Νυκτουρία και Συχνουρία στους Άνδρες: Προστάτης, Σάκχαρο, Ουρολοίμωξη ή Φάρμακα;

1Τι είναι η νυκτουρία και η συχνουρία

Νυκτουρία είναι η κατάσταση κατά την οποία ένας άνθρωπος ξυπνά κατά τη διάρκεια της κύριας περιόδου ύπνου επειδή χρειάζεται να ουρήσει. Μία περιστασιακή νυχτερινή ούρηση δεν σημαίνει απαραίτητα νόσο. Η σημασία αυξάνεται όταν το σύμπτωμα επαναλαμβάνεται, διακόπτει συστηματικά τον ύπνο ή συνδυάζεται με άλλα ουρολογικά ή γενικά συμπτώματα.

Συχνουρία σημαίνει ότι ο ασθενής ουρεί συχνότερα από ό,τι είναι συνηθισμένο για τον ίδιο. Δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο με έναν απόλυτο αριθμό επισκέψεων στην τουαλέτα. Μεγάλη σημασία έχουν η ποσότητα των υγρών, η ηλικία, η ώρα της ημέρας, τα φάρμακα και – κυρίως – το πόσα ούρα αποβάλλονται κάθε φορά.

Αυτό οδηγεί σε μία βασική διάκριση:

• Συχνές μικρές ουρήσεις: μπορεί να σχετίζονται με πρόβλημα αποθήκευσης της κύστης, ερεθισμό, ουρολοίμωξη ή συμπτώματα κατώτερου ουροποιητικού.
• Συχνές και μεγάλες ουρήσεις: μπορεί να σημαίνουν ότι ο οργανισμός παράγει συνολικά περισσότερο ούρο, όπως μπορεί να συμβεί σε αρρύθμιστο σακχαρώδη διαβήτη, αυξημένη πρόσληψη υγρών ή ορισμένα φάρμακα.

Επομένως, η ερώτηση δεν είναι μόνο «πόσες φορές ουρώ;», αλλά και «πόσο ουρώ κάθε φορά και πόσο συνολικά μέσα στο 24ωρο;».

2Γιατί δεν φταίει πάντα ο προστάτης

Η νυκτουρία και η συχνουρία ανήκουν στα λεγόμενα συμπτώματα του κατώτερου ουροποιητικού. Στους άνδρες μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας συνδέονται συχνά με την καλοήθη υπερπλασία προστάτη, αλλά η συσχέτιση αυτή δεν σημαίνει ότι ο προστάτης είναι πάντοτε η αιτία.

Τα ίδια συμπτώματα μπορούν να εμφανιστούν σε:

• υπερδραστήρια κύστη,
• ουρολοίμωξη,
• προστατίτιδα,
• σακχαρώδη διαβήτη,
• νεφρικές διαταραχές,
• αυξημένη παραγωγή ούρων τη νύχτα,
• καρδιακή ανεπάρκεια ή περιφερικά οιδήματα,
• αποφρακτική υπνική άπνοια,
• λήψη διουρητικών ή άλλων φαρμάκων,
• μεγάλη κατανάλωση υγρών, καφέ ή αλκοόλ,
• και σε ορισμένες περιπτώσεις νευρολογική ή λειτουργική διαταραχή της κύστης.

Ακόμη και ένας άνδρας που έχει ήδη διαγνωστεί με διογκωμένο προστάτη μπορεί να εμφανίσει νέα συχνουρία για εντελώς διαφορετικό λόγο. Η εμφάνιση ενός νέου συμπτώματος δεν πρέπει επομένως να αποδίδεται αυτόματα στην παλιά διάγνωση.

Δείτε αναλυτικά: Υπερτροφία Προστάτη: συμπτώματα, PSA, εξετάσεις και θεραπεία.

3Πότε τα συμπτώματα δείχνουν περισσότερο προστάτη

Η πιθανότητα η συχνουρία ή η νυκτουρία να σχετίζεται με καλοήθη υπερπλασία προστάτη γίνεται μεγαλύτερη όταν συνυπάρχουν και συμπτώματα κένωσης.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

• δυσκολία να ξεκινήσει η ούρηση,
• αδύναμη ροή ούρων,
• διακοπτόμενη ροή,
• ανάγκη για πίεση κατά την ούρηση,
• παρατεταμένη διάρκεια ούρησης,
• σταγόνες μετά το τέλος,
• αίσθημα ότι η κύστη δεν άδειασε πλήρως,
• συχνουρία και επιτακτικότητα μαζί με τα παραπάνω.

Η νυκτουρία από μόνη της είναι πολύ λιγότερο ειδική. Ένας άνδρας που ξυπνά τρεις φορές τη νύχτα αλλά έχει δυνατή φυσιολογική ροή, μεγάλες ποσότητες ούρων και έντονη δίψα χρειάζεται διαφορετική διερεύνηση από έναν άνδρα που ξυπνά τρεις φορές, αποβάλλει μικρές ποσότητες και δυσκολεύεται να αδειάσει την κύστη του.

Επίσης, το μέγεθος του προστάτη δεν προβλέπει τέλεια τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Ένας μεγάλος προστάτης μπορεί να προκαλεί σχετικά μικρή ενόχληση, ενώ μικρότερη διόγκωση μπορεί να συνδέεται με σημαντική δυσκολία στην ούρηση.

4Συχνουρία από αυξημένο σάκχαρο ή διαβήτη

Το αυξημένο σάκχαρο είναι μία σημαντική μη ουρολογική αιτία συχνουρίας. Όταν η γλυκόζη στο αίμα είναι αρκετά υψηλή, μεγαλύτερη ποσότητα γλυκόζης μπορεί να αποβάλλεται στα ούρα και να συμπαρασύρει νερό. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αυξημένος συνολικός όγκος ούρων.

Το μοτίβο συχνά διαφέρει από εκείνο της απόφραξης από τον προστάτη:

• οι ποσότητες ούρων μπορεί να είναι μεγάλες,
• η συχνουρία εμφανίζεται ημέρα και νύχτα,
• μπορεί να υπάρχει έντονη δίψα,
• ξηροστομία,
• κόπωση,
• θολή όραση,
• απώλεια βάρους σε ορισμένες περιπτώσεις.

Η γλυκόζη αίματος δείχνει την κατάσταση της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής, ενώ η HbA1c δίνει εικόνα της μέσης γλυκαιμικής έκθεσης των τελευταίων περίπου 2–3 μηνών.

Για τη διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη χρησιμοποιούνται καθορισμένα εργαστηριακά κριτήρια. Ενδεικτικά, HbA1c ≥6,5% ή γλυκόζη νηστείας ≥126 mg/dL αποτελούν διαγνωστικά επίπεδα όταν εφαρμόζονται οι κατάλληλες προϋποθέσεις και η επιβεβαίωση γίνεται σύμφωνα με το κλινικό πλαίσιο.

Δείτε: HbA1c – Γλυκοζυλιωμένη Αιμοσφαιρίνη και τον Κεντρικό Οδηγό για Σάκχαρο και Μεταβολικό Έλεγχο.

5Ουρολοίμωξη και προστατίτιδα

Όταν η συχνουρία εμφανίζεται απότομα, ειδικά σε άνδρα που μέχρι πρόσφατα δεν είχε αντίστοιχα προβλήματα, πρέπει να εξετάζεται το ενδεχόμενο λοίμωξης ή φλεγμονής.

Συμπτώματα που αυξάνουν την υποψία ουρολοίμωξης είναι:

• κάψιμο ή πόνος κατά την ούρηση,
• έντονη επιτακτικότητα,
• συχνές μικρές ουρήσεις,
• θολά ή δύσοσμα ούρα,
• αιματουρία,
• πόνος χαμηλά στην κοιλιά.

Πυρετός, ρίγος, έντονη καταβολή ή πόνος στη μέση απαιτούν μεγαλύτερη προσοχή, επειδή μπορεί να υπάρχει λοίμωξη που δεν περιορίζεται μόνο στην ουροδόχο κύστη.

Η προστατίτιδα μπορεί επίσης να προκαλέσει συχνουρία, δυσουρία και νυκτουρία. Ανάλογα με τη μορφή της μπορεί να συνυπάρχουν πυρετός, πόνος στο περίνεο ή στην πύελο, δυσκολία στην ούρηση ή πόνος κατά την εκσπερμάτιση.

Σε τέτοιο πλαίσιο η γενική ούρων και, όταν υπάρχει ένδειξη, η καλλιέργεια ούρων αποκτούν πολύ μεγαλύτερη διαγνωστική αξία. Η λήψη αντιβίωσης χωρίς κατάλληλη αξιολόγηση μπορεί να αλλοιώσει το αποτέλεσμα της καλλιέργειας και να δυσκολέψει την τεκμηρίωση του υπεύθυνου μικροοργανισμού.

Δείτε αναλυτικά: Καλλιέργεια Ούρων: αποτέλεσμα, CFU/mL και αντιβιόγραμμα.

6Φάρμακα που μπορούν να αυξήσουν τις ουρήσεις

Η ανασκόπηση της φαρμακευτικής αγωγής είναι απαραίτητο μέρος της αξιολόγησης. Ένα σύμπτωμα που εμφανίστηκε λίγο μετά την έναρξη ενός νέου φαρμάκου ή μετά από αλλαγή της ώρας λήψης του μπορεί να έχει φαρμακευτική εξήγηση.

Διουρητικά: αυξάνουν σκόπιμα την αποβολή νερού και νατρίου. Αν λαμβάνονται αργότερα μέσα στην ημέρα, μπορεί σε ορισμένους ασθενείς να επιβαρύνουν τη νυκτουρία. Η ώρα λήψης όμως δεν πρέπει να αλλάζει αυθαίρετα, ιδιαίτερα όταν το φάρμακο χορηγείται για καρδιακή ανεπάρκεια, υπέρταση ή άλλη καρδιολογική ένδειξη.

Φάρμακα τύπου SGLT2 για τον διαβήτη: αυξάνουν την αποβολή γλυκόζης στα ούρα και μπορούν να αυξήσουν την ποσότητα και τη συχνότητα της ούρησης, ιδιαίτερα μετά την έναρξη της θεραπείας.

Λίθιο: σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να συνδεθεί με σημαντική πολυουρία και έντονη δίψα και απαιτεί οργανωμένη ιατρική παρακολούθηση.

Υπάρχουν επίσης φάρμακα που δεν αυξάνουν απαραίτητα την παραγωγή ούρων αλλά μπορούν να επιδεινώσουν τη δυσκολία κένωσης της κύστης, ιδιαίτερα σε άνδρες με προϋπάρχοντα συμπτώματα προστάτη. Σε αυτά μπορεί να περιλαμβάνονται ορισμένα αποσυμφορητικά, αντιισταμινικά και φάρμακα με αντιχολινεργικές ιδιότητες.

Μην διακόπτετε ή μετακινείτε χρονικά ένα συνταγογραφούμενο φάρμακο χωρίς οδηγία του θεράποντος ιατρού.

7Νεφρά, καρδιά, οιδήματα και νυχτερινή παραγωγή ούρων

Η νυκτουρία μπορεί να προκύπτει επειδή το σώμα παράγει δυσανάλογα μεγάλο μέρος των ημερήσιων ούρων κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αυτό ονομάζεται νυχτερινή πολυουρία και δεν είναι το ίδιο με έναν προστάτη που δυσκολεύει την κένωση της κύστης.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ασθενής με πρήξιμο στους αστραγάλους ή στα πόδια προς το τέλος της ημέρας. Όταν ξαπλώνει, μέρος του υγρού που είχε συγκεντρωθεί στα κάτω άκρα επανέρχεται στην κυκλοφορία και μπορεί να αποβληθεί από τους νεφρούς κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Στο ιστορικό πρέπει να λαμβάνονται υπόψη:

• καρδιακή ανεπάρκεια,
• νεφρική δυσλειτουργία,
• αρτηριακή υπέρταση,
• περιφερικά οιδήματα,
• μεγάλη κατανάλωση υγρών το βράδυ,
• και φάρμακα που επηρεάζουν την ισορροπία υγρών.

Η παρουσία νυκτουρίας δεν σημαίνει από μόνη της χρόνια νεφρική νόσο. Όταν όμως υπάρχουν σχετικά ευρήματα ή παράγοντες κινδύνου, η κρεατινίνη και το eGFR βοηθούν στην αξιολόγηση της νεφρικής λειτουργίας.

8Υπνική άπνοια και διαταραχές ύπνου

Μία αιτία που συχνά παραβλέπεται είναι η αποφρακτική υπνική άπνοια. Οι σύγχρονες ουρολογικές οδηγίες τονίζουν ότι ο έλεγχος της νυκτουρίας πρέπει να λαμβάνει υπόψη και τις διαταραχές ύπνου και όχι μόνο τον προστάτη και την κύστη.

Η υποψία αυξάνεται όταν υπάρχουν:

• έντονο ροχαλητό,
• αναφερόμενες παύσεις της αναπνοής στον ύπνο,
• πρωινός πονοκέφαλος,
• μη αναζωογονητικός ύπνος,
• έντονη υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας,
• παχυσαρκία ή ανθεκτική υπέρταση.

Υπάρχει επίσης και η αντίστροφη σχέση: μερικοί άνθρωποι ξυπνούν πρώτα για άλλο λόγο – αϋπνία, άπνοια, πόνος – και επειδή είναι ήδη ξύπνιοι αντιλαμβάνονται ότι μπορούν να ουρήσουν. Δεν τους ξυπνά απαραίτητα η γεμάτη κύστη.

Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που η νυκτουρία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αυτόματα ως αποκλειστικά ουρολογικό πρόβλημα.

9Το μοτίβο της ούρησης δίνει σημαντικές πληροφορίες

Κλειδί: δύο άνδρες μπορεί να λένε «ουρώ τέσσερις φορές τη νύχτα», αλλά να έχουν τελείως διαφορετικό πρόβλημα. Η ποσότητα κάθε ούρησης και τα συνοδά συμπτώματα είναι συχνά πιο χρήσιμα από τον αριθμό μόνο.

10Γενική ούρων και καλλιέργεια

Η γενική ούρων είναι μία από τις βασικότερες αρχικές εξετάσεις σε άνδρα με συμπτώματα από το κατώτερο ουροποιητικό. Μπορεί να δώσει πληροφορίες που αλλάζουν άμεσα τη διαγνωστική κατεύθυνση.

Μπορεί να αναδείξει:

• λευκοκύτταρα ή πυοσφαίρια,
• νιτρώδη,
• βακτήρια,
• αιματουρία,
• πρωτεΐνη,
• γλυκόζη στα ούρα,
• μεταβολές στο ειδικό βάρος και άλλα στοιχεία.

Η γενική ούρων όμως δεν είναι το ίδιο με την καλλιέργεια. Η καλλιέργεια αναζητά βιώσιμους μικροοργανισμούς και, όταν υπάρχει σημαντική ανάπτυξη, μπορεί να συνοδεύεται από αντιβιόγραμμα.

Δεν χρειάζεται καλλιέργεια σε κάθε περίπτωση χρόνιας νυκτουρίας χωρίς άλλα συμπτώματα. Αποκτά όμως ιδιαίτερη αξία όταν υπάρχει δυσουρία, οξεία συχνουρία, πυρετός, υποτροπές, παθολογική γενική ούρων ή κλινική υποψία λοίμωξης.

Δείτε: Γενική Ούρων – τι δείχνει και πώς ερμηνεύεται και Καλλιέργεια Ούρων.

11Γλυκόζη και HbA1c

Όταν η συχνουρία συνοδεύεται από αυξημένη ποσότητα ούρων ή δίψα, ο εργαστηριακός έλεγχος του σακχάρου έχει ιδιαίτερη σημασία.

Οι δύο εξετάσεις απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα:

• Γλυκόζη αίματος: δείχνει τη γλυκαιμική κατάσταση τη στιγμή της αιμοληψίας και ερμηνεύεται ανάλογα με το αν πρόκειται για νηστεία ή τυχαία μέτρηση.
• HbA1c: αποτυπώνει τη μέση έκθεση στη γλυκόζη των προηγούμενων περίπου 2–3 μηνών και δεν απαιτεί νηστεία.

Η HbA1c έχει περιορισμούς. Αναιμία, αιμορραγία, πρόσφατη μετάγγιση, ορισμένες αιμοσφαιρινοπάθειες και καταστάσεις που αλλάζουν τη διάρκεια ζωής των ερυθρών αιμοσφαιρίων μπορεί να επηρεάσουν την αξιοπιστία της. Όταν η HbA1c και η γλυκόζη δεν συμφωνούν, η ασυμφωνία χρειάζεται αξιολόγηση και δεν πρέπει να αγνοείται.

Σε ασθενή με ήδη γνωστό διαβήτη, νέα ή εντονότερη συχνουρία μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι χρειάζεται επανεκτίμηση της γλυκαιμικής ρύθμισης, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να υπάρχει και ανεξάρτητο ουρολογικό πρόβλημα.

12Κρεατινίνη, eGFR και νεφρική λειτουργία

Η κρεατινίνη και το eGFR χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση της νεφρικής διήθησης. Δεν χρειάζεται κάθε άνδρας με απλή νυκτουρία να υποβληθεί σε εκτεταμένο νεφρολογικό έλεγχο, αλλά η νεφρική λειτουργία αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν υπάρχουν:

• γνωστή νεφρική νόσος,
• σακχαρώδης διαβήτης,
• υπέρταση,
• κατακράτηση ούρων ή μεγάλο υπόλειμμα,
• οίδημα,
• υποψία απόφραξης του ουροποιητικού,
• παθολογικά ευρήματα στα ούρα,
• ή σχεδιασμός επεμβατικής ουρολογικής θεραπείας.

Η κρεατινίνη δεν πρέπει να διαβάζεται απομονωμένα. Η ηλικία, η μυϊκή μάζα, η ενυδάτωση και η μεταβολή σε σχέση με προηγούμενες τιμές επηρεάζουν την ερμηνεία.

Δείτε τον αναλυτικό οδηγό: Νεφρική Λειτουργία: κρεατινίνη, eGFR, ουρία και εξετάσεις ούρων.

13PSA: πότε έχει θέση στον έλεγχο

Το PSA δεν είναι εξέταση για τη νυκτουρία. Δεν μπορεί να δείξει αν ένας άνδρας σηκώνεται τη νύχτα λόγω προστάτη, σακχάρου ή ουρολοίμωξης.

Έχει όμως θέση όταν η συνολική ουρολογική αξιολόγηση δείχνει ότι η πληροφορία για τον προστάτη μπορεί να επηρεάσει τη διαχείριση ή όταν συζητείται ο έλεγχος για καρκίνο προστάτη μετά από ενημέρωση για τα πιθανά οφέλη και τους περιορισμούς της εξέτασης.

Στην καλοήθη υπερπλασία προστάτη το PSA μπορεί επίσης να προσφέρει έμμεση πληροφορία για τον όγκο του αδένα και τον κίνδυνο εξέλιξης, αλλά δεν είναι ειδικό για καρκίνο.

Το PSA μπορεί να επηρεαστεί από:

• καλοήθη υπερπλασία προστάτη,
• προστατίτιδα ή ουρολοίμωξη,
• ουρολογικούς χειρισμούς,
• κατακράτηση ούρων,
• και φάρμακα όπως η φιναστερίδη και η ντουταστερίδη.

Γι’ αυτό ένα PSA που μετρήθηκε μέσα σε οξεία ουρολογική φλεγμονή δεν πρέπει να ερμηνεύεται μηχανικά.

Δείτε: PSA – Αναλυτικός Οδηγός Ασθενών.

14Ημερολόγιο ούρησης για 3 ημέρες

Για τη νυκτουρία ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία είναι το ημερολόγιο ούρησης. Οι ευρωπαϊκές ουρολογικές οδηγίες συνιστούν καταγραφή για τουλάχιστον τρεις ημέρες, επειδή έτσι γίνεται πολύ πιο αντικειμενική η εικόνα από ό,τι με την ανάκληση από μνήμης.

Ο ασθενής καταγράφει:

• την ώρα κάθε ούρησης,
• την ποσότητα των ούρων,
• την ώρα και περίπου την ποσότητα των υγρών που πίνει,
• τις νυχτερινές αφυπνίσεις,
• τυχόν επιτακτικότητα ή διαρροή ούρων,
• και την ώρα ύπνου και πρωινής έγερσης.

Το ημερολόγιο μπορεί να ξεχωρίσει τρία πολύ διαφορετικά προβλήματα:

1. Μικρή λειτουργική χωρητικότητα κύστης: πολλές ουρήσεις με μικρές ποσότητες.
2. Γενικευμένη πολυουρία: μεγάλος συνολικός όγκος ούρων σε όλο το 24ωρο.
3. Νυχτερινή πολυουρία: δυσανάλογα μεγάλη παραγωγή ούρων κατά την περίοδο ύπνου.

Στις ευρωπαϊκές οδηγίες, συνολική παραγωγή ούρων πάνω από περίπου 40 mL/kg/24ωρο χρησιμοποιείται ως κριτήριο για σημαντική πολυουρία. Η αξιολόγηση όμως πρέπει να γίνεται στο σωστό κλινικό πλαίσιο και όχι μόνο από έναν αριθμό.

15Υπέρηχος, υπόλειμμα ούρων και ουροροομετρία

Όταν τα συμπτώματα είναι συμβατά με απόφραξη ή ατελή κένωση, ο ουρολογικός έλεγχος μπορεί να συμπληρωθεί με εξετάσεις που δείχνουν τι πραγματικά συμβαίνει μετά και κατά τη διάρκεια της ούρησης.

Υπόλειμμα ούρων μετά την ούρηση: μετρά πόσα ούρα παραμένουν στην κύστη αφού ο ασθενής έχει ουρήσει. Αυξημένο υπόλειμμα μπορεί να οφείλεται σε απόφραξη, μειωμένη λειτουργία του μυός της κύστης ή συνδυασμό παραγόντων.

Ουροροομετρία: καταγράφει την ταχύτητα και το μοτίβο της ροής των ούρων. Χαμηλή ροή δεν σημαίνει από μόνη της ότι φταίει ο προστάτης, αλλά αποτελεί χρήσιμο κομμάτι της συνολικής αξιολόγησης.

Υπερηχογράφημα: μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση κύστης, υπολείμματος, προστάτη και ανώτερου ουροποιητικού, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις όπως μεγάλο υπόλειμμα, αιματουρία, λιθίαση ή πιθανή επιβάρυνση των νεφρών.

Δεν χρειάζεται κάθε άνδρας με ήπια και μη επιπλεγμένα συμπτώματα να κάνει όλες αυτές τις εξετάσεις. Η επιλογή τους εξαρτάται από το ιστορικό και τα αρχικά ευρήματα.

16Πότε χρειάζεται γρήγορη ιατρική αξιολόγηση

Η χρόνια ήπια συχνουρία δεν αποτελεί συνήθως επείγουσα κατάσταση. Υπάρχουν όμως συμπτώματα που αλλάζουν σημαντικά την εικόνα.

Επίσης, επίμονα ενοχλητικά συμπτώματα που δεν ανταποκρίνονται σε απλά μέτρα ή στην ήδη χορηγούμενη θεραπεία χρειάζονται επανεκτίμηση. Η λύση δεν είναι πάντα «ισχυρότερο φάρμακο για τον προστάτη». Πρώτα πρέπει να επιβεβαιωθεί ότι αντιμετωπίζεται η σωστή αιτία.

17Συχνές Ερωτήσεις