1

Τι είναι η οστεοπόρωση;

Η οστεοπόρωση είναι μια χρόνια νόσος του σκελετού στην οποία τα οστά γίνονται πιο αδύναμα και πιο εύθραυστα. Αυτό συμβαίνει γιατί μειώνεται η οστική μάζα και επιδεινώνεται η μικροαρχιτεκτονική του οστού, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η πιθανότητα κατάγματος ακόμη και μετά από μικρό τραυματισμό ή απλή πτώση από το ίδιο επίπεδο. Δεν πρόκειται απλώς για «φυσιολογική φθορά της ηλικίας», αλλά για κλινική κατάσταση που συνδέεται με πραγματικό κίνδυνο αναπηρίας, πόνου, νοσηλείας και απώλειας αυτονομίας.

Στην καθημερινή πράξη, όταν λέμε «οστεοπόρωση», εννοούμε συνήθως είτε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση είτε άνδρες και γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας που έχουν σημαντικά αυξημένο καταγματικό κίνδυνο. Ωστόσο, η οστεοπόρωση μπορεί να είναι και δευτεροπαθής, δηλαδή να σχετίζεται με άλλα νοσήματα ή με φάρμακα, όπως τα κορτικοστεροειδή. Γι’ αυτό δεν αρκεί ποτέ μόνο μια γενική λέξη ή ένα παλιό DEXA· χρειάζεται πάντα ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση.

Η σημαντικότερη συνέπεια της νόσου είναι ότι αυξάνεται ο κίνδυνος για κατάγματα ευθραυστότητας, ιδιαίτερα στη σπονδυλική στήλη, στο ισχίο, στο περιφερικό άκρο της κερκίδας και σε άλλα σημεία που καταπονούνται συχνά. Ένα τέτοιο κάταγμα μπορεί να αλλάξει δραστικά την ποιότητα ζωής, ειδικά σε μεγαλύτερες ηλικίες. Για αυτό η οστεοπόρωση δεν είναι απλώς ένα «χαμηλό νούμερο στην πυκνομετρία», αλλά νόσος με σοβαρές επιπτώσεις στη λειτουργικότητα και την επιβίωση.

2

Γιατί λέγεται «σιωπηλή» νόσος;

Η οστεοπόρωση συχνά αποκαλείται σιωπηλή νόσος επειδή στις περισσότερες περιπτώσεις δεν προκαλεί συμπτώματα στα αρχικά της στάδια. Δεν πονάει, δεν δίνει εμφανές εξάνθημα, δεν ανεβάζει πυρετό και δεν κάνει τον ασθενή να αναζητήσει άμεσα βοήθεια. Το πρώτο της «σήμα» μπορεί να είναι ένα κάταγμα μετά από πτώση χαμηλής βίας ή ένας ξαφνικός πόνος στην πλάτη λόγω σπονδυλικού κατάγματος.

Αυτό είναι και το μεγάλο πρόβλημα της οστεοπόρωσης: μπορεί να εξελίσσεται για χρόνια χωρίς να γίνεται αντιληπτή. Μια γυναίκα ή ένας άνδρας μπορεί να πιστεύουν ότι είναι καλά, ενώ στην πραγματικότητα η αντοχή των οστών έχει ήδη μειωθεί σημαντικά. Όταν συμβεί το πρώτο κάταγμα, δεν έχουμε πια να κάνουμε με απλή πρόληψη αλλά με διαχείριση ήδη εγκατεστημένης βλάβης.

Γι’ αυτό έχει τόση σημασία ο έγκαιρος έλεγχος σε άτομα υψηλού κινδύνου, ιδίως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, σε ηλικιωμένους, σε ασθενείς με ιστορικό κατάγματος χαμηλής βίας ή σε όσους λαμβάνουν μακροχρόνια κορτιζόνη. Η έγκαιρη διάγνωση δεν θεραπεύει μόνη της τη νόσο, αλλά επιτρέπει να ληφθούν μέτρα πριν εμφανιστεί το κάταγμα που αλλάζει οριστικά την καθημερινότητα.

3

Πόσο συχνή είναι η οστεοπόρωση;

Η οστεοπόρωση είναι εξαιρετικά συχνή παγκοσμίως. Η Διεθνής Οστεοπορωτική Εταιρεία αναφέρει ότι περίπου 1 στις 3 γυναίκες και 1 στους 5 άνδρες άνω των 50 ετών θα υποστούν οστεοπορωτικό κάταγμα στη διάρκεια της ζωής τους. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο μεγάλο είναι το κλινικό και κοινωνικό βάρος της νόσου.

Η συχνότητα αυξάνεται όσο γερνάει ο πληθυσμός. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι περνούν δεκαετίες σε ηλικίες όπου η οστική απώλεια, οι πτώσεις και τα συνοδά νοσήματα γίνονται πιο συχνά. Αυτός είναι και ο λόγος που η οστεοπόρωση θεωρείται μεγάλη πρόκληση δημόσιας υγείας, όχι μόνο γιατί οδηγεί σε κατάγματα, αλλά και γιατί τα κατάγματα αυτά επιβαρύνουν νοσοκομεία, οικογένειες και συστήματα υγείας.

Τα πιο σημαντικά κατάγματα είναι τα σπονδυλικά και τα κατάγματα ισχίου. Τα σπονδυλικά μπορεί να περάσουν ακόμη και απαρατήρητα στην αρχή, αλλά οδηγούν σε μείωση ύψους, κύφωση και χρόνιο πόνο. Τα κατάγματα ισχίου είναι από τα πιο σοβαρά, επειδή συνδέονται με αυξημένη θνητότητα, απώλεια κινητικότητας και εξάρτηση από άλλους ανθρώπους για βασικές δραστηριότητες.

4

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε οστεοπενία και οστεοπόρωση;

Η οστεοπενία είναι η ενδιάμεση κατάσταση ανάμεσα στο φυσιολογικό και στην οστεοπόρωση. Συνήθως στο DEXA αντιστοιχεί σε T-score από -1,0 έως -2,5, ενώ η οστεοπόρωση ορίζεται κλασικά από T-score ≤ -2,5 σε κατάλληλο σημείο μέτρησης. Αυτή η διάκριση είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για τη λήψη θεραπευτικής απόφασης.

Με απλά λόγια, η οστεοπενία σημαίνει ότι η οστική πυκνότητα είναι χαμηλότερη από το φυσιολογικό αλλά όχι τόσο χαμηλή ώστε να πληροί από μόνη της τα κριτήρια της οστεοπόρωσης. Παρ’ όλα αυτά, ένα άτομο με οστεοπενία μπορεί να έχει υψηλό καταγματικό κίνδυνο αν συνυπάρχουν άλλοι παράγοντες, όπως μεγάλη ηλικία, προηγούμενο κάταγμα, χρόνια κορτιζόνη ή αυξημένος FRAX. Άρα δεν πρέπει να καθησυχάζει κάποιος μόνο και μόνο επειδή «δεν είναι ακόμα οστεοπόρωση».

Αντίστροφα, η οστεοπόρωση δεν σημαίνει πάντα ότι ο ασθενής ήδη έχει πονέσει ή έχει πάθει κάταγμα. Μπορεί να ανακαλυφθεί στον προληπτικό έλεγχο, και τότε υπάρχει μεγάλη ευκαιρία να προληφθούν σοβαρές επιπλοκές. Για αυτό είναι σημαντικό να συζητάμε τη διάγνωση μαζί με τον συνολικό κίνδυνο κατάγματος και όχι σαν μεμονωμένο αριθμό.

5

Αιτίες και παθοφυσιολογία

Το οστό δεν είναι στατικός ιστός. Βρίσκεται σε συνεχή ανακατασκευή μέσω ισορροπίας ανάμεσα σε οστεοκλάστες, που απορροφούν οστό, και οστεοβλάστες, που δημιουργούν νέο οστό. Στην οστεοπόρωση αυτή η ισορροπία διαταράσσεται υπέρ της απώλειας οστικής μάζας. Το αποτέλεσμα είναι λιγότερο ανθεκτικό οστό, με χειρότερη ποιότητα μικροαρχιτεκτονικής και μεγαλύτερη ευθραυστότητα.

Η πιο συχνή μορφή είναι η πρωτοπαθής οστεοπόρωση, ιδιαίτερα η μετεμμηνοπαυσιακή και η ηλικιακή. Μετά την εμμηνόπαυση, η απότομη πτώση των οιστρογόνων επιταχύνει την οστική απορρόφηση. Με την πάροδο της ηλικίας, προστίθενται και άλλοι παράγοντες, όπως μικρότερη σωματική δραστηριότητα, χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης ή ασβεστίου, ανεπάρκεια βιταμίνης D, πτώση μυϊκής μάζας και περισσότερα νοσήματα.

Υπάρχει όμως και η δευτεροπαθής οστεοπόρωση, που οφείλεται σε υποκείμενα νοσήματα ή φάρμακα. Παραδείγματα είναι η μακροχρόνια χρήση γλυκοκορτικοειδών, ο υπερθυρεοειδισμός, ο υπερπαραθυρεοειδισμός, η δυσαπορρόφηση, η χρόνια νεφρική νόσος, ο υπογοναδισμός και άλλες ενδοκρινοπάθειες. Για αυτό η διερεύνηση της οστεοπόρωσης δεν τελειώνει στο DEXA. Συχνά χρειάζεται και αναζήτηση δευτεροπαθών αιτιών.

6

Παράγοντες κινδύνου

Οι παράγοντες κινδύνου για οστεοπόρωση και κατάγματα είναι πολλοί και συχνά συνυπάρχουν. Στους μη τροποποιήσιμους ανήκουν η ηλικία, το γυναικείο φύλο, η εμμηνόπαυση, το οικογενειακό ιστορικό κατάγματος ισχίου και το χαμηλό σωματικό βάρος. Αυτά δεν μπορούμε να τα αλλάξουμε, αλλά μπορούμε να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη για έγκαιρο έλεγχο.

Στους τροποποιήσιμους ανήκουν η καθιστική ζωή, η χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου και πρωτεΐνης, η ανεπάρκεια βιταμίνης D, το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, οι συχνές πτώσεις και η ακινησία. Εδώ βρίσκεται και το πιο πρακτικό κομμάτι της πρόληψης: ακόμη και αν κάποιος έχει γενετική ή ορμονική προδιάθεση, μπορεί να μειώσει μέρος του κινδύνου με σωστή καθημερινή στρατηγική.

Ιδιαίτερη κατηγορία είναι τα φάρμακα και τα υποκείμενα νοσήματα. Η μακροχρόνια κορτιζόνη είναι από τις πιο γνωστές αιτίες δευτεροπαθούς οστεοπόρωσης. Παράλληλα, νοσήματα όπως κοιλιοκάκη, υπερθυρεοειδισμός, πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός, χρόνια νεφρική νόσος και ορισμένες μορφές υπογοναδισμού αυξάνουν τον κίνδυνο. Έτσι εξηγείται γιατί δύο άτομα με παρόμοια ηλικία μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό σκελετικό προφίλ.

7

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Η ομάδα που παραδοσιακά θεωρείται υψηλού κινδύνου είναι οι γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση, ειδικά αν έχουν μικρό σωματότυπο, οικογενειακό ιστορικό, κάταγμα χαμηλής βίας ή χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι η οστεοπόρωση είναι αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση. Και οι άνδρες άνω των 50 ετών κινδυνεύουν, ιδίως αν έχουν υπογοναδισμό, λήψη κορτιζόνης, κάπνισμα, αλκοόλ, χρόνια νοσήματα ή προηγούμενο κάταγμα.

Ιδιαίτερα ευάλωτα είναι επίσης άτομα με χαμηλό BMI, με συχνές πτώσεις, με μειωμένη όραση, με νευρολογικά νοσήματα ή με περιορισμένη κινητικότητα. Ο κίνδυνος δεν προκύπτει μόνο από το πόσο «αραιά» είναι τα οστά, αλλά και από το πόσο εύκολα μπορεί να συμβεί μια πτώση. Έτσι, η πρόληψη της οστεοπόρωσης δεν αποσυνδέεται ποτέ από την πρόληψη των πτώσεων.

Ακόμη, υψηλού κινδύνου θεωρούνται άτομα με προηγούμενο κάταγμα ευθραυστότητας. Ένα προηγούμενο σπονδυλικό ή περιφερικό κάταγμα χαμηλής βίας είναι από τα ισχυρότερα προειδοποιητικά σημεία ότι ο κίνδυνος επόμενου κατάγματος έχει ήδη αυξηθεί. Οι οδηγίες τονίζουν ότι ο κίνδυνος νέου κατάγματος είναι ιδιαίτερα αυξημένος τον πρώτο χρόνο μετά το πρώτο κάταγμα.

8

Συμπτώματα και πρώτα σημάδια

Στα πρώτα στάδια η οστεοπόρωση συνήθως δεν δίνει κανένα σύμπτωμα. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να βασιστούμε μόνο στο «πώς αισθάνομαι» για να αποκλείσουμε τη νόσο. Πολλοί ασθενείς νιώθουν απολύτως καλά μέχρι να εμφανιστεί το πρώτο κάταγμα ή να ανακαλυφθεί τυχαία η χαμηλή οστική πυκνότητα σε DEXA.

Τα πρώτα έμμεσα σημάδια μπορεί να είναι η μείωση ύψους με τα χρόνια, η εμφάνιση κύφωσης ή «καμπούρας», η ξαφνική εμφάνιση πόνου στη μέση ή στην πλάτη και η διαπίστωση ότι ένα κάταγμα συνέβη μετά από ελάχιστο τραυματισμό. Αυτά τα σημεία συχνά σχετίζονται με σπονδυλικά κατάγματα, τα οποία μπορεί να είναι περισσότερα από ένα χωρίς να έχουν αναγνωριστεί άμεσα.

Έτσι, ο σωστός τρόπος να σκεφτόμαστε την οστεοπόρωση είναι ο εξής: δεν περιμένουμε να «μιλήσει» η νόσος με εντυπωσιακά συμπτώματα. Τη ψάχνουμε ενεργά σε άτομα που έχουν τους σωστούς παράγοντες κινδύνου, ακριβώς επειδή η απουσία πόνου δεν σημαίνει απουσία προβλήματος.

9

Κατάγματα οστεοπόρωσης και επιπλοκές

Τα πιο χαρακτηριστικά κατάγματα στην οστεοπόρωση είναι τα σπονδυλικά, τα κατάγματα ισχίου και τα κατάγματα κερκίδας. Τα σπονδυλικά κατάγματα μπορεί να προκαλέσουν χρόνιο πόνο, κύφωση, μείωση ύψους και αναπνευστική δυσκολία όταν είναι πολλαπλά. Το κάταγμα ισχίου είναι το πιο σοβαρό, επειδή συχνά απαιτεί χειρουργείο, νοσηλεία, αποκατάσταση και παρατεταμένη εξάρτηση από βοήθεια τρίτων.

Οι συνέπειες των καταγμάτων ισχίου είναι βαριές. Η Διεθνής Οστεοπορωτική Εταιρεία αναφέρει ότι η συνολική θνητότητα στον πρώτο χρόνο μετά από κάταγμα ισχίου είναι περίπου 20%, ενώ η απώλεια ανεξαρτησίας είναι πολύ συχνή: περίπου 40% των επιζώντων δεν περπατούν ανεξάρτητα ένα χρόνο μετά και περίπου 60% χρειάζονται κάποια μορφή βοήθειας.

Αυτός είναι ο λόγος που η πρόληψη των καταγμάτων είναι ο πραγματικός στόχος της θεραπείας. Δεν θεραπεύουμε μόνο ένα νούμερο στο DEXA· προσπαθούμε να προλάβουμε το κάταγμα που μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια κινητικότητας, νοσηλεία, χρόνια φροντίδα ή θάνατο. Η οστεοπόρωση είναι επικίνδυνη όχι επειδή «λεπταίνουν τα οστά» θεωρητικά, αλλά επειδή αυτά τα κατάγματα έχουν πολύ πραγματικές συνέπειες.

10

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση της οστεοπόρωσης βασίζεται σε τρία επίπεδα: στο ιστορικό, στην εκτίμηση κινδύνου κατάγματος και στη μέτρηση οστικής πυκνότητας. Στην κλινική πράξη, ο γιατρός θα αξιολογήσει αν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, αν έχει προηγηθεί κάταγμα χαμηλής βίας, αν υπάρχει χρόνια κορτιζόνη, πτώσεις ή ύποπτες αλλαγές στο ύψος και στη στάση σώματος.

Η βασική απεικονιστική εξέταση είναι η DEXA, δηλαδή η μέτρηση οστικής πυκνότητας με απορροφησιομετρία διπλής ενέργειας. Συνήθως η μέτρηση γίνεται στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης και/ή στο ισχίο. Το αποτέλεσμα δίνεται κυρίως σε μορφή T-score, το οποίο συγκρίνει την οστική πυκνότητα του ασθενούς με εκείνη ενός υγιούς νεαρού ενήλικα.

Παράλληλα, σε πολλούς ασθενείς χρειάζεται βιοχημικός έλεγχος για να αποκλειστούν δευτεροπαθείς αιτίες ή να διορθωθούν ελλείψεις. Αυτός μπορεί να περιλαμβάνει ασβέστιο, φωσφόρο, αλκαλική φωσφατάση, 25-OH βιταμίνη D, παραθορμόνη, νεφρική λειτουργία και, κατά περίπτωση, άλλες εξετάσεις. Το λάθος είναι να περιορίζεται όλη η συζήτηση σε ένα μόνο νούμερο του DEXA. Η σωστή διάγνωση είναι πάντα πιο ολοκληρωμένη.

11

Τι είναι το DEXA και τι σημαίνει το T-score;

Το DEXA scan είναι η πιο καθιερωμένη μέθοδος για τη μέτρηση της οστικής πυκνότητας. Είναι ανώδυνη, σύντομη εξέταση και η ακτινοβολία της είναι χαμηλή. Στόχος της δεν είναι να δείξει αν «υπάρχει πόνος στα οστά», αλλά να εκτιμήσει πόσο πυκνό και κατά συνέπεια πόσο ανθεκτικό είναι το οστό σε κρίσιμες ανατομικές περιοχές.

Το αποτέλεσμα δίνεται κυρίως ως T-score. Ένα T-score έως -1,0 θεωρείται γενικά φυσιολογικό, από -1,0 έως -2,5 δηλώνει οστεοπενία και ≤ -2,5 οστεοπόρωση. Η σωστή ερμηνεία όμως απαιτεί εμπειρία, γιατί δεν μετράμε μόνο το νούμερο αλλά και το σημείο μέτρησης, την ηλικία, το φύλο, την παρουσία κατάγματος, τις πιθανές εκφυλιστικές αλλοιώσεις και τη συνολική καταγματική επικινδυνότητα.

Το DEXA χρησιμοποιείται και για παρακολούθηση θεραπείας, όμως όχι υπερβολικά συχνά χωρίς λόγο. Ανάλογα με το προφίλ του ασθενούς και το θεραπευτικό πλάνο, η επανάληψη μπορεί να γίνει σε 1–3 χρόνια ή σύμφωνα με τις οδηγίες του θεράποντα ιατρού.

12

FRAX και εκτίμηση κινδύνου κατάγματος

Το FRAX είναι εργαλείο που υπολογίζει την πιθανότητα μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και κατάγματος ισχίου μέσα στα επόμενα 10 χρόνια. Δεν αντικαθιστά το DEXA, αλλά το συμπληρώνει. Χρησιμοποιεί στοιχεία όπως ηλικία, φύλο, BMI, προηγούμενο κάταγμα, κάπνισμα, αλκοόλ, κορτιζόνη, ρευματοειδή αρθρίτιδα και, όταν υπάρχει, την οστική πυκνότητα στον αυχένα του μηριαίου.

Η αξία του FRAX είναι πρακτική: μας βοηθά να δούμε αν ένα άτομο με οστεοπενία έχει στην πραγματικότητα αρκετά υψηλό κίνδυνο ώστε να χρειάζεται φαρμακευτική παρέμβαση. Τα ελληνικά θεραπευτικά πρωτόκολλα του Υπουργείου Υγείας ενσωματώνουν επίσης κριτήρια FRAX μαζί με το T-score για αποφάσεις που αφορούν διάγνωση και θεραπευτική στρατηγική.

Με απλά λόγια, το FRAX είναι χρήσιμο γιατί μετατρέπει μια γενική εντύπωση κινδύνου σε πιο συγκεκριμένη αριθμητική εκτίμηση. Δεν είναι τέλειο και δεν «βλέπει» τα πάντα, αλλά βοηθά πολύ στην εξατομίκευση της απόφασης, ιδιαίτερα στους ασθενείς που βρίσκονται στην γκρίζα ζώνη μεταξύ οστεοπενίας και οστεοπόρωσης.

13

Χρήσιμες εξετάσεις αίματος και βιοχημικός έλεγχος

Στην οστεοπόρωση, ο εργαστηριακός έλεγχος δεν «μετρά την πυκνότητα» των οστών, αλλά βοηθά να εντοπίσουμε αίτια που συμβάλλουν στην οστική απώλεια ή να διορθώσουμε ελλείψεις. Χρήσιμες εξετάσεις είναι συχνά το ασβέστιο, ο φώσφορος, η 25-OH βιταμίνη D, η παραθορμόνη (PTH), η αλκαλική φωσφατάση, η κρεατινίνη και άλλες ανάλογα με το ιστορικό.

Ο έλεγχος αυτός έχει διπλό ρόλο. Πρώτον, μπορεί να δείξει αν υπάρχει δευτεροπαθής αιτία, όπως υπερπαραθυρεοειδισμός ή σοβαρή ανεπάρκεια βιταμίνης D. Δεύτερον, βοηθά στην ασφαλή έναρξη θεραπείας, ιδίως πριν από παρεντερικά φάρμακα, όπου συστήνεται να έχει προηγηθεί διόρθωση ανεπάρκειας βιταμίνης D και εκτίμηση του μεταβολισμού ασβεστίου.

Για ένα μικροβιολογικό και βιοχημικό εργαστήριο, αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σημείο: ο οστικός μεταβολισμός δεν αξιολογείται μόνο με μία απεικονιστική εξέταση, αλλά και με στοχευμένες εξετάσεις αίματος που εξηγούν γιατί ο ασθενής χάνει οστική μάζα ή γιατί η θεραπεία μπορεί να μην αποδίδει όσο περιμέναμε.

14

Πρόληψη της οστεοπόρωσης

Η πρόληψη της οστεοπόρωσης δεν ξεκινά όταν ήδη υπάρχει κάταγμα. Ξεκινά από νεότερες ηλικίες, με στόχο να αποκτηθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη κορυφαία οστική μάζα και να διατηρηθεί όσο γίνεται καλύτερα με την πάροδο των ετών. Αλλά και μετά τα 50, υπάρχουν ακόμη πολλά που μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο.

Οι βασικοί πυλώνες είναι η σωστή διατροφή με επαρκές ασβέστιο και πρωτεΐνη, η επάρκεια βιταμίνης D, η άσκηση με φόρτιση και ενδυνάμωση, η αποφυγή καπνίσματος, ο περιορισμός αλκοόλ και η πρόληψη πτώσεων. Καμία από αυτές τις παρεμβάσεις δεν είναι «δευτερεύουσα». Ακόμη και όταν χρειαστεί φάρμακο, οι μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις παραμένουν θεμέλιο της αντιμετώπισης.

Η πρόληψη πρέπει επίσης να είναι εξατομικευμένη. Άλλες ανάγκες έχει μια 55χρονη με πρώιμη εμμηνόπαυση, άλλες ένας 78χρονος με δύο πτώσεις τον τελευταίο χρόνο και άλλες ένα άτομο που παίρνει χρόνια κορτιζόνη. Όσο πιο νωρίς γίνει η κατάλληλη στόχευση, τόσο περισσότερο περιορίζεται ο κίνδυνος για το πρώτο μεγάλο κάταγμα.

15

Διατροφή, ασβέστιο, βιταμίνη D, μαγνήσιο, Κ2

Η διατροφή είναι βασικός πυλώνας της πρόληψης και της συνολικής διαχείρισης. Οι οδηγίες συνήθως προτείνουν ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου περίπου 1000–1200 mg ανάλογα με ηλικία και φύλο, με προτίμηση στη διατροφική πρόσληψη και όχι στην άκριτη χρήση συμπληρωμάτων. Η επάρκεια βιταμίνης D είναι επίσης κρίσιμη, γιατί χωρίς αυτήν δεν αξιοποιείται σωστά το ασβέστιο και δυσκολεύεται τόσο η πρόληψη όσο και η θεραπεία.

Τροφές πλούσιες σε ασβέστιο είναι τα γαλακτοκομικά, η παρμεζάνα, το γιαούρτι, οι σαρδέλες με κόκαλο, ορισμένα εμπλουτισμένα τρόφιμα, τα αμύγδαλα και ορισμένα πράσινα λαχανικά. Το αν αρκεί μόνο η διατροφή εξαρτάται από την ηλικία, τις συνήθειες, τη δυσαπορρόφηση και τις εργαστηριακές τιμές. Η βιταμίνη D, από την άλλη, επηρεάζεται έντονα από την έκθεση στον ήλιο, την ηλικία, το βάρος και το αν το άτομο είναι κυρίως σε εσωτερικό χώρο.

Το μαγνήσιο και η βιταμίνη Κ συμμετέχουν επίσης στον οστικό μεταβολισμό, αν και στη ρουτίνα η έμφαση δίνεται συνήθως περισσότερο σε ασβέστιο και βιταμίνη D. Το βασικό μήνυμα για τον ασθενή είναι ότι η υγεία των οστών δεν στηρίζεται σε ένα «μαγικό συμπλήρωμα», αλλά σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική διατροφής και μεταβολικού ελέγχου.

16

Άσκηση και πρόληψη πτώσεων

Η άσκηση είναι από τα πιο σημαντικά μη φαρμακευτικά μέτρα. Οι κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν weight-bearing άσκηση, ασκήσεις ενδυνάμωσης και βελτίωσης ισορροπίας, γιατί έτσι ωφελείται όχι μόνο το οστό αλλά και το μυϊκό σύστημα, που είναι απαραίτητο για σταθερότητα και λιγότερες πτώσεις. Το περπάτημα είναι χρήσιμο, αλλά συνήθως δεν αρκεί μόνο του αν δεν συνοδεύεται από άσκηση δύναμης και ισορροπίας.

Στους ηλικιωμένους, η πρόληψη πτώσεων είναι σχεδόν εξίσου σημαντική με τη θεραπεία της ίδιας της οστεοπόρωσης. Κακή όραση, μυϊκή αδυναμία, πολυφαρμακία, υπνηλία, ασταθές βάδισμα, χαλιά, κακός φωτισμός και έλλειψη χειρολαβών στο σπίτι αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο. Η διόρθωση αυτών των παραγόντων μπορεί να προλάβει κατάγματα χωρίς κανένα φάρμακο.

Άρα η σωστή στρατηγική δεν είναι μόνο «να δυναμώσουμε τα οστά», αλλά και «να μειώσουμε την πιθανότητα να πέσουμε». Για πολλούς ηλικιωμένους, αυτό είναι το πιο ρεαλιστικό και άμεσα αποτελεσματικό μέτρο για να προστατεύσουν την ανεξαρτησία τους.

17

Φαρμακευτική θεραπεία

Η φαρμακευτική θεραπεία δεν χρειάζεται σε κάθε άτομο με χαμηλή οστική πυκνότητα, αλλά είναι απαραίτητη σε όσους έχουν υψηλό κίνδυνο κατάγματος, ιδιαίτερα μετά από προηγούμενο κάταγμα ευθραυστότητας. Οι ενδοκρινολογικές και οστεοπορωτικές οδηγίες αναφέρουν ως πρώτης γραμμής επιλογές κυρίως τα διφωσφονικά, με επανεκτίμηση του κινδύνου μετά από ορισμένα χρόνια θεραπείας.

Πέρα από τα διφωσφονικά, υπάρχουν ο denosumab, η teriparatide, η romosozumab και άλλες ειδικότερες θεραπείες, ανάλογα με το προφίλ του ασθενούς. Η romosozumab θεωρείται νεότερη αναβολική ή διπλής δράσης επιλογή, αλλά δεν πρέπει να δίνεται αδιάκριτα σε ασθενείς με υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η teriparatide χτίζει νέο οστό και χρησιμοποιείται σε ειδικές περιπτώσεις υψηλού κινδύνου. Το denosumab είναι ισχυρό αντιοστεοκλαστικό φάρμακο, αλλά δεν πρέπει να καθυστερεί ή να διακόπτεται απρόσεκτα χωρίς σχέδιο συνέχειας θεραπείας.

Το σωστό φάρμακο επιλέγεται με βάση την ηλικία, το φύλο, την ύπαρξη προηγούμενου κατάγματος, τη νεφρική λειτουργία, την ανοχή, το καρδιαγγειακό ιστορικό, την πιθανότητα συμμόρφωσης και το αν έχει προηγηθεί άλλη αγωγή. Δεν υπάρχει μία θεραπεία που να ταιριάζει σε όλους.

18

Οστεοπόρωση στην τρίτη ηλικία

Η τρίτη ηλικία είναι η πιο ευάλωτη φάση για τις επιπλοκές της οστεοπόρωσης. Όχι μόνο γιατί τα οστά είναι πιο αδύναμα, αλλά και γιατί αυξάνονται οι πτώσεις, η μυϊκή αδυναμία, η πολυφαρμακία, η κακή όραση, η ακινησία και τα συνοδά νοσήματα. Έτσι, ο ηλικιωμένος δεν κινδυνεύει μόνο από την οστική απώλεια καθαυτή, αλλά και από ολόκληρο το λειτουργικό πλαίσιο που κάνει το κάταγμα πιο πιθανό και πιο επικίνδυνο.

Τα κατάγματα ισχίου σε ηλικιωμένους είναι από τα σοβαρότερα γεγονότα στη γηριατρική. Η Διεθνής Οστεοπορωτική Εταιρεία αναφέρει θνητότητα περίπου 20% στον πρώτο χρόνο και βαριά λειτουργική απώλεια σε μεγάλο μέρος των επιζώντων. Για αυτό η οστεοπόρωση στην τρίτη ηλικία δεν είναι «ένα εύρημα ρουτίνας», αλλά σημαντικός δείκτης μελλοντικής απώλειας αυτονομίας.

Η προστασία του ηλικιωμένου πρέπει να είναι πολυπαραγοντική: έλεγχος DEXA όταν ενδείκνυται, διόρθωση βιταμίνης D, ασβέστιο όταν χρειάζεται, άσκηση ανάλογη με τις δυνατότητες, φυσικοθεραπεία, έλεγχος όρασης, ασφάλεια στο σπίτι και σωστή φαρμακευτική επιλογή με βάση τη νεφρική λειτουργία και τα υπόλοιπα νοσήματα. Το μεγάλο κέρδος δεν είναι μόνο να «ανέβει η πυκνότητα», αλλά να διατηρηθεί η ανεξαρτησία.

19

Οστεοπόρωση σε άνδρες, παιδιά και ειδικές ομάδες

Η οστεοπόρωση στους άνδρες συχνά υποδιαγιγνώσκεται, επειδή θεωρείται λανθασμένα «γυναικεία νόσος». Όμως οι άνδρες άνω των 50 ετών έχουν σημαντικό κίνδυνο κατάγματος και περίπου 1 στους 5 θα υποστεί οστεοπορωτικό κάταγμα στη διάρκεια της ζωής του. Μάλιστα, μετά από κάταγμα ισχίου η πρόγνωση στους άνδρες είναι συχνά χειρότερη.

Στα παιδιά και στους εφήβους, η οστεοπόρωση είναι πολύ πιο σπάνια και η προσέγγιση είναι διαφορετική. Μπορεί να σχετίζεται με γενετικά νοσήματα, μακροχρόνια κορτιζόνη, φλεγμονώδη νοσήματα, δυσαπορρόφηση ή σοβαρή ακινησία. Η DEXA δεν ερμηνεύεται μηχανικά όπως στους ηλικιωμένους και χρειάζεται εξειδικευμένη προσέγγιση.

Ειδικές ομάδες είναι επίσης οι ασθενείς με χρόνια κορτιζόνη, οι γυναίκες με πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια, οι ασθενείς με βαριατρική χειρουργική, οι νεφροπαθείς και οι ασθενείς με νευρολογικές παθήσεις ή παρατεταμένη ακινησία. Σε όλες αυτές τις ομάδες, ο οστικός έλεγχος πρέπει να γίνεται με πολύ χαμηλό όριο υποψίας.

20

Τι ισχύει στην Ελλάδα και στον ΕΟΠΥΥ

Στην Ελλάδα, η διάγνωση και θεραπεία της οστεοπόρωσης εντάσσονται σε επίσημα διαγνωστικά και θεραπευτικά πρωτόκολλα. Το Υπουργείο Υγείας έχει δημοσιεύσει σχετικό πρωτόκολλο, ενώ η φαρμακευτική και διαγνωστική διαχείριση συνδέεται με ηλεκτρονική συνταγογράφηση και συγκεκριμένα κριτήρια. Τα πρωτόκολλα αυτά χρησιμοποιούν συνδυασμό T-score, προηγούμενου κατάγματος και, σε ορισμένα προφίλ, FRAX για την εκτίμηση κινδύνου και τη θεραπευτική ένταξη.

Στην πράξη, η μέτρηση οστικής πυκνότητας, ορισμένες βασικές εργαστηριακές εξετάσεις και αρκετές αντιοστεοπορωτικές θεραπείες αποζημιώνονται υπό προϋποθέσεις. Ωστόσο, οι ακριβείς όροι αποζημίωσης και τα θεραπευτικά κριτήρια μπορεί να ανανεώνονται. Για αυτό το πιο ασφαλές είναι ο ασθενής να επιβεβαιώνει την ισχύουσα κάλυψη μέσω του θεράποντα ιατρού και της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, αντί να βασίζεται σε παλιές ανεπίσημες πληροφορίες.

Οι κωδικοί ICD-10 που χρησιμοποιούνται συχνά στην οστεοπόρωση περιλαμβάνουν τις κατηγορίες M80 και M81, ενώ μπορεί να συνυπάρχουν και άλλοι σχετικοί κωδικοί ανάλογα με την αιτία ή τις συνοδές διαταραχές. Αυτή η πληροφορία έχει σημασία για τη συνταγογράφηση, αλλά η πρακτική αξία για τον ασθενή είναι κυρίως ότι χρειάζεται σωστή ιατρική τεκμηρίωση και όχι απλή «διοικητική» προσέγγιση.

21

Συχνές ερωτήσεις

22

Τι να θυμάστε, CTA και βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.