Ιός Ανεμευλογιάς–Ζωστήρα (VZV): Ανεμευλογιά, Μετάδοση, Εξετάσεις και Πρόληψη
Περιεχόμενα άρθρου
2. Πώς μεταδίδεται ο VZV και πότε είναι μεταδοτικός
3. Από την πρωτολοίμωξη στη λανθάνουσα κατάσταση
4. Ανεμευλογιά: πρώτα συμπτώματα και εξέλιξη του εξανθήματος
5. Έρπης ζωστήρας: τι διαφέρει από την ανεμευλογιά
6. Ποιοι έχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσου
7. Διάγνωση VZV: πότε αρκεί η κλινική εικόνα
8. PCR: κατάλληλο δείγμα, χρονισμός και περιορισμοί
9. VZV IgG και IgM: ποια πληροφορία δίνει κάθε εξέταση
10. Επιπλοκές της ανεμευλογιάς και του ζωστήρα
11. VZV και εγκυμοσύνη: έλεγχος ανοσίας και έκθεση
12. Αντιιική θεραπεία: πότε έχει σημασία ο χρόνος
13. Εμβόλιο ανεμευλογιάς: ποιον προστατεύει
14. Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα: διαφορετικός στόχος
15. Τι χρειάζεται μετά από επαφή με ανεμευλογιά ή ζωστήρα
16. Πρόληψη της μετάδοσης και πρακτικά μέτρα
17. Συχνές ερωτήσεις για τον VZV
18. Συνοπτικά: η σωστή εξέταση για το σωστό ερώτημα
1Τι είναι ο ιός ανεμευλογιάς–ζωστήρα
Ο ιός ανεμευλογιάς–ζωστήρα (VZV), γνωστός και ως ανθρώπινος ερπητοϊός 3, ανήκει στην οικογένεια των ερπητοϊών. Προκαλεί δύο συνδεδεμένες αλλά διαφορετικές κλινικές καταστάσεις: την ανεμευλογιά κατά την πρωτολοίμωξη και τον έρπητα ζωστήρα όταν επανενεργοποιείται από λανθάνουσα κατάσταση. Δεν πρόκειται για δύο διαφορετικούς ιούς. [1][7]
Μετά την ανεμευλογιά, το γενετικό υλικό του VZV παραμένει στα αισθητικά νευρικά γάγγλια. Η ανοσολογική επιτήρηση, ιδίως η ειδική κυτταρική ανοσία, περιορίζει την επανενεργοποίηση, χωρίς όμως να εξαλείφει πλήρως τον ιό. Αργότερα στη ζωή, ιδίως με την αύξηση της ηλικίας ή την ανοσοκαταστολή, μπορεί να εμφανιστεί ζωστήρας. [7]
Το παρόν άρθρο εξηγεί κυρίως τη βιολογία του VZV, τη μετάδοση, την πρόληψη και τη συνολική διαγνωστική προσέγγιση. Για την πλήρη κλινική αντιμετώπιση του ζωστήρα και τις εξειδικευμένες ερμηνείες των αντισωμάτων υπάρχουν χωριστοί οδηγοί.
2Πώς μεταδίδεται ο VZV και πότε είναι μεταδοτικός
Η ανεμευλογιά είναι ιδιαίτερα μεταδοτική. Ο VZV μεταδίδεται με εισπνοή μολυσματικών αερολυμάτων από δερματικές βλάβες, πιθανώς και από αερολυματοποιημένες αναπνευστικές εκκρίσεις, καθώς και με άμεση επαφή με το υγρό των φυσαλίδων. Δεν περιγράφεται σωστά μόνο ως μετάδοση με μεγάλα σταγονίδια. [1][9]
Στην τυπική ανεμευλογιά, το άτομο είναι μεταδοτικό από 1–2 ημέρες πριν εμφανιστεί το εξάνθημα έως ότου όλες οι βλάβες σχηματίσουν κρούστες. Σε εμβολιασμένους με ήπια ανεμευλογιά χωρίς φυσαλίδες, το κριτήριο μπορεί να είναι η απουσία νέων βλαβών για 24 ώρες. [1][2]
Ο εντοπισμένος ζωστήρας είναι γενικά λιγότερο μεταδοτικός από την ανεμευλογιά, όμως ο VZV μπορεί να μεταδοθεί από τις ενεργές βλάβες, ακόμη και μέσω σωματιδίων που προέρχονται από αυτές. Όποιος δεν έχει ανοσία μπορεί, μετά την έκθεση, να εμφανίσει ανεμευλογιά — όχι απευθείας ζωστήρα. Η κάλυψη των βλαβών μειώνει τον κίνδυνο, δεν τον μηδενίζει. [9]
3Από την πρωτολοίμωξη στη λανθάνουσα κατάσταση
Κατά την πρωτολοίμωξη ο VZV πολλαπλασιάζεται, διασπείρεται στον οργανισμό και προκαλεί το γενικευμένο εξάνθημα της ανεμευλογιάς. Η ανοσολογική απόκριση ελέγχει τη λοίμωξη, ενώ ο ιός εγκαθίσταται στα γάγγλια των οπισθίων ριζών και σε ορισμένα κρανιακά αισθητικά γάγγλια. [1][7]
Στη φάση της λανθάνουσας παραμονής δεν υπάρχουν δερματικές βλάβες ή συνήθη συμπτώματα. Η παρουσία αντισωμάτων IgG αντανακλά ανοσολογική μνήμη, όχι συνεχή ενεργό πολλαπλασιασμό του ιού. Η επανενεργοποίηση εξαρτάται κυρίως από την εξασθένηση της ειδικής κυτταρικής ανοσίας και μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονή νεύρου και αντίστοιχης δερματικής περιοχής.
Ο VZV ενδέχεται, σπανιότερα, να προκαλέσει νευρολογικές ή άλλες εκδηλώσεις χωρίς το χαρακτηριστικό εξάνθημα. Αυτές οι περιπτώσεις απαιτούν εξειδικευμένη εκτίμηση και κατάλληλο εργαστηριακό έλεγχο, όχι απλή ερμηνεία μιας ορολογικής εξέτασης. [7][8]
4Ανεμευλογιά: πρώτα συμπτώματα και εξέλιξη του εξανθήματος
Η ανεμευλογιά συνήθως εκδηλώνεται με κνησμώδες γενικευμένο εξάνθημα, συχνά με πυρετό και κακουχία. Σε μεγαλύτερα παιδιά και ενήλικες μπορεί να προηγούνται για 1–2 ημέρες πυρετός, κεφαλαλγία και κόπωση, ενώ στα μικρά παιδιά το εξάνθημα μπορεί να είναι το πρώτο σύμπτωμα. [2]
Οι βλάβες αρχίζουν συχνά από τον κορμό, την πλάτη και το πρόσωπο και προχωρούν από κηλίδες → βλατίδες → φυσαλίδες → κρούστες. Το χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι συνυπάρχουν βλάβες διαφορετικών σταδίων, επειδή εμφανίζονται σε διαδοχικά κύματα. Στην απλή νόσο η ενεργή φάση διαρκεί συνήθως λίγες ημέρες. [2]
Μετά από εμβολιασμό μπορεί να εμφανιστεί ήπια ανεμευλογιά από τον φυσικό ιό, με μικρότερο αριθμό βλαβών, λιγότερο πυρετό και συχνά κυρίως κηλιδοβλατιδώδες εξάνθημα χωρίς τυπικές φυσαλίδες. Η απουσία κλασικών φυσαλίδων δεν αποκλείει τον VZV σε εμβολιασμένο άτομο. [2][10]
Η ανακούφιση του κνησμού και η φροντίδα του δέρματος βοηθούν στην αποφυγή δευτεροπαθούς επιμόλυνσης. Στα παιδιά με ανεμευλογιά αποφεύγεται η ασπιρίνη λόγω της συσχέτισής της με το σύνδρομο Reye. Οι οδηγίες του CDC αναφέρουν επίσης ότι συνιστάται να αποφεύγεται, όπου είναι δυνατόν, η ιβουπροφαίνη στην ανεμευλογιά, καθώς έχει συσχετιστεί με σοβαρές βακτηριακές δερματικές επιπλοκές. Η αντιμετώπιση του πυρετού και του κνησμού πρέπει να ακολουθεί τις συστάσεις του παιδιάτρου. [13]
5Έρπης ζωστήρας: τι διαφέρει από την ανεμευλογιά
Ο έρπης ζωστήρας συνήθως αρχίζει με πόνο, αίσθημα καύσου, μυρμήγκιασμα ή υπερευαισθησία σε συγκεκριμένη περιοχή του σώματος. Ακολουθεί εξάνθημα με ομάδες φυσαλίδων σε ένα ή δύο γειτονικά δερμοτόμια, κατά κανόνα μονόπλευρα. Οι θωρακικές περιοχές και το πρόσωπο προσβάλλονται συχνότερα. [7][8]
Η εξανθηματική φάση συνήθως επουλώνεται σε 2–4 εβδομάδες. Σημαντικότερη μακροχρόνια επιπλοκή είναι η μεθερπητική νευραλγία. Η προσβολή της περιοχής του οφθαλμού, η ωτική συμμετοχή, οι πολλαπλές δερμοτομιακές περιοχές ή η ανοσοκαταστολή αλλάζουν σημαντικά τη διαχείριση. [7][8]
Δεν χρειάζεται να αναπαράγουμε εδώ όλες τις θεραπευτικές επιλογές. Για την ακριβή κλινική εικόνα, τους συναγερμούς και τις θεραπευτικές προσεγγίσεις δείτε τον ανεξάρτητο οδηγό Έρπης ζωστήρας: συμπτώματα, θεραπεία και εμβόλιο.
6Ποιοι έχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσου
Η σοβαρότητα της λοίμωξης εξαρτάται από το εάν πρόκειται για πρωτολοίμωξη ή επανενεργοποίηση, την ηλικία, την εγκυμοσύνη και κυρίως την ανοσολογική κατάσταση. [1][6][7]
| Ομάδα | Κυριότερος κίνδυνος | Πρακτική σημασία |
|---|---|---|
| Έφηβοι / ενήλικες χωρίς ανοσία | Βαρύτερη πρωτολοίμωξη, πνευμονία | Έγκαιρη ιατρική αξιολόγηση |
| Έγκυες χωρίς ανοσία | Μητρική και, ανάλογα με τον χρόνο, εμβρυϊκή/νεογνική νόσος | Άμεση εκτίμηση μετά από σημαντική έκθεση |
| Νεογνά και ορισμένα πρόωρα | Σοβαρή ανεμευλογιά | Εξειδικευμένο μαιευτικό/νεογνολογικό πρωτόκολλο |
| Ανοσοκατεσταλμένοι | Εκτεταμένη ή άτυπη νόσος, σπλαχνική συμμετοχή | Χαμηλό κατώφλι για PCR και θεραπεία |
| Μεγαλύτερη ηλικία | Ζωστήρας και μεθερπητική νευραλγία | Έλεγχος εμβολιαστικής σύστασης |
Οι καταστάσεις ανοσοκαταστολής περιλαμβάνουν, ανάλογα με την ένταση, χημειοθεραπεία, μεταμόσχευση, ορισμένες βιολογικές θεραπείες, κορτικοστεροειδή σε ανοσοκατασταλτικές δόσεις και σοβαρή ανοσοανεπάρκεια. Η παρουσία μεμονωμένου παράγοντα κινδύνου δεν σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς θα νοσήσουν σοβαρά. [6][7]
7Διάγνωση VZV: πότε αρκεί η κλινική εικόνα
Σε τυπική ανεμευλογιά ή ζωστήρα, η κλινική εικόνα συχνά επιτρέπει διάγνωση χωρίς υποχρεωτική εργαστηριακή επιβεβαίωση. Όμως το εξάνθημα δεν είναι πάντα χαρακτηριστικό: μετά από εμβολιασμό μπορεί να είναι ήπιο, ενώ σε ανοσοκαταστολή μπορεί να είναι εκτεταμένο ή άτυπο. Επίσης, ο απλός έρπητας, ορισμένες δερματίτιδες και βακτηριακές λοιμώξεις μπορεί να μιμούνται τον VZV. [2][8]
Η εργαστηριακή επιβεβαίωση έχει ιδιαίτερη αξία όταν η κλινική εικόνα είναι αμφίβολη, όταν επηρεάζεται θεραπευτική ή νοσοκομειακή απόφαση, όταν υπάρχει άτυπο εξάνθημα και όταν απαιτείται διάκριση από HSV. Στις περισσότερες περιπτώσεις ενεργών δερματικών βλαβών, η μέθοδος επιλογής είναι PCR για VZV DNA από κατάλληλο δείγμα βλάβης. [3]
8PCR: κατάλληλο δείγμα, χρονισμός και περιορισμοί
Για ενεργή δερματική νόσο η PCR ανιχνεύει το DNA του VZV. Κατάλληλα δείγματα είναι υλικό φυσαλίδας, επιθηλιακά κύτταρα από τη βάση της βλάβης και κρούστες. Οι κρούστες μπορούν να αποτελέσουν πολύ καλά δείγματα, επομένως δεν ισχύει ότι η PCR είναι χρήσιμη μόνο όσο οι φυσαλίδες έχουν υγρό. [3][4]
Στην ήπια ανεμευλογιά μετά από εμβολιασμό, όπου μπορεί να υπάρχουν μόνο κηλίδες ή βλατίδες, η κατάλληλη λήψη επιθηλιακών κυττάρων από τη βλάβη μπορεί επίσης να αποδώσει. Η λανθασμένη ή ανεπαρκής δειγματοληψία μειώνει τη διαγνωστική ευαισθησία. Δείγματα όπως σίελος, ούρα ή ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις δεν είναι ισοδύναμα με τη λήψη από βλάβη για τη συνήθη δερματική νόσο. [3][4]
Οι παλαιότερες τεχνικές, όπως η κυτταρολογική δοκιμασία Tzanck και η άμεση ανίχνευση αντιγόνου με ανοσοφθορισμό, έχουν μικρότερη διαγνωστική απόδοση. Η δοκιμασία Tzanck δεν διακρίνει αξιόπιστα τον VZV από τον HSV και δεν αποτελεί μέθοδο εκλογής. Η καλλιέργεια του ιού είναι επίσης βραδύτερη και συνήθως λιγότερο ευαίσθητη σε σύγκριση με την PCR. [3]
Σε ειδικά σύνδρομα, όπως υποψία μηνιγγοεγκεφαλίτιδας ή συστηματικής διασποράς, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει μοριακό έλεγχο σε εγκεφαλονωτιαίο υγρό ή άλλα κατάλληλα δείγματα. Το αρνητικό αποτέλεσμα ερμηνεύεται πάντα σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα και τον χρόνο λήψης. [4]
9VZV IgG και IgM: ποια πληροφορία δίνει κάθε εξέταση
Τα αντισώματα στον ορό εξυπηρετούν διαφορετικό σκοπό από την PCR. Η VZV IgG χρησιμοποιείται κυρίως για τον έλεγχο προηγούμενης έκθεσης ή ανοσίας στην ανεμευλογιά. Η VZV IgM μπορεί να συνδέεται με πρόσφατη ανοσολογική ενεργοποίηση, αλλά έχει περιορισμένη ευαισθησία και ειδικότητα και δεν μπορεί να ξεχωρίσει αξιόπιστα πρωτολοίμωξη, επαναμόλυνση και επανενεργοποίηση. [3][15]
| Εξέταση | Κύρια χρησιμότητα | Σημαντικός περιορισμός |
|---|---|---|
| VZV IgG | Εκτίμηση ανοσίας όταν το ιστορικό είναι αβέβαιο | Μία θετική IgG δεν επιβεβαιώνει ενεργό νόσο |
| VZV IgM | Επικουρικό, με προσοχή, στοιχείο πρόσφατης αντίδρασης | Ψευδώς θετικά/αρνητικά· όχι ασφαλής χρονολόγηση |
| PCR δερματικής βλάβης | Επιβεβαίωση ενεργής λοίμωξης | Εξαρτάται από τη σωστή λήψη και το κατάλληλο δείγμα |
Τα εμπορικά τεστ IgG μπορεί να μην ανιχνεύουν όλα τα αντισώματα μετά από εμβολιασμό. Επομένως, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αναιρεί από μόνο του δύο τεκμηριωμένες δόσεις εμβολίου ανεμευλογιάς. Δεν συνιστάται συνήθης έλεγχος αντισωμάτων μετά την ολοκλήρωση του εμβολιασμού. [1][5]
Η ορομετατροπή, δηλαδή η μετάβαση από αρνητική σε θετική VZV IgG σε διαδοχικά δείγματα, μπορεί να υποστηρίξει πρόσφατη λοίμωξη στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο. Ωστόσο, η τετραπλάσια αύξηση IgG μεταξύ οξέος και αναρρωτικού ορού έχει μικρότερη ευαισθησία από την PCR και είναι δύσκολο να αποδειχθεί όταν προϋπάρχουν υψηλοί τίτλοι αντισωμάτων. Δεν είναι πρακτική πρώτη επιλογή για τυπικό ενεργό εξάνθημα. [3]
Επίσης, η ερμηνεία του αριθμητικού τίτλου απαιτεί τα όρια αναφοράς της συγκεκριμένης μεθόδου. Οι τιμές διαφορετικών ανοσοδοκιμασιών δεν είναι απευθείας συγκρίσιμες και μια υψηλή IgG δεν αποδεικνύει βαρύτερη λοίμωξη ή αυξημένο κίνδυνο ζωστήρα.
Για την αναλυτική ερμηνεία τεσσάρων συνδυασμών IgG/IgM δείτε το ξεχωριστό άρθρο VZV IgG και IgM: συνδυασμοί αποτελεσμάτων, ώστε να αποφευχθεί περιττή επανάληψη εδώ.
10Επιπλοκές της ανεμευλογιάς και του ζωστήρα
Σε υγιή παιδιά η ανεμευλογιά έχει συνήθως ήπια πορεία, αλλά δεν είναι πάντοτε αθώα. Πιθανές επιπλοκές περιλαμβάνουν βακτηριακή επιμόλυνση δερματικών βλαβών, αφυδάτωση και σπανιότερα παρεγκεφαλιδική αταξία, εγκεφαλίτιδα ή άλλες σοβαρές εκδηλώσεις. Η πνευμονία αποτελεί σημαντική επιπλοκή ιδίως στους ενήλικες. [2][6]
Στον ζωστήρα, η συχνότερη παρατεταμένη επιπλοκή είναι η μεθερπητική νευραλγία, δηλαδή ο πόνος που επιμένει μετά την επούλωση. Η οφθαλμική προσβολή μπορεί να απειλήσει την όραση, ενώ η συμμετοχή του ωτός μπορεί να συνοδεύεται από διαταραχές ακοής, ίλιγγο ή πάρεση προσωπικού νεύρου. Σοβαρή ανοσοκαταστολή αυξάνει τον κίνδυνο διάσπαρτης ή σπλαχνικής νόσου. [7][8]
11VZV και εγκυμοσύνη: έλεγχος ανοσίας και έκθεση
Το σημαντικότερο πρώτο ερώτημα μετά από ουσιαστική έκθεση εγκύου σε ανεμευλογιά ή ενεργό ζωστήρα είναι εάν υπάρχει τεκμηριωμένη ανοσία, από αξιόπιστο ιστορικό, εμβολιασμό ή VZV IgG. Σε γυναίκα χωρίς σαφή ανοσία, ο έλεγχος IgG βοηθά τον μαιευτήρα να αξιολογήσει τον κίνδυνο πρωτολοίμωξης. [12]
Η πρωτολοίμωξη κατά την κύηση μπορεί να προκαλέσει σημαντική μητρική νόσο και, ανάλογα με την ηλικία κύησης, σπάνιες αλλά σοβαρές εμβρυϊκές επιπλοκές. Η εμφάνιση ανεμευλογιάς της μητέρας κοντά στον τοκετό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη νεογνική διαχείριση. Δεν χρησιμοποιούμε τη μεμονωμένη VZV IgM ως αξιόπιστη απόδειξη πρόσφατης πρωτολοίμωξης. [12]
Ειδικά όταν η μητέρα εκδηλώσει εξάνθημα ανεμευλογιάς στο διάστημα από 5 ημέρες πριν έως 2 ημέρες μετά τον τοκετό, το νεογνό μπορεί να αντιμετωπίζει αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νεογνικής ανεμευλογιάς. Η περίοδος αυτή απαιτεί έγκαιρο συντονισμό μαιευτήρα, νεογνολόγου και λοιμωξιολόγου. Πρόκειται για διαφορετικό κλινικό ζήτημα από την απλή ανίχνευση IgG στη μητέρα. [6]
Η μετεκθεσιακή αντιμετώπιση πρέπει να καθορίζεται άμεσα από μαιευτήρα ή λοιμωξιολόγο σύμφωνα με την ισχύουσα τοπική διαθεσιμότητα και το πρωτόκολλο. Ενδεικτικά, η αναθεώρηση των οδηγιών RCOG το 2024 ενσωμάτωσε βρετανική σύσταση για αντιιική προφύλαξη σε συγκεκριμένο χρονικό παράθυρο ως πρώτη επιλογή σε επίνοσες εγκύους μετά από σημαντική έκθεση, με ανοσοσφαιρίνη όταν υπάρχουν σχετικοί λόγοι. Η βρετανική προσέγγιση δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ενιαίο πρωτόκολλο όλων των χωρών. [12]
12Αντιιική θεραπεία: πότε έχει σημασία ο χρόνος
Η θεραπεία εξαρτάται από το εάν πρόκειται για ανεμευλογιά ή ζωστήρα, τη βαρύτητα, την ηλικία και την ανοσολογική κατάσταση. Στον ζωστήρα χρησιμοποιούνται, ανά περίπτωση, ακυκλοβίρη, βαλακυκλοβίρη ή φαμκυκλοβίρη. Η θεραπεία είναι πιο αποτελεσματική όταν αρχίζει νωρίς, ιδανικά κατά τις πρώτες 72 ώρες από το εξάνθημα, και μπορεί να επιταχύνει την επούλωση και να μειώσει τον οξύ πόνο. Σε εξελισσόμενες βλάβες ή σε σοβαρότερα περιστατικά μπορεί να χρειαστεί και πέρα από αυτό το χρονικό διάστημα, κατόπιν ιατρικής εκτίμησης. [7]
Στην ανεμευλογιά, τα αντιιικά εξετάζονται κυρίως σε άτομα με αυξημένο κίνδυνο ή σοβαρή νόσο· δεν χορηγούνται αυτομάτως σε κάθε υγιές παιδί με ήπια, τυπική ανεμευλογιά. Σοβαρή ή διάσπαρτη VZV λοίμωξη μπορεί να απαιτεί ενδοφλέβια ακυκλοβίρη σε νοσοκομειακό πλαίσιο. [6]
Τα φάρμακα της ομάδας απαιτούν προσοχή στη νεφρική λειτουργία: η επιλογή και η δοσολογία επηρεάζονται από τη νεφρική κάθαρση, τη βαρύτητα της λοίμωξης και τυχόν συγχορηγήσεις. Για την εργαστηριακή παρακολούθηση μπορεί να αξιολογούνται κρεατινίνη και νεφρική λειτουργία όπου υπάρχει ένδειξη.
Απαραίτητη διευκρίνιση: παρά την αξία τους στην οξεία νόσο, οι διαθέσιμες μελέτες δεν απέδειξαν αξιόπιστη πρόληψη της μεθερπητικής νευραλγίας από την από του στόματος ακυκλοβίρη. [14]
13Εμβόλιο ανεμευλογιάς: ποιον προστατεύει
Το εμβόλιο ανεμευλογιάς είναι ζων εξασθενημένο εμβόλιο και αποσκοπεί στην πρόληψη της πρωτολοίμωξης και ιδιαίτερα της σοβαρής ανεμευλογιάς. Στην Ελλάδα ο ΕΟΔΥ περιγράφει εμβολιασμό δύο δόσεων κατά την παιδική ηλικία, καθώς και αναπλήρωση για επίνοσους εφήβους, ενηλίκους και υγειονομικούς σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών. [10]
Ο εμβολιασμός μειώνει σημαντικά την πιθανότητα νόσησης, αλλά δεν την εξαλείφει πλήρως. Η ανεμευλογιά μετά από εμβολιασμό είναι συχνά ηπιότερη και το εξάνθημα λιγότερο χαρακτηριστικό. Η εργαστηριακή επιβεβαίωση με PCR παραμένει χρήσιμη όταν υπάρχουν αμφιβολίες. [2][10]
Σε άτομα με πλήρως τεκμηριωμένο σχήμα δύο δόσεων δεν χρειάζεται συνήθως ορολογικός έλεγχος IgG για να αξιολογηθεί η ανταπόκριση, επειδή οι συνήθεις εμπορικές μέθοδοι μπορεί να υποεκτιμήσουν την εμβολιογενή ανοσία. Η χρήση ζωντανού εμβολίου απαιτεί ειδική αξιολόγηση σε εγκυμοσύνη και ανοσοκαταστολή. [1][5]
14Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα: διαφορετικός στόχος
Το εμβόλιο για τον έρπητα ζωστήρα έχει διαφορετικό σκοπό από το εμβόλιο ανεμευλογιάς: μειώνει τον κίνδυνο επανενεργοποίησης του VZV και τη συχνότητα επιπλοκών, ιδιαίτερα της μεθερπητικής νευραλγίας. Δεν χρησιμοποιείται για να θεραπεύσει ενεργό ζωστήρα ή για να αποτρέψει την πρώτη ανεμευλογιά σε επίνοσο άτομο. [11]
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τις πληροφορίες του ΕΟΔΥ, το ανασυνδυασμένο, μη ζωντανό εμβόλιο RZV (Shingrix) συστήνεται σε άτομα 60 ετών και άνω και σε ανοσοκατεσταλμένους από 18 ετών, με σχήμα δύο δόσεων και κατάλληλο μεσοδιάστημα ανά ομάδα. Τα κριτήρια του Εθνικού Προγράμματος και οι εξατομικευμένες ιατρικές ενδείξεις πρέπει να ελέγχονται κατά τη στιγμή του εμβολιασμού. [11]
Ο προληπτικός έλεγχος VZV IgG δεν αποτελεί ρουτίνα για την αξιολόγηση της προστασίας από το Shingrix. Η προστασία έναντι επανενεργοποίησης εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την κυτταρική ανοσία και δεν αποτυπώνεται επαρκώς σε έναν τίτλο αντισωμάτων. [7][11]
15Τι χρειάζεται μετά από επαφή με ανεμευλογιά ή ζωστήρα
Μετά από έκθεση, πρώτα αξιολογούμε αν υπήρξε πραγματικά σημαντική επαφή, εάν υπάρχει τεκμηρίωση ανοσίας και εάν το άτομο ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου. Η τακτική δεν είναι ίδια για ένα υγιές παιδί, μια έγκυο χωρίς ανοσία και έναν μεταμοσχευμένο ασθενή. [5][6][12]
| Περίπτωση | Κλινική προσέγγιση |
|---|---|
| Ανοσοεπαρκές επίνοσο άτομο που μπορεί να εμβολιαστεί | Εκτίμηση εμβολιασμού, ιδανικά 3–5 ημέρες μετά την έκθεση [5][10] |
| Έγκυος χωρίς τεκμηριωμένη ανοσία | Άμεση μαιευτική αξιολόγηση και εφαρμογή κατάλληλου πρωτοκόλλου μετεκθεσιακής προφύλαξης [12] |
| Ανοσοκατεσταλμένος χωρίς ανοσία ή νεογνό υψηλού κινδύνου | Εξειδικευμένη εκτίμηση για προφύλαξη με ειδική ανοσοσφαιρίνη ή άλλο κατάλληλο μέτρο [6] |
| Άτομο με τεκμηριωμένη ανοσία | Συνήθως δεν απαιτείται ίδια προληπτική παρέμβαση· αξιολόγηση τυχόν ειδικών παραγόντων [5] |
Η ειδική ανοσοσφαιρίνη VZV μπορεί να χορηγείται, όπου ενδείκνυται και είναι διαθέσιμη, έως 10 ημέρες μετά την έκθεση, σύμφωνα με συγκεκριμένα πρωτόκολλα. Η εμπορική ονομασία VariZIG αφορά συγκεκριμένο αμερικανικό προϊόν και δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως αυτονόητα διαθέσιμο σκεύασμα στην Ελλάδα. [6][12]
16Πρόληψη της μετάδοσης και πρακτικά μέτρα
Η πρόληψη συνδυάζει τον εμβολιασμό, την έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων και την αποφυγή έκθεσης ευπαθών ατόμων. Σε άτομο με ανεμευλογιά συστήνεται αποφυγή σχολείου, εργασίας ή επαφής με ευπαθή άτομα έως ότου ολοκληρωθεί η μεταδοτική φάση σύμφωνα με την κλινική εικόνα και τις οδηγίες δημόσιας υγείας. [1][9]
Στον εντοπισμένο ζωστήρα, η κάλυψη των βλαβών και η υγιεινή των χεριών βοηθούν, ενώ άτομα με διάχυτο εξάνθημα ή σοβαρή ανοσοκαταστολή χρειάζονται ειδικότερα μέτρα. Σε δομές υγείας, το CDC περιγράφει συγκεκριμένα μέτρα επαφής και αερογενούς προφύλαξης ανάλογα με τη νόσο, την ανοσοκαταστολή και την έκταση των βλαβών. [9]
Ο προληπτικός έλεγχος IgG έχει νόημα σε επιλεγμένα άτομα με αβέβαιο ιστορικό, κυρίως όταν ένα αποτέλεσμα θα μεταβάλει την πρόληψη. Δεν είναι απαραίτητο να ζητούν όλοι οι υγιείς ενήλικες IgG/IgM ως εξέταση γενικού προληπτικού ελέγχου.
Σε χώρους υγείας, η γνώση του εμβολιαστικού ιστορικού και της ανοσίας του προσωπικού είναι βασικό εργαλείο πρόληψης νοσοκομειακής μετάδοσης. Για ανεμευλογιά και διάχυτο ζωστήρα εφαρμόζονται ειδικά μέτρα αερογενούς και επαφής. Σε εντοπισμένο ζωστήρα, η ανάγκη πρόσθετων μέτρων εξαρτάται από την ανοσολογική κατάσταση και τη δυνατότητα πλήρους κάλυψης των βλαβών. [9]
17Συχνές ερωτήσεις για τον VZV
Ο VZV προκαλεί μόνο ανεμευλογιά;
Αν έχω θετική VZV IgG μπορώ να πάθω ζωστήρα;
Είναι αξιόπιστη η VZV IgM για διάγνωση ενεργού ζωστήρα;
Από τι δείγμα γίνεται η PCR για VZV;
Πότε μπορεί να μεταδώσει την ανεμευλογιά ένας ασθενής;
Μπορεί κάποιος να κολλήσει ζωστήρα από άλλον άνθρωπο;
Το αρνητικό IgG μετά από δύο δόσεις σημαίνει ότι απέτυχε το εμβόλιο;
Τι πρέπει να κάνει έγκυος χωρίς ανοσία μετά από έκθεση;
Χρειάζεται νηστεία για VZV IgG ή IgM;
Τα αντιιικά προλαμβάνουν οπωσδήποτε τη μεθερπητική νευραλγία;
18Συνοπτικά: η σωστή εξέταση για το σωστό ερώτημα
Ο VZV έχει δύο βασικές κλινικές εκδηλώσεις — ανεμευλογιά και έρπητα ζωστήρα. Ο τρόπος μετάδοσης, η πρόληψη και η διάγνωση διαφοροποιούνται ανάλογα με την κλινική φάση και τον κίνδυνο του ασθενούς.
Για ανοσία χρησιμοποιούμε κυρίως VZV IgG σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Για ενεργό εξάνθημα, όταν απαιτείται εργαστηριακή επιβεβαίωση, προτιμάται PCR από κατάλληλη βλάβη. Το IgM δεν αρκεί μόνο του για ασφαλή διάγνωση. Στην εγκυμοσύνη, στην ανοσοκαταστολή και μετά από σημαντική έκθεση χρειάζεται εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. [3][6][12]
Για εξειδικευμένες πληροφορίες: VZV IgG · VZV IgM · Συνδυασμοί αποτελεσμάτων · Έρπης ζωστήρας.
Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές
- CDC — Clinical Overview of Chickenpox (Varicella)
- CDC — Clinical Features of Chickenpox (Varicella)
- CDC — Laboratory Testing for Varicella-Zoster Virus
- CDC — Specimen Collection for VZV Testing
- CDC — Varicella Vaccine Recommendations
- CDC — Clinical Guidance for People at Risk for Severe Varicella
- CDC — Clinical Overview of Shingles (Herpes Zoster)
- CDC — Clinical Features of Shingles
- CDC — VZV: Infection Control in Healthcare Settings
- ΕΟΔΥ — Ανεμευλογιά με επιπλοκές: πρόληψη και εμβολιασμός
- ΕΟΔΥ — Έρπης ζωστήρας: εμβολιασμός και ομάδες κινδύνου
- RCOG — Chickenpox in Pregnancy, Green-top Guideline No. 13 (επικαιροποίηση 2024)
- CDC — How to Treat Chickenpox
- Cochrane — Antiviral treatment for preventing postherpetic neuralgia
- CDC — Varicella Surveillance Manual: Laboratory Confirmation

