θεραπείας.

Σε άνδρα όμως με χαμηλή τεστοστερόνη, συμπτώματα και χωρίς εξήγηση από εξωγενή ανδρογόνα, χρειάζεται διερεύνηση της αιτίας πριν αποφασιστεί οποιαδήποτε θεραπευτική παρέμβαση.

Η επιθυμία για τεκνοποίηση αλλάζει επίσης ουσιαστικά τον τρόπο αντιμετώπισης.

19Γιατί δεν πρέπει να γίνεται αυτοθεραπεία;

Ένα από τα συχνότερα προβλήματα είναι η προσπάθεια «διόρθωσης» των εργαστηριακών αποτελεσμάτων με επιπλέον ορμόνες ή φάρμακα χωρίς ιατρική αξιολόγηση.

Η χρήση ανθρώπινης χοριακής γοναδοτροπίνης, εκλεκτικών τροποποιητών των υποδοχέων οιστρογόνων, αναστολέων αρωματάσης ή άλλων ορμονικών παραγόντων δεν είναι μια απλή διαδικασία «επανεκκίνησης» που μπορεί να εφαρμοστεί με το ίδιο σχήμα σε όλους.

Η λανθασμένη παρέμβαση μπορεί:

• να μεταβάλει ακόμη περισσότερο τις ορμονικές εξετάσεις,
• να αυξήσει ή να μειώσει υπερβολικά την οιστραδιόλη,
• να δυσκολέψει την εκτίμηση της φυσικής ανάκαμψης του άξονα,
• να καθυστερήσει τη σωστή διάγνωση άλλης αιτίας υπογοναδισμού.

Η θεραπευτική στρατηγική, όταν απαιτείται, πρέπει να καθορίζεται από ενδοκρινολόγο ή ειδικό στην ανδρική αναπαραγωγή.

20Πότε χρειάζεται σπερμοδιάγραμμα;

Αν ο άνδρας ενδιαφέρεται για τεκνοποίηση, το σπερμοδιάγραμμα έχει πολύ μεγαλύτερη πρακτική σημασία από το να προσπαθούμε να συμπεράνουμε τη γονιμότητα μόνο από LH και FSH.

Μπορεί να δείξει:

• συγκέντρωση σπερματοζωαρίων,
• συνολικό αριθμό,
• κινητικότητα,
• μορφολογία,
• όγκο σπέρματος και άλλες παραμέτρους.

Η χρήση αναβολικών ή εξωγενούς τεστοστερόνης μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία. Η αποκατάσταση της παραγωγής σπέρματος μετά τη διακοπή μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο από την ορμονική ανάκαμψη και δεν ακολουθεί το ίδιο χρονοδιάγραμμα σε όλους.

Δείτε αναλυτικά τον οδηγό για το Σπερμοδιάγραμμα →

21Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;

Οι χαμηλές LH και FSH από μόνες τους συνήθως δεν αποτελούν επείγον εργαστηριακό εύρημα. Χρειάζεται όμως ταχύτερη αξιολόγηση όταν συνδυάζονται με συμπτώματα ή άλλα σημαντικά παθολογικά ευρήματα.

Επικοινωνήστε με γιατρό ιδιαίτερα όταν υπάρχουν:

• έντονος ή νέος ασυνήθιστος πονοκέφαλος,
• διαταραχές όρασης ή οπτικών πεδίων,
• πολύ υψηλή προλακτίνη,
• σημεία ανεπάρκειας και άλλων ορμονών της υπόφυσης,
• επίμονη σοβαρή πτώση τεστοστερόνης μετά τη διακοπή ανδρογόνων,
• έντονη κατάπτωση ή σημαντική αλλαγή στη διάθεση,
• υπογονιμότητα που επιμένει.

22Τι να κρατήσετε