Κοιλιοκάκη: Συμπτώματα, Διάγνωση, Διατροφή και Παρακολούθηση

Η κοιλιοκάκη είναι χρόνια ανοσομεσολαβούμενη νόσος που προκαλείται από τη γλουτένη σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα. Μπορεί να εμφανιστεί με διάρροια και φούσκωμα, αλλά και μόνο με σιδηροπενία, κόπωση, οστεοπενία, διαταραχές ανάπτυξης ή άλλα εξωεντερικά ευρήματα. Η διάγνωση αρχίζει συνήθως με anti-tTG IgA και ολική IgA, ενώ ο ασθενής εξακολουθεί να καταναλώνει γλουτένη.

1Τι είναι η κοιλιοκάκη

Η κοιλιοκάκη είναι χρόνια, ανοσομεσολαβούμενη συστηματική νόσος. Σε άτομα με γενετική προδιάθεση, η κατανάλωση γλουτένης ενεργοποιεί ανοσολογική αντίδραση που στρέφεται κυρίως εναντίον του βλεννογόνου του λεπτού εντέρου.

Η γλουτένη βρίσκεται στο σιτάρι, το κριθάρι και τη σίκαλη. Η ανοσολογική αντίδραση μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή, αύξηση των ενδοεπιθηλιακών λεμφοκυττάρων, υπερπλασία των κρυπτών και ατροφία των εντερικών λαχνών. Οι λάχνες είναι μικροσκοπικές προσεκβολές που αυξάνουν την επιφάνεια απορρόφησης του εντέρου. Όταν υποστούν βλάβη, μπορεί να επηρεαστεί η απορρόφηση σιδήρου, φυλλικού οξέος, βιταμίνης Β12, ασβεστίου, βιταμίνης D και άλλων θρεπτικών συστατικών.

Η κοιλιοκάκη δεν είναι απλή δυσανεξία, δεν είναι αλλεργία στο σιτάρι και δεν αποτελεί διατροφική προτίμηση. Είναι νόσος που απαιτεί τεκμηριωμένη διάγνωση και, όταν επιβεβαιωθεί, δια βίου αντιμετώπιση.

2Συμπτώματα σε ενήλικες και παιδιά

Η κλινική εικόνα παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Ορισμένοι ασθενείς έχουν έντονα γαστρεντερικά ενοχλήματα, ενώ άλλοι εμφανίζουν μόνο αναιμία, κόπωση, χαμηλή οστική πυκνότητα ή ένα τυχαίο παθολογικό εργαστηριακό εύρημα.

Στα παιδιά μπορεί να εμφανιστούν καθυστέρηση ανάπτυξης, χαμηλή πρόσληψη βάρους, διάταση της κοιλιάς, χρόνια διάρροια ή δυσκοιλιότητα, αναιμία, κόπωση, ευερεθιστότητα και προβλήματα στο σμάλτο των δοντιών.

Περισσότερες πληροφορίες για την κλινική εικόνα περιλαμβάνονται στον οδηγό Κοιλιοκάκη: Συμπτώματα και Εξετάσεις Αίματος.

3Ποιοι πρέπει να ελέγχονται

Ο έλεγχος δεν περιορίζεται σε άτομα με χρόνια διάρροια. Η κοιλιοκάκη πρέπει να εξετάζεται όταν υπάρχουν επίμονα ανεξήγητα συμπτώματα, διατροφικές ελλείψεις ή καταστάσεις που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο.

• Επίμονο κοιλιακό άλγος, φούσκωμα, διάρροια ή δυσκοιλιότητα.
• Ανεξήγητη απώλεια βάρους ή παρατεταμένη κόπωση.
• Σιδηροπενία, χαμηλή φερριτίνη ή αναιμία χωρίς σαφή αιτία.
• Ανεξήγητη έλλειψη φυλλικού οξέος ή βιταμίνης Β12.
• Οστεοπενία, οστεοπόρωση ή οστεομαλακία.
• Επίμονες άφθες, οδοντικές βλάβες ή ανεξήγητα νευρολογικά συμπτώματα.
• Ανεξήγητη αύξηση των ηπατικών ενζύμων.
• Υπογονιμότητα ή επαναλαμβανόμενες αποβολές χωρίς άλλη σαφή εξήγηση.
• Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 ή αυτοάνοση θυρεοειδοπάθεια.
• Δερματίτιδα ερπετοειδής.
• Σύνδρομο Down ή Turner.
• Συγγενής πρώτου βαθμού με επιβεβαιωμένη κοιλιοκάκη.

4Οι πρώτες εξετάσεις αίματος

Η συνήθης εργαστηριακή αφετηρία για ενήλικες και παιδιά είναι:

Τα αντισώματα έναντι ιστικής τρανσγλουταμινάσης αποτελούν την κύρια ορολογική εξέταση. Η τιμή πρέπει να συγκρίνεται με το άνω όριο φυσιολογικού του συγκεκριμένου εργαστηριακού συστήματος και όχι με ένα γενικό, κοινό όριο για όλα τα εργαστήρια.

Η ολική IgA δείχνει εάν ο ασθενής μπορεί να παράγει επαρκώς αντισώματα της κατηγορίας IgA. Όταν η IgA είναι χαμηλή ή υπάρχει επιλεκτική ανεπάρκεια IgA, χρησιμοποιούνται κατάλληλες IgG εξετάσεις, όπως anti-tTG IgG ή DGP IgG.

5Τι δείχνουν τα αντισώματα και το HLA

Τα αντισώματα ενδομυίου EMA έχουν υψηλή ειδικότητα, αλλά η χρήση τους εξαρτάται από το διαγνωστικό σενάριο. Στις νεότερες ευρωπαϊκές οδηγίες ενηλίκων δεν απαιτούνται υποχρεωτικά σε κάθε ασθενή με σαφώς θετικό anti-tTG, παραμένουν όμως πολύ χρήσιμα σε αμφίβολα αποτελέσματα και στη διαγνωστική διαδικασία των παιδιών.

Το HLA-DQ2/DQ8 δεν αποτελεί εξέταση πρώτης γραμμής. Χρησιμοποιείται κυρίως όταν ο ασθενής έχει ήδη διακόψει τη γλουτένη, όταν η ορολογία και η βιοψία δεν συμφωνούν ή όταν υπάρχει αμφιβολία για την αρχική διάγνωση.

6Γιατί χρειάζεται κατανάλωση γλουτένης πριν από τον έλεγχο

Τα αντισώματα και οι ιστολογικές αλλοιώσεις εξαρτώνται από τη συνεχιζόμενη έκθεση στη γλουτένη. Όταν ο ασθενής τη διακόψει, τα αντισώματα μπορεί να μειωθούν και ο εντερικός βλεννογόνος να αρχίσει να αποκαθίσταται.

Για τον λόγο αυτό, οι ορολογικές εξετάσεις και η βιοψία πρέπει κανονικά να πραγματοποιούνται ενώ ο ασθενής ακολουθεί διατροφή που περιέχει γλουτένη.

Σε αυτή την περίπτωση μπορεί αρχικά να εξεταστεί το HLA-DQ2/DQ8. Ένα αρνητικό κατάλληλο γενετικό αποτέλεσμα μπορεί να απομακρύνει ουσιαστικά την πιθανότητα κοιλιοκάκης και να αποφευχθεί μια περιττή πρόκληση.

7Γαστροσκόπηση και βιοψία δωδεκαδακτύλου

Στους περισσότερους ενήλικες με θετική ορολογία, η διάγνωση επιβεβαιώνεται με γαστροσκόπηση και λήψη πολλαπλών βιοψιών από το δωδεκαδάκτυλο. Η διαδικασία επιτρέπει την άμεση αξιολόγηση του βλεννογόνου και τον αποκλεισμό άλλων αιτιών δυσαπορρόφησης ή ατροφίας λαχνών.

Επειδή οι αλλοιώσεις μπορεί να είναι ανομοιόμορφα κατανεμημένες, χρειάζονται δείγματα από περισσότερα από ένα σημεία, συνήθως από το δεύτερο τμήμα του δωδεκαδακτύλου και από τον δωδεκαδακτυλικό βολβό.

Τι είναι η ταξινόμηση Marsh

Η ιστολογική εικόνα περιγράφεται συχνά με την τροποποιημένη ταξινόμηση Marsh:

• Marsh 0: φυσιολογική μορφολογία.
• Marsh 1: αυξημένα ενδοεπιθηλιακά λεμφοκύτταρα χωρίς ατροφία λαχνών.
• Marsh 2: αυξημένα λεμφοκύτταρα και υπερπλασία κρυπτών.
• Marsh 3: ατροφία λαχνών διαφορετικού βαθμού μαζί με τις προηγούμενες αλλοιώσεις.

8Μπορεί να γίνει διάγνωση χωρίς βιοψία;

Στα παιδιά

Σε επιλεγμένα παιδιά μπορεί να τεθεί διάγνωση χωρίς βιοψία όταν το anti-tTG IgA είναι τουλάχιστον 10 φορές πάνω από το άνω όριο φυσιολογικού και το EMA IgA είναι θετικό σε δεύτερο, ανεξάρτητο δείγμα αίματος. Η απόφαση λαμβάνεται από παιδογαστρεντερολόγο σε συνεννόηση με την οικογένεια.

Στους ενήλικες

Η βιοψία εξακολουθεί να αποτελεί βασικό μέρος της διάγνωσης σε πολλούς ενήλικες. Οι νεότερες ευρωπαϊκές οδηγίες του 2025 επιτρέπουν υπό προϋποθέσεις διαγνωστική προσέγγιση χωρίς βιοψία σε επιλεγμένους ενήλικες κάτω των 45 ετών, όταν το anti-tTG IgA είναι τουλάχιστον 10 φορές πάνω από το άνω όριο φυσιολογικού και το αποτέλεσμα επιβεβαιώνεται σε δεύτερο δείγμα.

Η επιλογή αυτή είναι υπό όρους, απαιτεί αξιολόγηση σε εξειδικευμένο περιβάλλον, απουσία ανησυχητικών ενδείξεων και κοινή απόφαση ιατρού και ασθενούς. Δεν πρέπει να εφαρμόζεται αυτοματοποιημένα από μία μόνο εργαστηριακή τιμή.

9Δίαιτα χωρίς γλουτένη: η βασική θεραπεία

Μετά την επιβεβαίωση της διάγνωσης, η θεραπεία είναι η αυστηρή και δια βίου δίαιτα χωρίς γλουτένη. Δεν υπάρχει σήμερα εγκεκριμένο φάρμακο που να επιτρέπει την ελεύθερη κατανάλωση γλουτένης ή να αντικαθιστά τη δίαιτα.

Τρόφιμα που πρέπει να αποφεύγονται

• Σιτάρι και ποικιλίες ή παράγωγά του.
• Κριθάρι και βύνη κριθαριού.
• Σίκαλη.
• Προϊόντα που περιέχουν αλεύρι, σιμιγδάλι, πανάρισμα ή άλλες πηγές γλουτένης.
• Τρόφιμα που έχουν επιμολυνθεί κατά την παραγωγή, αποθήκευση ή προετοιμασία.

Τρόφιμα που είναι φυσικά χωρίς γλουτένη

Ρύζι, πατάτα, καλαμπόκι, όσπρια, λαχανικά, φρούτα, αυγά, μη επεξεργασμένο κρέας, ψάρι, γάλα και πολλά γαλακτοκομικά είναι φυσικά χωρίς γλουτένη, εφόσον δεν έχουν προστεθεί συστατικά ή δεν έχουν επιμολυνθεί.

Η βρώμη είναι από τη φύση της διαφορετική από το σιτάρι, αλλά συχνά επιμολύνεται κατά την παραγωγή. Επιλέγεται μόνο προϊόν με σαφή σήμανση χωρίς γλουτένη. Η εισαγωγή της μπορεί να εξατομικεύεται, ιδίως όταν υπάρχουν συνεχιζόμενα συμπτώματα.

10Επιμόλυνση και ετικέτες τροφίμων

Ακόμη και μικρές επαναλαμβανόμενες ποσότητες γλουτένης μπορούν να διατηρήσουν τη φλεγμονή. Η επιμόλυνση μπορεί να συμβεί στο σπίτι, σε εστιατόρια ή κατά την παραγωγή τροφίμων.

• Κοινή φρυγανιέρα για ψωμί με και χωρίς γλουτένη.
• Ψίχουλα σε βούτυρο, μαρμελάδα ή άλλα κοινόχρηστα δοχεία.
• Κοινό λάδι τηγανίσματος για παναρισμένα τρόφιμα.
• Ξύλινες επιφάνειες ή σκεύη που δεν καθαρίζονται εύκολα.
• Αλεύρι σίτου που αιωρείται σε χώρο παρασκευής.
• Σάλτσες, αλλαντικά, καρυκεύματα ή επεξεργασμένα προϊόντα με μη προφανή συστατικά.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ένδειξη «χωρίς γλουτένη» επιτρέπεται όταν το προϊόν περιέχει έως 20 mg γλουτένης ανά κιλό. Η σήμανση δεν αντικαθιστά την προσεκτική ανάγνωση της λίστας συστατικών και των πληροφοριών για αλλεργιογόνα.

11Διατροφικές ελλείψεις και εξετάσεις

Κατά τη διάγνωση μπορεί να χρειαστεί ευρύτερος έλεγχος, ανάλογα με τα συμπτώματα και τη βαρύτητα της δυσαπορρόφησης.

Ο αναλυτικός έλεγχος σιδήρου περιγράφεται στον οδηγό Αναιμία, Σίδηρος και Φερριτίνη. Για τον συνδυαστικό έλεγχο ελλείψεων μπορείτε να δείτε τον κόμβο Βιταμίνες και Θρεπτικοί Δείκτες και τον οδηγό για τη βιταμίνη D.

Τα συμπληρώματα δεν πρέπει να λαμβάνονται αυτοματοποιημένα από όλους. Χορηγούνται όταν υπάρχει τεκμηριωμένη έλλειψη, ανεπαρκής πρόσληψη ή συγκεκριμένη ιατρική ένδειξη.

12Παρακολούθηση μετά τη διάγνωση

Η παρακολούθηση είναι δια βίου. Σκοπός της δεν είναι μόνο να ελεγχθεί εάν μειώθηκαν τα αντισώματα, αλλά να εκτιμηθούν η κλινική ανταπόκριση, η ποιότητα της δίαιτας, η αποκατάσταση των ελλείψεων και η εμφάνιση επιπλοκών.

Τι μπορεί να περιλαμβάνει

• Επανεκτίμηση συμπτωμάτων και σωματικού βάρους.
• Έλεγχο ανάπτυξης και ύψους στα παιδιά.
• Επανέλεγχο anti-tTG IgA ή του κατάλληλου δείκτη σε IgA ανεπάρκεια.
• Επανάληψη των εργαστηριακών διαταραχών που υπήρχαν κατά τη διάγνωση.
• Αξιολόγηση σιδήρου, φυλλικού, Β12, βιταμίνης D και άλλων δεικτών όταν ενδείκνυται.
• Διαιτολογική αξιολόγηση για πιθανές πηγές επιμόλυνσης.
• Εκτίμηση οστικής υγείας και ανάγκης για μέτρηση οστικής πυκνότητας.

Επίμονα συμπτώματα, αναιμία ή αντισώματα που παραμένουν υψηλά μπορεί να οδηγήσουν σε πιο αναλυτική διερεύνηση και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, επαναληπτική ενδοσκόπηση.

13Κοιλιοκάκη στα παιδιά

Στα παιδιά η κοιλιοκάκη μπορεί να εμφανιστεί μετά την εισαγωγή της γλουτένης στη διατροφή, αλλά η ηλικία εμφάνισης και τα συμπτώματα διαφέρουν σημαντικά.

Ενδείξεις που χρειάζονται αξιολόγηση είναι η καθυστέρηση ανάπτυξης, η ανεπαρκής πρόσληψη βάρους, η χρόνια διάρροια ή δυσκοιλιότητα, το φούσκωμα, η αναιμία, η κόπωση, η ευερεθιστότητα, τα οδοντικά ελλείμματα και η καθυστερημένη εφηβεία.

• Ο αρχικός έλεγχος γίνεται με anti-tTG IgA και ολική IgA.
• Η δίαιτα χωρίς γλουτένη δεν αρχίζει πριν ολοκληρωθεί η αξιολόγηση.
• Τα θετικά αποτελέσματα αξιολογούνται από παιδογαστρεντερολόγο.
• Η οδός χωρίς βιοψία εφαρμόζεται μόνο όταν πληρούνται τα καθορισμένα κριτήρια.
• Η παρακολούθηση περιλαμβάνει ανάπτυξη, βάρος, διατροφική επάρκεια και αντισώματα.

14Εγκυμοσύνη και γονιμότητα

Η αδιάγνωστη ή μη ελεγχόμενη κοιλιοκάκη μπορεί να συνδέεται με υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποβολές, σιδηροπενία και ορισμένες δυσμενείς εκβάσεις της κύησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε περίπτωση υπογονιμότητας ή αποβολής οφείλεται σε κοιλιοκάκη.

Σε γυναίκες με ανεξήγητη υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποβολές ή επίμονη σιδηροπενία μπορεί να εξεταστεί ορολογικός έλεγχος. Περισσότερα για τη συνολική διερεύνηση περιλαμβάνονται στον οδηγό Έλεγχος Γονιμότητας.

Όταν η νόσος έχει διαγνωστεί και η δίαιτα τηρείται σωστά, οι περισσότερες γυναίκες μπορούν να έχουν φυσιολογική εγκυμοσύνη. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η επάρκεια σιδήρου, φυλλικού οξέος, βιταμίνης Β12, βιταμίνης D και ασβεστίου.

15Συνοδά νοσήματα και πιθανές επιπλοκές

Η κοιλιοκάκη εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα με ορισμένα αυτοάνοσα ή γενετικά νοσήματα. Η συσχέτιση δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής θα αναπτύξει δεύτερη νόσο, αλλά δικαιολογεί μεγαλύτερη κλινική επαγρύπνηση.

• Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1.
• Αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα ή νόσος Graves.
• Επιλεκτική ανεπάρκεια IgA.
• Αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα.
• Δερματίτιδα ερπετοειδής.
• Σύνδρομο Down ή Turner.

Η σχέση της κοιλιοκάκης με τα αυτοάνοσα νοσήματα του θυρεοειδούς αναλύεται και στον οδηγό για τη θυρεοειδίτιδα Hashimoto.

Επιπλοκές της μη ελεγχόμενης νόσου

• Επίμονη αναιμία και διατροφικές ελλείψεις.
• Οστεοπενία, οστεοπόρωση και αυξημένος κίνδυνος καταγμάτων.
• Καθυστέρηση ανάπτυξης στα παιδιά.
• Νευρολογικές ή αναπαραγωγικές εκδηλώσεις.
• Μη ανταποκρινόμενη ή, πολύ σπανιότερα, ανθεκτική κοιλιοκάκη.
• Σπάνιες σοβαρές επιπλοκές, όπως το εντεροπάθεια-σχετιζόμενο Τ-κυτταρικό λέμφωμα.

Η σωστή και συνεπής δίαιτα μειώνει τη φλεγμονή, επιτρέπει την επούλωση του εντέρου και περιορίζει σημαντικά τον μακροπρόθεσμο κίνδυνο.

16Τι σημαίνουν τα επίμονα συμπτώματα παρά τη δίαιτα

Η επιμονή συμπτωμάτων δεν σημαίνει αυτομάτως ανθεκτική κοιλιοκάκη. Η συχνότερη αιτία είναι η ακούσια έκθεση σε γλουτένη, αλλά πρέπει να εξεταστούν και άλλες πιθανότητες.

• Κρυφή γλουτένη ή επιμόλυνση.
• Προσωρινή ή μόνιμη δυσανεξία στη λακτόζη.
• Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου.
• Μικροσκοπική κολίτιδα.
• Βακτηριακή υπερανάπτυξη του λεπτού εντέρου.
• Παγκρεατική εξωκρινής ανεπάρκεια.
• Άλλη φλεγμονώδης ή λοιμώδης πάθηση.
• Εσφαλμένη ή ατελώς τεκμηριωμένη αρχική διάγνωση.

Η διερεύνηση αρχίζει με επανέλεγχο της αρχικής διάγνωσης, αναλυτική διαιτολογική αξιολόγηση και κατάλληλες εξετάσεις. Η πραγματικά ανθεκτική κοιλιοκάκη είναι σπάνια και απαιτεί αξιολόγηση σε εξειδικευμένο κέντρο.

17Κοιλιοκάκη, αλλεργία στο σιτάρι και ευαισθησία στη γλουτένη

18Συχνές ερωτήσεις

19Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία