Βιταμίνη C: Έλλειψη, Τροφές, Συμπληρώματα, Δοσολογία και Εξετάσεις

1Τι είναι η βιταμίνη C

Η βιταμίνη C, ή ασκορβικό οξύ, είναι υδατοδιαλυτή βιταμίνη που ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να συνθέσει μόνος του. Για αυτό πρέπει να προσλαμβάνεται τακτικά από τρόφιμα και, όταν υπάρχει σαφής ένδειξη, από συμπληρώματα.

Ο όρος «υδατοδιαλυτή» δεν σημαίνει ότι κάθε μεγάλη δόση είναι αυτόματα χρήσιμη ή ακίνδυνη. Ο οργανισμός ρυθμίζει στενά την απορρόφηση, τη μεταφορά στους ιστούς και τη νεφρική αποβολή. Όταν οι προσλαμβανόμενες ποσότητες αυξάνονται πολύ, το ποσοστό που απορροφάται μειώνεται και μεγαλύτερο μέρος αποβάλλεται στα ούρα.

Η βιταμίνη C δεν είναι φάρμακο για κάθε ίωση, ούτε «τονωτικό» γενικής χρήσης. Η κύρια κλινική της αξία είναι η πρόληψη και η διόρθωση της ανεπάρκειας, μαζί με τις φυσιολογικές λειτουργίες που επιτελεί όταν η πρόσληψη είναι επαρκής.

2Τι κάνει πραγματικά στον οργανισμό

Οι καλύτερα τεκμηριωμένες λειτουργίες της βιταμίνης C είναι συγκεκριμένες και δεν χρειάζονται υπερβολικούς ισχυρισμούς:

• Σύνθεση κολλαγόνου: είναι συμπαράγοντας ενζύμων που σταθεροποιούν το κολλαγόνο, βασικό συστατικό του δέρματος, των αγγείων, των ούλων, των οστών, των τενόντων και άλλων συνδετικών ιστών.
• Επούλωση: η επάρκεια είναι απαραίτητη για φυσιολογική αποκατάσταση ιστών. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μεγάλες δόσεις επιταχύνουν κάθε τραύμα σε άτομο χωρίς έλλειψη.
• Αντιοξειδωτική λειτουργία: συμμετέχει στην προστασία κυτταρικών συστατικών από οξειδωτικές αντιδράσεις και βοηθά στην αναγέννηση άλλων αντιοξειδωτικών, όπως η βιταμίνη Ε.
• Σύνθεση καρνιτίνης και ορισμένων νευροδιαβιβαστών: λειτουργεί ως συμπαράγοντας σε συγκεκριμένες βιοχημικές αντιδράσεις.
• Φυσιολογική ανοσολογική λειτουργία: υποστηρίζει επιθηλιακούς φραγμούς και λειτουργίες κυττάρων του ανοσοποιητικού. Η επάρκεια είναι σημαντική, αλλά η υπερδοσολογία δεν ισοδυναμεί με ισχυρότερη άμυνα.
• Απορρόφηση μη αιμικού σιδήρου: μπορεί να μετατρέψει τον σίδηρο φυτικής προέλευσης σε μορφή που απορροφάται ευκολότερα στο έντερο.

3Απορρόφηση, μεταβολισμός και αποβολή

Η απορρόφηση γίνεται κυρίως στο λεπτό έντερο μέσω ειδικών μεταφορέων και είναι δοσοεξαρτώμενη. Σε μέτριες προσλήψεις απορροφάται μεγάλο ποσοστό, ενώ σε δόσεις πάνω από περίπου 1 γραμμάριο η αναλογική απορρόφηση μειώνεται σημαντικά. Παράλληλα, οι νεφροί αυξάνουν την αποβολή της περίσσειας.

Αυτό εξηγεί γιατί τα πολύ μεγάλα δισκία δεν προσφέρουν αναλογικά μεγαλύτερη βιολογική διαθεσιμότητα. Οι συγκεντρώσεις στο πλάσμα και στους ιστούς φτάνουν σε σχετικό πλατώ όταν η πρόσληψη είναι ήδη επαρκής.

Η κατανομή της βιταμίνης C δεν είναι ίδια σε όλους τους ιστούς. Υψηλότερες συγκεντρώσεις διατηρούνται σε κύτταρα και όργανα με αυξημένες μεταβολικές ανάγκες. Αυτό όμως δεν μπορεί να εκτιμηθεί αξιόπιστα από μία τυχαία μέτρηση μετά από πρόσφατη λήψη συμπληρώματος.

4Ημερήσιες ανάγκες

Οι συστάσεις διαφέρουν ελαφρά ανά οργανισμό. Για τον ευρωπαϊκό πληθυσμό, η EFSA έχει προτείνει πρόσληψη αναφοράς περίπου 110 mg/ημέρα για ενήλικες άνδρες και 95 mg/ημέρα για ενήλικες γυναίκες. Στην εγκυμοσύνη προτείνεται περίπου 10 mg/ημέρα επιπλέον και στον θηλασμό περίπου 60 mg/ημέρα επιπλέον.

Το 80 mg που εμφανίζεται συχνά στις ευρωπαϊκές ετικέτες είναι διατροφική τιμή αναφοράς για τη σήμανση τροφίμων και συμπληρωμάτων. Δεν αποτελεί εξατομικευμένη ιατρική δόση.

Οι καπνιστές έχουν συχνά χαμηλότερες συγκεντρώσεις βιταμίνης C. Αμερικανικές συστάσεις χρησιμοποιούν επιπλέον 35 mg/ημέρα για άτομα που καπνίζουν, αλλά η σωστή προσέγγιση παραμένει η διακοπή καπνίσματος και η βελτίωση της διατροφής, όχι η αντιστάθμιση του καπνού με μεγάλες δόσεις συμπληρώματος.

5Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη C

Οι καλύτερες πηγές είναι τα φρούτα και τα λαχανικά. Δεν είναι απαραίτητο να βασίζεται κανείς μόνο στα εσπεριδοειδή. Οι πιπεριές, το ακτινίδιο, οι φράουλες, το μπρόκολο, τα λαχανάκια Βρυξελλών, η ντομάτα και αρκετά άλλα τρόφιμα συνεισφέρουν ουσιαστικά.

Οι ποσότητες είναι ενδεικτικές. Επηρεάζονται από την ποικιλία, την ωρίμανση, τον χρόνο αποθήκευσης, την επεξεργασία και τον τρόπο μαγειρέματος.

Ένα πρακτικό καθημερινό μοτίβο είναι να περιλαμβάνει ένα φρούτο πλούσιο σε βιταμίνη C και μία μερίδα ωμών ή ελαφρά μαγειρεμένων λαχανικών. Με αυτόν τον τρόπο οι περισσότεροι υγιείς ενήλικες μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους χωρίς ξεχωριστό συμπλήρωμα.

6Μαγείρεμα, αποθήκευση και απώλειες

Η βιταμίνη C είναι ευαίσθητη στη θερμότητα, στο οξυγόνο και στο φως. Η παρατεταμένη αποθήκευση και το βράσιμο σε πολύ νερό μπορούν να μειώσουν την περιεκτικότητα των τροφίμων.

• Προτιμήστε μέρος των φρούτων και λαχανικών ωμά, όταν αυτό είναι ασφαλές.
• Χρησιμοποιήστε σύντομο ατμό, γρήγορο σοτάρισμα ή φούρνο μικροκυμάτων αντί για παρατεταμένο βράσιμο.
• Μην αφήνετε κομμένα φρούτα και χυμούς εκτεθειμένα για πολλές ώρες.
• Η κατανάλωση ολόκληρου φρούτου είναι συνήθως προτιμότερη από τον χυμό, επειδή παρέχει ίνες και μικρότερο γλυκαιμικό φορτίο.
• Δεν χρειάζεται εμμονή με την ακριβή ποσότητα κάθε τροφίμου. Η ποικιλία μέσα στην εβδομάδα έχει μεγαλύτερη πρακτική αξία.

7Έλλειψη βιταμίνης C και σκορβούτο

Η σοβαρή και παρατεταμένη ανεπάρκεια προκαλεί σκορβούτο. Στις ανεπτυγμένες χώρες είναι σχετικά σπάνιο, αλλά εξακολουθεί να εμφανίζεται σε ανθρώπους με πολύ περιορισμένη διατροφή, δυσαπορρόφηση, σοβαρή κοινωνική απομόνωση, εξάρτηση από αλκοόλ ή άλλες καταστάσεις που μειώνουν την πρόσληψη τροφής.

Όταν η πρόσληψη είναι ελάχιστη για εβδομάδες, η ανεπαρκής σύνθεση κολλαγόνου οδηγεί σε ευθραυστότητα τριχοειδών και συνδετικών ιστών. Μπορεί να εμφανιστούν αιμορραγίες στα ούλα, πετέχειες, εκχυμώσεις, πόνος στις αρθρώσεις, κακή επούλωση και χαρακτηριστικές αλλοιώσεις στις τρίχες.

Η έλλειψη βιταμίνης C μπορεί να συνυπάρχει με άλλες διατροφικές ελλείψεις. Η αναιμία σε σοβαρό σκορβούτο μπορεί να σχετίζεται με αιμορραγία, χαμηλή πρόσληψη σιδήρου ή φυλλικού, φλεγμονή ή συνδυασμό παραγόντων. Επομένως η διερεύνηση δεν πρέπει να περιορίζεται σε μία βιταμίνη.

8Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν η πρόσληψη είναι χαμηλή, η απορρόφηση μειωμένη ή οι μεταβολικές απώλειες μεγαλύτερες. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται:

• Άτομα που καταναλώνουν ελάχιστα ή καθόλου φρούτα και λαχανικά.
• Ηλικιωμένοι με φτωχή διατροφή, δυσκολία μάσησης, κοινωνική απομόνωση ή μειωμένη όρεξη.
• Άτομα με διαταραχές πρόσληψης τροφής, ακραίες δίαιτες ή πολύ επιλεκτική διατροφή.
• Άτομα με διαταραχή χρήσης αλκοόλ ή άλλες εξαρτήσεις.
• Καπνιστές και άτομα με συστηματική έκθεση σε καπνό.
• Ασθενείς με σοβαρή δυσαπορρόφηση, φλεγμονώδη νόσο εντέρου, εκτεταμένες επεμβάσεις πεπτικού ή καχεξία.
• Ασθενείς με τελικού σταδίου νεφρική νόσο ή αιμοκάθαρση, στους οποίους όμως η συμπλήρωση πρέπει να εξατομικεύεται.
• Βρέφη που τρέφονται με ακατάλληλα υποκατάστατα αντί για μητρικό γάλα ή κατάλληλο βρεφικό γάλα.

Η παρουσία ενός παράγοντα κινδύνου δεν αποδεικνύει έλλειψη. Καθορίζει όμως πόσο χαμηλό πρέπει να είναι το όριο υποψίας για διατροφική αξιολόγηση ή εργαστηριακό έλεγχο.

9Συμπτώματα και σημεία

Τα πρώιμα συμπτώματα είναι συχνά μη ειδικά και δεν επιτρέπουν αυτοδιάγνωση. Μπορεί να περιλαμβάνουν κόπωση, αδυναμία, κακουχία, μειωμένη όρεξη ή μυοσκελετικές ενοχλήσεις. Τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται σε αναιμία, θυρεοειδοπάθεια, λοιμώξεις, διαταραχές ύπνου, κατάθλιψη και πολλές άλλες καταστάσεις.

Σε πιο προχωρημένη ανεπάρκεια μπορεί να εμφανιστούν:

• Ούλα διογκωμένα ή που αιμορραγούν εύκολα.
• Μικρές αιμορραγικές κηλίδες στο δέρμα, εκχυμώσεις και εύκολοι μώλωπες.
• Τρίχες με ελικοειδή ή «τιρμπουσόν» μορφή και θυλακική υπερκεράτωση.
• Κακή επούλωση τραυμάτων.
• Πόνος σε αρθρώσεις ή κάτω άκρα.
• Αναιμία και δύσπνοια σε σοβαρές περιπτώσεις.
• Χαλάρωση δοντιών σε παραμελημένο σκορβούτο.

10Πότε χρειάζεται εξέταση βιταμίνης C

Η μέτρηση βιταμίνης C δεν ανήκει συνήθως στον προληπτικό έλεγχο ενός υγιούς ανθρώπου. Έχει μεγαλύτερη αξία όταν υπάρχει συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα, όπως:

• Πολύ περιορισμένη ή μονότονη διατροφή για μεγάλο διάστημα.
• Ανεξήγητη αιμορραγία ούλων, πετέχειες, εκχυμώσεις ή κακή επούλωση.
• Κλινική υποψία σκορβούτου.
• Σοβαρή δυσαπορρόφηση ή προηγούμενη χειρουργική επέμβαση στο πεπτικό.
• Καχεξία, σημαντική απώλεια βάρους ή υποθρεψία.
• Ανεξήγητα ευρήματα που επιμένουν αφού αποκλειστούν συχνότερα αίτια.
• Παρακολούθηση θεραπείας επιβεβαιωμένης ανεπάρκειας, όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο.

Η συχνότερη εξέταση είναι η βιταμίνη C πλάσματος. Αντανακλά σε σημαντικό βαθμό την πρόσφατη πρόσληψη, επομένως πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με τη διατροφή και το ιστορικό συμπληρωμάτων. Μετρήσεις σε λευκοκύτταρα έχουν χρησιμοποιηθεί ερευνητικά ή σε ειδικά εργαστήρια, αλλά είναι πιο απαιτητικές και δεν αποτελούν εξέταση ρουτίνας.

Για μια γενικότερη εικόνα του πότε ζητούνται βιταμίνες, δείτε τον οδηγό Εξετάσεις Αίματος για Βιταμίνες.

11Προετοιμασία και σωστό δείγμα

Η προαναλυτική φάση είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η βιταμίνη C οξειδώνεται εύκολα και ένα δείγμα που δεν ψύχεται ή δεν προστατεύεται από το φως μπορεί να δώσει αναξιόπιστα χαμηλή τιμή.

Οδηγίες για τον εξεταζόμενο

• Ακολουθήστε τις συγκεκριμένες οδηγίες του εργαστηρίου. Σε αρκετές μεθόδους ζητείται πρωινή αιμοληψία μετά από περίπου 12 ώρες νηστείας, με νερό να επιτρέπεται.
• Ενημερώστε για όλα τα συμπληρώματα, τα αναβράζοντα σκευάσματα, τις πολυβιταμίνες και τα φάρμακα που λαμβάνετε.
• Μην πάρετε αυθαίρετα μεγάλη δόση λίγο πριν την αιμοληψία. Μπορεί να αυξήσει προσωρινά τη συγκέντρωση στο πλάσμα και να αποκρύψει χαμηλά αποθέματα.
• Μην διακόπτετε συνταγογραφημένη αγωγή χωρίς οδηγία. Το εργαστήριο ή ο θεράπων ιατρός θα σας πει αν χρειάζεται αλλαγή στον χρόνο λήψης.

Απαιτήσεις για το εργαστήριο

• Κατάλληλο ηπαρινισμένο πλάσμα σύμφωνα με τη μέθοδο.
• Άμεση τοποθέτηση του δείγματος σε ψύξη.
• Γρήγορη φυγοκέντρηση και διαχωρισμός.
• Προστασία από το φως σε κεχριμπαρένιο ή κατάλληλα καλυμμένο σωληνάριο.
• Άμεση κατάψυξη και μεταφορά σύμφωνα με τις απαιτήσεις του εργαστηρίου αναφοράς.

Για γενικές πρακτικές οδηγίες πριν από αιμοληψία, δείτε τη σελίδα Προετοιμασία Εξετάσεων Αίματος.

12Πίνακας ερμηνείας της βιταμίνης C πλάσματος

Τα όρια εξαρτώνται από τη μέθοδο, το εργαστήριο και τον χειρισμό του δείγματος. Ο παρακάτω πίνακας βασίζεται σε συχνά χρησιμοποιούμενη εργαστηριακή ταξινόμηση και δεν αντικαθιστά το εύρος αναφοράς που αναγράφεται στο αποτέλεσμα.

13Τι σημαίνει χαμηλή τιμή

Μια χαμηλή τιμή μπορεί να αντανακλά πραγματική ανεπαρκή πρόσληψη, δυσαπορρόφηση ή αυξημένες ανάγκες. Μπορεί όμως να προκύψει και από ακατάλληλη διαχείριση του δείγματος, επειδή η βιταμίνη C αποδομείται γρήγορα όταν δεν προστατεύεται σωστά.

Η αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει:

• Πρόσφατη και μακροχρόνια διατροφή.
• Κάπνισμα, αλκοόλ, απώλεια βάρους και κοινωνικούς παράγοντες.
• Γαστρεντερικά συμπτώματα ή γνωστή δυσαπορρόφηση.
• Σημεία αιμορραγίας, δερματικές αλλοιώσεις και επούλωση.
• Γενική αίματος και δείκτες αναιμίας, όταν υπάρχουν σχετικά συμπτώματα.
• Φερριτίνη, σίδηρο, τρανσφερρίνη ή TIBC, Β12, φυλλικό, CRP, αλβουμίνη και άλλες εξετάσεις ανάλογα με το ιστορικό.

Όταν η κλινική εικόνα δεν συμφωνεί με το αποτέλεσμα, μπορεί να χρειαστεί επανάληψη με αυστηρότερο προαναλυτικό χειρισμό. Σε επιβεβαιωμένη ανεπάρκεια, η θεραπεία συνδυάζει διόρθωση της διατροφής, κατάλληλη συμπλήρωση και αντιμετώπιση του αιτίου.

14Τι σημαίνει υψηλή τιμή

Η υψηλή συγκέντρωση στο πλάσμα συνήθως σχετίζεται με πρόσφατη λήψη συμπληρώματος ή μεγάλης ποσότητας εμπλουτισμένου προϊόντος. Δεν σημαίνει ότι ο οργανισμός έχει αποκτήσει πρόσθετη προστασία και δεν αποτελεί στόχο θεραπείας.

Η έννοια της «τοξικής τιμής» στο πλάσμα δεν είναι καλά καθορισμένη. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες συνδέονται περισσότερο με τη συνολική δόση, τη διάρκεια λήψης και τους ατομικούς παράγοντες κινδύνου παρά με μία μεμονωμένη μέτρηση.

Σε επίμονα υψηλή τιμή χρειάζεται να ελεγχθούν:

• Η ακριβής ημερήσια δόση από όλα τα προϊόντα.
• Η λήψη αναβράζοντων ή πολυβιταμινών που περιέχουν επιπλέον βιταμίνη C.
• Η νεφρική λειτουργία και ιστορικό λίθων.
• Η παρουσία αιμοχρωμάτωσης ή άλλης υπερφόρτωσης σιδήρου.
• Ο χρόνος ανάμεσα στην τελευταία δόση και την αιμοληψία.

15Πότε έχει νόημα συμπλήρωμα

Η πρώτη επιλογή για τους περισσότερους ανθρώπους είναι η βελτίωση της διατροφής. Συμπλήρωμα μπορεί να είναι χρήσιμο όταν:

• Έχει τεκμηριωθεί χαμηλή πρόσληψη ή εργαστηριακή ανεπάρκεια.
• Η διατροφή παραμένει προσωρινά πολύ περιορισμένη.
• Υπάρχει δυσαπορρόφηση ή ειδική κλινική κατάσταση και έχει δοθεί ιατρική οδηγία.
• Απαιτείται θεραπεία σκορβούτου.
• Ο θεράπων ιατρός το εντάσσει σε συγκεκριμένο θεραπευτικό πλάνο.

Δεν υπάρχει σταθερή ένδειξη για καθημερινή βιταμίνη C σε όλους τους ενήλικες, για κάθε περίοδο στρες, για μη ειδική κόπωση ή για κάθε λοίμωξη. Επίσης, δεν υπάρχει γενική ανάγκη να συνδυάζεται υποχρεωτικά με ψευδάργυρο και βιταμίνη D. Κάθε θρεπτικό συστατικό έχει διαφορετικές ενδείξεις, ανάγκες και κινδύνους υπερβολικής λήψης.

16Δοσολογία και τρόπος λήψης

Η κατάλληλη δόση εξαρτάται από τον σκοπό. Άλλο είναι η κάλυψη διατροφικών αναγκών και άλλο η θεραπεία επιβεβαιωμένης ανεπάρκειας.

Η βιταμίνη C μπορεί να λαμβάνεται με ή χωρίς τροφή. Αν προκαλεί καούρα, ναυτία ή διάρροια, είναι προτιμότερη η λήψη με γεύμα ή η μείωση της δόσης. Ο διαχωρισμός μιας μεγάλης δόσης σε δύο μικρότερες μπορεί να βελτιώσει την ανοχή, αλλά δεν είναι απαραίτητος λόγω υποτιθέμενου «πολύ μικρού χρόνου ημιζωής».

Δόσεις πάνω από 1 γραμμάριο απορροφώνται αναλογικά λιγότερο και προκαλούν συχνότερα γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Το περισσότερο δεν είναι απαραίτητα αποτελεσματικότερο.

17Μορφές συμπληρωμάτων και λιποσωμιακή βιταμίνη C

Η απλή μορφή είναι το ασκορβικό οξύ. Υπάρχουν επίσης ασκορβικά άλατα νατρίου ή ασβεστίου, αναβράζοντα, μασώμενα, σκόνες, σκευάσματα παρατεταμένης αποδέσμευσης και λιποσωμιακά προϊόντα.

Δεν έχει αποδειχθεί ότι μία μορφή είναι συνολικά ανώτερη για την πρόληψη της ανεπάρκειας σε υγιείς ανθρώπους. Η επιλογή πρέπει να βασίζεται στη δόση, στην ανοχή, στα πρόσθετα συστατικά, στο κόστος και στην πραγματική ένδειξη.

18Παρενέργειες, ανώτατα όρια και προφυλάξεις

Η βιταμίνη C έχει γενικά χαμηλή τοξικότητα, αλλά οι μεγάλες δόσεις δεν είναι αδρανείς. Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι:

• Διάρροια.
• Ναυτία, καούρα ή κοιλιακές κράμπες.
• Φούσκωμα και αέρια.
• Επιβάρυνση οδοντικού σμάλτου από συχνή χρήση όξινων μασώμενων ή ροφημάτων.

Το αμερικανικό Food and Nutrition Board έχει ορίσει ανώτατο ανεκτό επίπεδο 2.000 mg/ημέρα για ενήλικες. Αυτό δεν είναι προτεινόμενη δόση ούτε εγγύηση ασφάλειας για κάθε άτομο. Η EFSA δεν έχει καθορίσει συγκεκριμένο ευρωπαϊκό ανώτατο όριο, επειδή τα δεδομένα δεν επαρκούν για ένα ενιαίο αριθμητικό όριο, αλλά αναγνωρίζονται οι γαστρεντερικές ανεπιθύμητες ενέργειες σε υψηλές προσλήψεις.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε:

• Ιστορικό νεφρολιθίασης ή υπεροξαλουρίας: οι υψηλές δόσεις μπορεί να αυξήσουν το οξαλικό φορτίο σε ευάλωτα άτομα.
• Χρόνια νεφρική νόσο ή αιμοκάθαρση: η δοσολογία πρέπει να καθορίζεται από τον θεράποντα ιατρό.
• Αιμοχρωμάτωση ή υπερφόρτωση σιδήρου: οι μεγάλες δόσεις αυξάνουν την απορρόφηση μη αιμικού σιδήρου και μπορεί να επιδεινώσουν τη συσσώρευση.
• Ανεπάρκεια G6PD: ιδιαίτερα οι πολύ υψηλές ενδοφλέβιες δόσεις μπορεί να προκαλέσουν αιμόλυση και απαιτούν ειδικό έλεγχο.
• Δίαιτα χαμηλού νατρίου: τα σκευάσματα ασκορβικού νατρίου ή ορισμένα αναβράζοντα μπορεί να προσθέτουν σημαντικό νάτριο.

19Φάρμακα και εργαστηριακές παρεμβολές

Τα συμπληρώματα πρέπει να αναφέρονται όπως ακριβώς και τα φάρμακα. Ιδιαίτερη συζήτηση με τον θεράποντα χρειάζεται όταν ο ασθενής:

• Υποβάλλεται σε χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία. Η χρήση αντιοξειδωτικών συμπληρωμάτων κατά τη θεραπεία είναι σύνθετο θέμα και δεν πρέπει να αποφασίζεται χωρίς τον ογκολόγο.
• Λαμβάνει λεβοθυροξίνη, επειδή η βιταμίνη C μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μεταβάλει την απορρόφησή της.
• Λαμβάνει θεραπεία για υπερφόρτωση σιδήρου ή έχει αιμοχρωμάτωση.
• Έχει χρόνια νεφρική νόσο ή χρησιμοποιεί πολλαπλά συμπληρώματα.

Οι υψηλές συγκεντρώσεις βιταμίνης C μπορούν επίσης να επηρεάσουν ορισμένες εργαστηριακές μεθόδους. Έχουν περιγραφεί ψευδώς υψηλές ή χαμηλές ενδείξεις σε ορισμένους μετρητές γλυκόζης, παρεμβολές σε ταινίες ούρων και πιθανές επιδράσεις σε άλλες χρωματομετρικές δοκιμασίες.

20Ανοσοποιητικό, λοιμώξεις και κοινό κρυολόγημα

Η βιταμίνη C είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού. Η έλλειψη μπορεί να διαταράξει επιθηλιακούς φραγμούς και λειτουργίες ανοσοκυττάρων. Αυτό είναι διαφορετικό από τον εμπορικό ισχυρισμό ότι οι υψηλές δόσεις «ενισχύουν» την άμυνα πάνω από το φυσιολογικό.

Τι δείχνουν οι μελέτες για το κρυολόγημα

• Η τακτική λήψη βιταμίνης C δεν μειώνει ουσιαστικά την πιθανότητα κρυολογήματος στον γενικό πληθυσμό.
• Μπορεί να μειώσει λίγο τη διάρκεια ή τη βαρύτητα των συμπτωμάτων όταν λαμβάνεται συστηματικά πριν από την έναρξη.
• Η έναρξη μόνο αφού εμφανιστούν τα συμπτώματα δεν έχει δείξει σταθερό όφελος.
• Σε άτομα που εκτίθενται σε ακραία σωματική καταπόνηση ή ψύχος έχει παρατηρηθεί μεγαλύτερο προληπτικό αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν μεταφέρεται αυτόματα σε όλους.

Δεν υπάρχει σταθερή επιστημονική βάση για να συνιστάται σε όλους συνδυασμός βιταμίνης C, ψευδαργύρου και βιταμίνης D. Ο ψευδάργυρος και η βιταμίνη D έχουν δικές τους ενδείξεις, αλληλεπιδράσεις και όρια ασφάλειας.

Η ενδοφλέβια βιταμίνη C σε σηψαιμία ή βαριές λοιμώξεις αποτελεί διαφορετική φαρμακολογική παρέμβαση. Δεν είναι ισοδύναμη με συμπλήρωμα από το στόμα και δεν αποτελεί καθιερωμένη γενική θεραπεία. Μεγάλες κλινικές μελέτες έχουν δώσει μικτά αποτελέσματα και σε ορισμένα πλαίσια έχουν αναδείξει πιθανή βλάβη.

21Καρδιά, καρκίνος, «ενέργεια» και άσκηση: τι δεν έχει αποδειχθεί

Καρδιαγγειακή προστασία

Η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών αποτελεί μέρος μιας καρδιοπροστατευτικής διατροφής. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι ένα μεμονωμένο συμπλήρωμα βιταμίνης C προλαμβάνει έμφραγμα, εγκεφαλικό ή αθηροσκλήρωση. Οι περισσότερες κλινικές δοκιμές δεν έχουν δείξει πειστικό όφελος των συμπληρωμάτων στην πρωτογενή ή δευτερογενή πρόληψη καρδιαγγειακών συμβαμάτων.

Αντικαρκινική δράση

Παρατηρητικές μελέτες συχνά συνδέουν την υψηλότερη κατανάλωση φρούτων και λαχανικών με χαμηλότερο κίνδυνο ορισμένων καρκίνων. Δεν μπορεί όμως να απομονωθεί η βιταμίνη C από το συνολικό διατροφικό πρότυπο, τη φυσική δραστηριότητα και άλλους παράγοντες. Τα συμπληρώματα από το στόμα δεν έχουν αποδειχθεί ότι προλαμβάνουν ή θεραπεύουν τον καρκίνο.

Η υψηλή ενδοφλέβια βιταμίνη C μελετάται ως φαρμακολογική παρέμβαση σε ορισμένα ογκολογικά πρωτόκολλα, αλλά παραμένει ερευνητική και δεν αντικαθιστά τη χειρουργική, τη χημειοθεραπεία, την ανοσοθεραπεία ή την ακτινοθεραπεία.

Ενέργεια και κόπωση

Η βιταμίνη C δεν παρέχει θερμίδες και δεν είναι ενεργειακό διεγερτικό. Η κόπωση μπορεί να βελτιωθεί όταν διορθώνεται πραγματική ανεπάρκεια ή συνυπάρχουσα αναιμία, αλλά δεν υπάρχει βάση για γενική χρήση ως «ενεργειακό» συμπλήρωμα σε άτομα με επαρκή κατάσταση.

Άσκηση και αποκατάσταση

Οι αθλητές χρειάζονται επαρκή διατροφή, όχι υποχρεωτικά μεγάλες αντιοξειδωτικές δόσεις. Η ρουτίνα συμπληρωμάτων υψηλής δόσης δεν έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει σταθερά την απόδοση, την αποκατάσταση ή την πρόληψη λοιμώξεων σε αθλητές που τρέφονται επαρκώς.

22Βιταμίνη C, σίδηρος, φερριτίνη και γενική αίματος

Η βιταμίνη C αυξάνει την απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου, δηλαδή του σιδήρου που προέρχεται κυρίως από φυτικές τροφές. Για αυτό ένας συνδυασμός όπως φακές με πιπεριά, ντομάτα ή λεμόνι μπορεί να είναι διατροφικά χρήσιμος.

Η βιοχημική αυτή δράση δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής που λαμβάνει σίδηρο χρειάζεται και ξεχωριστό δισκίο βιταμίνης C. Σε τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη, ο από του στόματος σίδηρος μόνος του ήταν ισοδύναμος με τον σίδηρο μαζί με βιταμίνη C ως προς την αποκατάσταση της αιμοσφαιρίνης και των αποθηκών σιδήρου.

Η απόφαση για θεραπεία σιδήρου δεν βασίζεται στη βιταμίνη C. Βασίζεται στην αιτία της σιδηροπενίας και στον συνδυασμό εξετάσεων:

Σε αιμοχρωμάτωση ή τεκμηριωμένη υπερφόρτωση σιδήρου, οι υψηλές δόσεις βιταμίνης C πρέπει να αποφεύγονται χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Για ολοκληρωμένη διερεύνηση δείτε τον κεντρικό οδηγό Αναιμία, Σίδηρος και Φερριτίνη.

Συχνές Ερωτήσεις

Σχετικοί επαληθευμένοι οδηγοί

Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές

1. 1. NIH Office of Dietary Supplements – Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals
      https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/
   2. European Food Safety Authority – Scientific Opinion on Dietary Reference Values for Vitamin C
      https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2013.3418
   3. Mayo Clinic Laboratories – Ascorbic Acid (Vitamin C), Plasma
      https://www.mayocliniclabs.com/test-catalog/overview/42362
   4. Cochrane – Vitamin C for preventing and treating the common cold
      https://www.cochrane.org/evidence/CD000980_vitamin-c-preventing-and-treating-common-cold
   5. Li N, et al. Oral iron supplements alone versus oral iron plus vitamin C in iron deficiency anemia. JAMA Network Open. 2020.
      https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33136134/
   6. National Cancer Institute – Intravenous Vitamin C (PDQ)
      https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/vitamin-c-pdq