Προβιοτικά: Πότε Βοηθούν, Ποια Στελέχη Χρησιμοποιούνται και Πότε Χρειάζεται Προσοχή

1Τι είναι τα προβιοτικά και τι δεν είναι

Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκή ποσότητα και για συγκεκριμένη χρήση, μπορούν να προσφέρουν όφελος στην υγεία. Ο ορισμός αυτός δεν σημαίνει ότι κάθε βακτήριο σε ένα γιαούρτι ή κάθε κάψουλα με «δισεκατομμύρια μικροοργανισμούς» έχει αποδεδειγμένο θεραπευτικό αποτέλεσμα.

Για να έχει νόημα μία σύσταση πρέπει να γνωρίζουμε τουλάχιστον τέσσερα στοιχεία: ποιο ακριβώς στέλεχος περιέχεται, για ποια πάθηση μελετήθηκε, σε ποια δόση και για πόσο διάστημα. Η μεταφορά αποτελεσμάτων από ένα στέλεχος σε άλλο, ακόμη και μέσα στο ίδιο είδος, είναι επιστημονικά λανθασμένη.

Τα προβιοτικά δεν «καθαρίζουν» το έντερο, δεν αποκαθιστούν υποχρεωτικά το μικροβίωμα μετά από κάθε αντιβίωση και δεν αποτελούν γενική θεραπεία για ανοσία, βάρος, άγχος ή όλες τις γαστρεντερικές παθήσεις.

2Προβιοτικά, πρεβιοτικά, συμβιοτικά και μεταβιοτικά

Τα ζυμωμένα τρόφιμα δεν είναι αυτομάτως προβιοτικά. Μπορεί να περιέχουν ζωντανές καλλιέργειες, αλλά για τον χαρακτηρισμό «προβιοτικό» απαιτείται τεκμηριωμένο όφελος από γνωστό μικροοργανισμό στην κατάλληλη ποσότητα.

3Γιατί η δράση είναι ειδική για το στέλεχος

Η πλήρης ονομασία ενός προβιοτικού περιλαμβάνει γένος, είδος και στέλεχος. Για παράδειγμα, το Lacticaseibacillus rhamnosus GG δεν είναι το ίδιο προϊόν με οποιοδήποτε άλλο L. rhamnosus. Το «GG» είναι ο κωδικός του συγκεκριμένου στελέχους και συνδέεται με τα δεδομένα των μελετών του.

Η ιδιότητα αυτή λέγεται strain specificity. Δύο στελέχη του ίδιου είδους μπορεί να διαφέρουν ως προς την επιβίωση στο γαστρικό οξύ, την προσκόλληση, την παραγωγή μεταβολιτών, την ανοσολογική επίδραση και κυρίως την κλινική αποτελεσματικότητα.

4Διάρροια από αντιβιοτικά: πότε μπορεί να υπάρχει όφελος

Η διάρροια από αντιβιοτικά μπορεί να εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της αγωγής ή λίγο μετά τη διακοπή της. Οφείλεται σε μεταβολή της εντερικής χλωρίδας, άμεση δράση του φαρμάκου στην κινητικότητα ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, λοίμωξη από Clostridioides difficile.

Ορισμένα συγκεκριμένα προβιοτικά έχουν δείξει ότι μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο εμφάνισης διάρροιας σε ορισμένους ασθενείς. Το μέγεθος του οφέλους όμως διαφέρει ανά ηλικία, αντιβιοτικό, αρχικό κίνδυνο, χρόνο έναρξης και προϊόν. Δεν δικαιολογείται η γενική φράση «πάρε οποιοδήποτε προβιοτικό μαζί με κάθε αντιβίωση».

Η απόφαση έχει περισσότερο νόημα όταν υπάρχει αυξημένος κίνδυνος διάρροιας και επιλέγεται προϊόν με στοιχεία για τη συγκεκριμένη ένδειξη. Αν εμφανιστούν έντονη διάρροια, πυρετός, αίμα, σημαντικός κοιλιακός πόνος ή αφυδάτωση, απαιτείται ιατρική αξιολόγηση.

5Ποια στελέχη έχουν μελετηθεί στη διάρροια από αντιβιοτικά

Στις κατευθυντήριες οδηγίες και στις συστηματικές ανασκοπήσεις συναντώνται συχνότερα συγκεκριμένα στελέχη ή συνδυασμοί, όπως:

• Saccharomyces boulardii με σαφώς προσδιορισμένο στέλεχος, όπως CNCM I-745 σε αρκετές μελέτες,
• Lacticaseibacillus rhamnosus GG,
• ορισμένοι ακριβείς συνδυασμοί Lactobacillus/Lacticaseibacillus και Bifidobacterium,
• συγκεκριμένοι πολυστελεχικοί συνδυασμοί που δεν πρέπει να αντικαθίστανται από τυχαία μίγματα.

Η ύπαρξη μελέτης για ένα στέλεχος δεν αποδεικνύει ότι κάθε προϊόν του ίδιου γένους έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Επίσης, οι παιδιατρικές συστάσεις δεν μεταφέρονται αυτόματα στους ενήλικες και το αντίστροφο.

6Saccharomyces boulardii: τι είναι και πότε χρησιμοποιείται

Το Saccharomyces boulardii είναι προβιοτική ζύμη και όχι βακτήριο. Αυτό σημαίνει ότι δεν εξουδετερώνεται συνήθως από τα αντιβακτηριακά αντιβιοτικά, αλλά μπορεί να επηρεαστεί από αντιμυκητιασικά φάρμακα.

Έχει μελετηθεί κυρίως για πρόληψη διάρροιας που σχετίζεται με αντιβιοτικά και σε ορισμένα άλλα γαστρεντερικά πλαίσια. Δεν αποτελεί θεραπεία της αιτίας μιας σοβαρής διάρροιας και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να καθυστερήσει ο έλεγχος για C. difficile.

Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή επειδή έχουν αναφερθεί περιπτώσεις μυκηταιμίας, κυρίως σε βαριά ασθενείς, ανοσοκατεσταλμένους και άτομα με κεντρικό φλεβικό καθετήρα. Σε αυτούς τους πληθυσμούς δεν πρέπει να χρησιμοποιείται χωρίς ρητή ιατρική απόφαση.

7Lactobacillus και Bifidobacterium: το πλήρες όνομα έχει σημασία

Οι όροι Lactobacillus και Bifidobacterium περιγράφουν μεγάλα γένη μικροοργανισμών. Μετά από νεότερη ταξινομική αναθεώρηση, πολλά παλαιότερα «Lactobacillus» έχουν νέα ονόματα, όπως Lacticaseibacillus και Lactiplantibacillus. Για τον ασθενή, το κρίσιμο στοιχείο παραμένει ο πλήρης συνδυασμός γένους, είδους και στελέχους.

Παραδείγματα που εμφανίζονται στη βιβλιογραφία είναι το Lacticaseibacillus rhamnosus GG, το Lactiplantibacillus plantarum 299v και συγκεκριμένα στελέχη Bifidobacterium longum ή Bifidobacterium animalis subsp. lactis. Η ένδειξη και η ποιότητα των δεδομένων δεν είναι ίδιες για όλα.

Η απλή αναγραφή «10 στελέχη Lactobacillus και Bifidobacterium» δεν εξασφαλίζει αποτελεσματικότητα. Μερικές φορές ένα καλά μελετημένο μονοστελεχικό προϊόν είναι προτιμότερο από ένα εντυπωσιακό αλλά ατεκμηρίωτο μίγμα.

8IBS και προβιοτικά: τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα

Στο σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου τα αποτελέσματα των μελετών είναι ανομοιογενή. Ορισμένα συγκεκριμένα στελέχη ή συνδυασμοί έχουν δείξει μικρή βελτίωση σε συνολικά συμπτώματα, πόνο ή φούσκωμα, ενώ άλλες μελέτες δεν έδειξαν σαφές όφελος.

Ο λόγος είναι ότι το IBS δεν είναι μία ενιαία κατάσταση. Υπάρχουν υποτύποι με διάρροια, δυσκοιλιότητα ή μικτή εικόνα, διαφορετικοί μηχανισμοί και διαφορετικές μελέτες. Οι μεγάλες γαστρεντερολογικές οδηγίες δεν συμφωνούν όλες ως προς τη γενική χρήση προβιοτικών και ορισμένες συνιστούν να περιορίζονται σε κλινικές δοκιμές λόγω της χαμηλής βεβαιότητας.

Ένα δοκιμαστικό σχήμα μπορεί να συζητηθεί σε επιλεγμένο ασθενή, αλλά πρέπει να είναι χρονικά περιορισμένο και να αξιολογείται με συγκεκριμένο στόχο. Αν δεν υπάρχει ουσιαστική βελτίωση, δεν υπάρχει λόγος να συνεχίζεται επ’ αόριστον.

Δείτε τον πλήρη οδηγό: Ευερέθιστο Έντερο (IBS): συμπτώματα, διάγνωση και αντιμετώπιση.

9Φούσκωμα, αέρια και κοιλιακός πόνος

Τα προβιοτικά μπορούν αρχικά να προκαλέσουν αέρια, κοιλιακή διάταση ή αλλαγή στις κενώσεις. Αυτό δεν σημαίνει πάντα ότι «δουλεύουν» και δεν πρέπει να θεωρείται απαραίτητο στάδιο προσαρμογής.

Στο IBS, τα πρεβιοτικά συστατικά ενός προϊόντος —όπως ινουλίνη, FOS ή GOS— μπορεί να είναι η αιτία επιδείνωσης του φουσκώματος, επειδή ζυμώνονται στο έντερο. Έτσι, ένα συμβιοτικό προϊόν μπορεί να είναι λιγότερο ανεκτό από ένα απλό προβιοτικό.

Αν το φούσκωμα είναι νέο, έντονο ή συνοδεύεται από απώλεια βάρους, αναιμία, αιμορραγία, επίμονους εμέτους, νυχτερινά συμπτώματα ή αλλαγή στις κενώσεις σε μεγαλύτερη ηλικία, χρειάζεται ιατρική διερεύνηση και όχι συνεχείς αλλαγές συμπληρωμάτων.

10Διάρροια, ενυδάτωση και Imodium

Στην οξεία διάρροια η προτεραιότητα είναι η ενυδάτωση και η αναπλήρωση ηλεκτρολυτών. Τα προβιοτικά, όταν έχουν θέση, αποτελούν συμπληρωματική και όχι κύρια θεραπεία.

Η λοπεραμίδη, γνωστή από προϊόντα όπως το Imodium, μειώνει την κινητικότητα του εντέρου και προσφέρει συμπτωματική ανακούφιση σε κατάλληλες περιπτώσεις. Δεν θεραπεύει λοίμωξη και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αδιάκριτα όταν υπάρχει αίμα στα κόπρανα, υψηλός πυρετός, έντονος πόνος ή υποψία C. difficile.

Τα προβιοτικά και η λοπεραμίδη δεν είναι εναλλακτικές εκδοχές της ίδιας θεραπείας. Έχουν διαφορετικό στόχο και καμία από τις δύο επιλογές δεν αντικαθιστά τη διάγνωση όταν υπάρχουν ανησυχητικά συμπτώματα.

Διαβάστε: Imodium για διάρροια: πότε χρησιμοποιείται και πότε χρειάζεται προσοχή.

11Clostridioides difficile: γιατί χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή

Η λοίμωξη από Clostridioides difficile μπορεί να εμφανιστεί μετά από αντιβιοτικά και να προκαλέσει από ήπια έως πολύ σοβαρή κολίτιδα. Η διάγνωση βασίζεται στην κλινική εικόνα και σε κατάλληλες εξετάσεις κοπράνων.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες διαφέρουν ως προς την προληπτική χρήση συγκεκριμένων προβιοτικών. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα προβιοτικά θεραπεύουν ενεργή λοίμωξη ή ότι πρέπει να χρησιμοποιούνται για την πρόληψη υποτροπής χωρίς ιατρική οδηγία.

Σε επίμονη υδαρή διάρροια μετά από αντιβίωση ή νοσηλεία, ιδιαίτερα με πόνο, πυρετό ή επιδείνωση, η προτεραιότητα είναι η άμεση επικοινωνία με γιατρό. Η αυτοθεραπεία με Imodium ή προβιοτικά μπορεί να καθυστερήσει την κατάλληλη διάγνωση.

12Γιατί τα CFU δεν αρκούν για την επιλογή προϊόντος

Τα CFU, δηλαδή οι μονάδες σχηματισμού αποικιών, δείχνουν τον αριθμό βιώσιμων μικροοργανισμών. Είναι χρήσιμο μέγεθος, αλλά δεν περιγράφει από μόνο του την κλινική αξία του προϊόντος.

• Δέκα δισεκατομμύρια CFU ενός ατεκμηρίωτου στελέχους δεν είναι καλύτερα από μικρότερη δόση ενός καλά μελετημένου στελέχους.
• Η αποτελεσματική δόση διαφέρει ανά στέλεχος και ένδειξη.
• Σημασία έχει αν τα CFU εγγυώνται μέχρι τη λήξη και όχι μόνο κατά την παραγωγή.
• Η βιωσιμότητα εξαρτάται από αποθήκευση, υγρασία, θερμοκρασία και συσκευασία.
• Για τη ζύμη S. boulardii μπορεί να αναγράφονται και mg, οπότε η σύγκριση μόνο με CFU είναι παραπλανητική.

13Πώς διαβάζουμε σωστά την ετικέτα

Μια αξιόπιστη ετικέτα πρέπει να επιτρέπει να αναγνωρίσετε τι ακριβώς αγοράζετε.

14Δόση, διάρκεια και χρόνος λήψης

Δεν υπάρχει μία καθολική δοσολογία για όλα τα προβιοτικά. Η κατάλληλη δόση είναι εκείνη που μελετήθηκε για το συγκεκριμένο στέλεχος, την ένδειξη και την ηλικιακή ομάδα.

Το ίδιο ισχύει για τη διάρκεια. Στη διάρροια από αντιβιοτικά η χρήση μπορεί να ξεκινά κοντά στην έναρξη του αντιβιοτικού και να συνεχίζεται για περιορισμένο διάστημα, ενώ σε δοκιμή για IBS μπορεί να χρειάζονται μερικές εβδομάδες για αξιολόγηση. Η επ’ αόριστον χρήση χωρίς σαφές όφελος δεν είναι τεκμηριωμένη στρατηγική.

Ο χρόνος λήψης εξαρτάται από το προϊόν και τη μορφή του. Ακολουθείτε την ετικέτα ή την ιατρική οδηγία. Οι γενικοί κανόνες «πάντα νηστικός» ή «πάντα μετά το φαγητό» δεν ισχύουν για όλα τα προϊόντα.

15Προβιοτικά μαζί με αντιβιοτικά

Τα βακτηριακά προβιοτικά μπορεί να είναι ευαίσθητα στο αντιβιοτικό. Για αυτό συχνά προτείνεται χρονικός διαχωρισμός από τη δόση του αντιβιοτικού, σύμφωνα με τις οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος. Δεν υπάρχει όμως μία απόσταση ωρών που έχει αποδειχθεί ιδανική για όλα τα στελέχη και όλα τα αντιβιοτικά.

Το S. boulardii είναι ζύμη και δεν εξουδετερώνεται συνήθως από αντιβακτηριακά φάρμακα. Αντίθετα, τα αντιμυκητιασικά μπορεί να μειώσουν ή να ακυρώσουν τη δράση του.

Το προβιοτικό δεν πρέπει να οδηγεί σε διακοπή, μείωση ή αλλαγή αντιβιοτικού χωρίς ιατρική οδηγία. Αν η διάρροια είναι σοβαρή, η σωστή κίνηση δεν είναι απλώς να αυξηθεί η δόση του προβιοτικού.

16Συνήθεις ανεπιθύμητες ενέργειες

Στους περισσότερους υγιείς ενήλικες τα προβιοτικά είναι γενικά καλά ανεκτά. Οι συχνότερες ενοχλήσεις είναι:

• παροδικά αέρια ή φούσκωμα,
• ήπια κοιλιακή δυσφορία,
• αλλαγή στη συχνότητα ή τη σύσταση των κενώσεων,
• αντίδραση σε έκδοχα, γάλα, σόγια ή άλλα αλλεργιογόνα του προϊόντος.

Η επιδείνωση που είναι έντονη, παρατεταμένη ή συνοδεύεται από πυρετό, εξάνθημα, δύσπνοια, σοβαρό πόνο ή αίμα δεν θεωρείται φυσιολογική «προσαρμογή» και απαιτεί διακοπή και ιατρική αξιολόγηση.

17Πότε χρειάζεται αποφυγή ή ιατρική έγκριση

Η φράση «είναι φυσικό, άρα είναι ασφαλές» δεν ισχύει για κάθε ασθενή. Ιατρική έγκριση χρειάζεται ιδιαίτερα όταν υπάρχει:

• σοβαρή ανοσοκαταστολή ή βαριά ουδετεροπενία,
• κεντρικός φλεβικός καθετήρας,
• νοσηλεία σε ΜΕΘ ή κρίσιμη νόσος,
• σοβαρή βλάβη του εντερικού φραγμού, σύνδρομο βραχέος εντέρου ή πρόσφατο μεγάλο χειρουργείο,
• πρόωρο ή βαριά άρρωστο νεογνό,
• μεταμόσχευση, ενεργή χημειοθεραπεία ή σοβαρή αιματολογική κακοήθεια.

Στους πληθυσμούς αυτούς ο κίνδυνος βακτηριαιμίας ή μυκηταιμίας είναι μικρός αλλά πραγματικός και μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.

18Ανοσοκαταστολή, κεντρικοί καθετήρες και βαριά νόσος

Το Saccharomyces boulardii έχει συνδεθεί με περιπτώσεις μυκηταιμίας σε ασθενείς με κεντρικό καθετήρα, ανοσοκαταστολή ή κρίσιμη νόσο. Ο κίνδυνος δεν αφορά μόνο την κατάποση. Η σκόνη από το άνοιγμα κάψουλας ή φακελίσκου μπορεί να επιμολύνει χέρια και επιφάνειες σε νοσοκομειακό περιβάλλον.

Επίσης έχουν περιγραφεί σπάνιες λοιμώξεις από βακτηριακά προβιοτικά. Για αυτό η χρήση σε ευάλωτο ασθενή πρέπει να γίνεται μόνο όταν το αναμενόμενο όφελος είναι σαφές και υπάρχει επαγγελματική επίβλεψη.

19Παιδιά, εγκυμοσύνη και ηλικιωμένοι

Στα παιδιά υπάρχουν δεδομένα για ορισμένα συγκεκριμένα στελέχη και ενδείξεις, αλλά οι δόσεις και οι συστάσεις είναι παιδιατρικές και δεν πρέπει να προκύπτουν από διαίρεση της δόσης ενηλίκου. Σε βρέφη, πρόωρα ή παιδιά με σοβαρή νόσο απαιτείται παιδίατρος.

Στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό πολλά κοινά στελέχη φαίνεται να έχουν καλό προφίλ ασφάλειας σε υγιείς γυναίκες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προϊόν ή κάθε ισχυρισμός αποτελεσματικότητας είναι τεκμηριωμένος.

Στους ηλικιωμένους δεν αρκεί η ηλικία ως κριτήριο. Σημασία έχουν η ευπάθεια, η ανοσολογική κατάσταση, οι καθετήρες, η πρόσφατη νοσηλεία, η νεφρική λειτουργία, η πολυφαρμακία και η αιτία των συμπτωμάτων.

20Τρόφιμα ζύμωσης και συμπληρώματα: δεν είναι το ίδιο

Το γιαούρτι, το κεφίρ και άλλα ζυμωμένα τρόφιμα μπορεί να αποτελούν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής. Δεν είναι όμως θεραπευτικά ισοδύναμα με ένα προϊόν που περιέχει συγκεκριμένο στέλεχος στη δόση που μελετήθηκε.

Ορισμένα ζυμωμένα τρόφιμα δεν περιέχουν ζωντανούς μικροοργανισμούς στο τελικό προϊόν λόγω παστερίωσης. Άλλα περιέχουν άγνωστο ή μεταβλητό αριθμό μικροοργανισμών. Το γεγονός ότι ένα τρόφιμο είναι ζυμωμένο δεν σημαίνει ότι έχει αποδειχθεί για διάρροια από αντιβιοτικά ή IBS.

Το άρθρο για τα προβιοτικά δεν χρειάζεται γενικούς πίνακες με ψάρια, ελαιόλαδο, όσπρια ή «υπερτροφές». Η μεσογειακή διατροφή είναι σημαντική για τη συνολική υγεία, αλλά αποτελεί διαφορετικό θέμα από την κλινική επιλογή προβιοτικού στελέχους.

21Πότε χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος

Δεν υπάρχει καθιερωμένη εξέταση αίματος ή κοπράνων που να επιλέγει για τον γενικό πληθυσμό «το σωστό προβιοτικό». Τα εμπορικά τεστ μικροβιώματος συχνά δίνουν περιγραφικές πληροφορίες, αλλά δεν έχουν ακόμη επαρκή κλινική χρησιμότητα για εξατομικευμένη συνταγογράφηση προβιοτικών στις συνηθισμένες γαστρεντερικές ενοχλήσεις.

Οι εξετάσεις επιλέγονται για να διερευνηθεί η αιτία των συμπτωμάτων:

• καλλιέργεια ή μοριακός έλεγχος κοπράνων σε κατάλληλες λοιμώδεις εικόνες,
• έλεγχος για C. difficile όταν υπάρχουν οι σωστές ενδείξεις,
• καλπροτεκτίνη κοπράνων όταν χρειάζεται διάκριση φλεγμονώδους νόσου από λειτουργικά συμπτώματα,
• γενική αίματος, CRP, έλεγχος κοιλιοκάκης ή άλλες εξετάσεις ανάλογα με το ιστορικό.

Σχετικοί οδηγοί: Καλλιέργεια κοπράνων και Καλπροτεκτίνη κοπράνων.

22Συχνές ερωτήσεις και πρακτικό πλάνο επιλογής

Σχετικοί εσωτερικοί οδηγοί

Επιστημονικές πηγές

1. World Gastroenterology Organisation – Probiotics and Prebiotics, 2023https://www.worldgastroenterology.org/guidelines/probiotics-and-prebiotics/probiotics-and-prebiotics-english
2. American Gastroenterological Association – Clinical Practice Guidelines on Probioticshttps://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(20)34729-6/fulltext
3. ISAPP Consensus Statement – Probiotic Definition and Scopehttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24912386/
4. ISAPP Consensus Statement – Synbioticshttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32826966/
5. NCCIH – Probiotics: Usefulness and Safetyhttps://www.nccih.nih.gov/health/probiotics-usefulness-and-safety
6. CDC Emerging Infectious Diseases – Fungemia associated with S. boulardiihttps://wwwnc.cdc.gov/eid/article/27/8/21-0018_article