Σπερμοδιάγραμμα: Τιμές WHO 2021, Προετοιμασία και Ερμηνεία Αποτελεσμάτων

1Τι είναι το σπερμοδιάγραμμα και τι δείχνει

Το σπερμοδιάγραμμα είναι η τυποποιημένη εργαστηριακή εξέταση του εκσπερματίσματος. Χρησιμοποιείται ως πρώτο βήμα στη διερεύνηση της ανδρικής γονιμότητας και δίνει πληροφορίες τόσο για την παραγωγή σπερματοζωαρίων από τους όρχεις όσο και για τη συμβολή του προστάτη και των σπερματοδόχων κύστεων στο σπερματικό υγρό.

Η βασική ανάλυση περιλαμβάνει συνήθως:

• όγκο εκσπερμάτισης και μακροσκοπικά χαρακτηριστικά,
• συγκέντρωση σπερματοζωαρίων ανά mL,
• συνολικό αριθμό σπερματοζωαρίων σε ολόκληρο το δείγμα,
• προοδευτική και συνολική κινητικότητα,
• μορφολογία με αυστηρά κριτήρια,
• ζωτικότητα όταν η κινητικότητα είναι σημαντικά μειωμένη,
• pH, υγροποίηση, ιξώδες, συγκολλήσεις και στρογγυλά κύτταρα όπου προβλέπεται.

2Πότε ζητείται το σπερμοδιάγραμμα

Η εξέταση ζητείται συχνότερα όταν ένα ζευγάρι δεν έχει επιτύχει εγκυμοσύνη μετά από 12 μήνες τακτικών επαφών χωρίς αντισύλληψη. Η διερεύνηση μπορεί να αρχίσει νωρίτερα, ιδιαίτερα όταν η σύντροφος είναι 35 ετών ή μεγαλύτερη, όταν υπάρχει γνωστός παράγοντας κινδύνου ή όταν προγραμματίζεται υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

Μπορεί επίσης να ζητηθεί:

• σε ιστορικό κιρσοκήλης, κρυψορχίας, συστροφής ή τραυματισμού όρχεων,
• μετά από χειρουργείο στη βουβωνική χώρα, στο όσχεο ή στον προστάτη,
• μετά από ορχίτιδα, επιδιδυμίτιδα ή σημαντική ουρογεννητική λοίμωξη,
• σε πολύ μικρό όγκο εκσπερμάτισης ή διαταραχές εκσπερμάτισης,
• σε ορμονικές διαταραχές, χαμηλή τεστοστερόνη ή υποψία υπογοναδισμού,
• πριν ή μετά από θεραπεία κιρσοκήλης, όταν αυτό έχει ζητηθεί από τον θεράποντα,
• πριν από χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή άλλη πιθανώς γοναδοτοξική θεραπεία,
• μετά από χρήση αναβολικών στεροειδών ή εξωγενούς τεστοστερόνης,
• σε επαναλαμβανόμενες αποβολές ή αποτυχίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, στο πλαίσιο στοχευμένου ελέγχου.

Η αξιολόγηση της γονιμότητας πρέπει να αφορά το ζευγάρι συνολικά. Ο ανδρικός και ο γυναικείος έλεγχος οργανώνονται παράλληλα όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.

3Προετοιμασία πριν από την εξέταση

Η σωστή προετοιμασία είναι απαραίτητη για να μπορεί το αποτέλεσμα να συγκριθεί με τις τιμές αναφοράς και με προηγούμενα ή επόμενα δείγματα.

4Πώς συλλέγεται και μεταφέρεται σωστά το δείγμα

Η συνηθέστερη μέθοδος είναι η συλλογή με αυνανισμό σε ειδικό δοχείο που παρέχει ή εγκρίνει το εργαστήριο. Η συλλογή μπορεί να γίνει στον χώρο του εργαστηρίου ή στο σπίτι μόνο όταν αυτό επιτρέπεται και έχουν δοθεί συγκεκριμένες οδηγίες μεταφοράς.

1. Πλύνετε και στεγνώστε καλά τα χέρια. Ακολουθήστε τις οδηγίες υγιεινής του εργαστηρίου χωρίς να αφήσετε κατάλοιπα σαπουνιού ή αντισηπτικού στο δείγμα.
2. Συλλέξτε το δείγμα απευθείας στο κατάλληλο δοχείο.
3. Μη χρησιμοποιείτε κοινό προφυλακτικό, σπερματοκτόνο, σάλιο ή κοινό λιπαντικό. Μπορούν να επηρεάσουν την κινητικότητα ή τη βιωσιμότητα των σπερματοζωαρίων.
4. Προσπαθήστε να συλλέξετε ολόκληρη την εκσπερμάτιση. Το πρώτο τμήμα είναι συχνά πλουσιότερο σε σπερματοζωάρια.
5. Σημειώστε την ακριβή ώρα συλλογής και τις ημέρες αποχής.
6. Εάν χάθηκε μέρος του δείγματος, ενημερώστε το εργαστήριο. Μην προσπαθήσετε να προσθέσετε δεύτερη εκσπερμάτιση στο ίδιο δοχείο.

Για συλλογή στο σπίτι, το δοχείο παραδίδεται συνήθως εντός 30–60 λεπτών, προστατευμένο από υπερβολικό κρύο ή ζέστη και κοντά στη θερμοκρασία του σώματος. Ισχύει πάντοτε ο χρόνος που έχει ορίσει το συγκεκριμένο εργαστήριο.

5Τι εξετάζει το εργαστήριο

Μετά την παραλαβή, το δείγμα αφήνεται να υγροποιηθεί και αναλύεται με τυποποιημένη σειρά. Η βασική εξέταση δεν περιορίζεται σε έναν «αριθμό σπερματοζωαρίων».

Η ποιότητα της εξέτασης εξαρτάται από σωστή συλλογή, έγκαιρη ανάλυση, κατάλληλο εξοπλισμό, εκπαιδευμένο προσωπικό και συστηματικό εσωτερικό και εξωτερικό ποιοτικό έλεγχο.

6Τιμές αναφοράς σπερμοδιαγράμματος κατά WHO 2021

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα κατώτερα όρια αναφοράς της 6ης έκδοσης του εγχειριδίου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Οι αριθμοί βασίζονται στο κατώτερο 5ο εκατοστημόριο ανδρών των οποίων οι σύντροφοι πέτυχαν φυσική σύλληψη μέσα σε 12 μήνες.

↔ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες

7Πώς ερμηνεύονται σωστά οι τιμές

Η πιο συχνή παρερμηνεία είναι ότι κάθε τιμή κάτω από το όριο σημαίνει στειρότητα. Αυτό δεν ισχύει. Τα όρια περιγράφουν την κατανομή τιμών σε μία ομάδα αναφοράς και δεν δημιουργούν καθαρό διαχωρισμό ανάμεσα σε γόνιμους και υπογόνιμους άνδρες.

Η κλινική σημασία εξαρτάται από:

• πόσες παράμετροι είναι παθολογικές και πόσο μεγάλη είναι η απόκλιση,
• αν το εύρημα επιβεβαιώνεται σε δεύτερο δείγμα,
• την πληρότητα της συλλογής και τις ημέρες αποχής,
• πρόσφατο πυρετό, λοίμωξη, φάρμακα ή αναβολικά,
• την ηλικία, τη διάρκεια προσπαθειών και το αναπαραγωγικό ιστορικό,
• την ηλικία και τη γονιμότητα της συντρόφου.

Καμία μεμονωμένη παράμετρος —ούτε ο αριθμός, ούτε η κινητικότητα, ούτε η μορφολογία— δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση ανδρικής υπογονιμότητας.

8Όγκος, pH, υγροποίηση και ιξώδες

Όγκος εκσπερμάτισης

Ο όγκος εξαρτάται κυρίως από τις εκκρίσεις των σπερματοδόχων κύστεων και του προστάτη. Χαμηλός όγκος μπορεί να οφείλεται σε ατελή συλλογή, μικρή περίοδο αποχής, παλίνδρομη εκσπερμάτιση, απόφραξη εκσπερματιστικών πόρων, συγγενή απουσία σπερματικών πόρων ή ορμονική διαταραχή. Δεν επιτρέπεται διάγνωση από τον όγκο μόνο.

pH

Το pH αντανακλά τη συνδυασμένη συμβολή των επικουρικών αδένων. Πολύ χαμηλό pH μαζί με χαμηλό όγκο και αζωοσπερμία μπορεί να κατευθύνει τη διερεύνηση προς απόφραξη ή συγγενή ανατομική διαταραχή. Αντίθετα, ένα αυξημένο pH είναι μη ειδικό και δεν αποδεικνύει λοίμωξη.

Υγροποίηση και ιξώδες

Το δείγμα συνήθως υγροποιείται μέσα σε 30–60 λεπτά. Καθυστερημένη υγροποίηση ή αυξημένο ιξώδες μπορεί να δυσκολεύουν την ομογενοποίηση και την αξιόπιστη μέτρηση κινητικότητας και συγκέντρωσης. Δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα σε «πρόβλημα προστάτη» χωρίς κλινική συσχέτιση.

9Συγκέντρωση και συνολικός αριθμός σπερματοζωαρίων

Συγκέντρωση είναι ο αριθμός σπερματοζωαρίων ανά mL. Συνολικός αριθμός είναι η συγκέντρωση πολλαπλασιασμένη με τον συνολικό όγκο του δείγματος. Οι δύο τιμές δεν είναι ίδιες και πρέπει να εξετάζονται μαζί.

Μειωμένη συγκέντρωση μπορεί να σχετίζεται με κιρσοκήλη, ορμονική ή πρωτοπαθή βλάβη των όρχεων, γενετικούς παράγοντες, κρυψορχία, φάρμακα, αναβολικά, εξωγενή τεστοστερόνη, πρόσφατο πυρετό, γοναδοτοξική θεραπεία ή ιδιοπαθή διαταραχή.

Σε πολύ χαμηλή συγκέντρωση ή αζωοσπερμία χρειάζεται έγκαιρη ανδρολογική αξιολόγηση. Μπορεί να απαιτηθούν ορμόνες, γενετικός έλεγχος και απεικόνιση. Δείτε επίσης τον οδηγό για τη μείωση των σπερματοζωαρίων.

10Κινητικότητα και ζωτικότητα

Κινητικότητα

Η κινητικότητα αξιολογεί πόσα σπερματοζωάρια κινούνται και με ποιον τρόπο. Η βασική αναφορά περιλαμβάνει:

• προοδευτική κινητικότητα: κίνηση προς τα εμπρός, γρήγορη ή αργή,
• μη προοδευτική κινητικότητα: κίνηση χωρίς ουσιαστική προώθηση,
• ακίνητα σπερματοζωάρια.

Η κινητικότητα επηρεάζεται έντονα από τον χρόνο μέχρι την ανάλυση, τη θερμοκρασία μεταφοράς, λιπαντικά ή τοξικές ουσίες, ατελή υγροποίηση, πρόσφατη νόσο και πραγματικούς βιολογικούς παράγοντες.

Ζωτικότητα

Η ζωτικότητα δείχνει ποιο ποσοστό σπερματοζωαρίων είναι ζωντανό. Έχει ιδιαίτερη σημασία όταν μεγάλο ποσοστό είναι ακίνητο, επειδή ένα ακίνητο σπερματοζωάριο μπορεί να είναι ζωντανό ή νεκρό. Έτσι διακρίνεται η σοβαρή διαταραχή κινητικότητας από τη νεκροζωοσπερμία.

11Μορφολογία σπερματοζωαρίων και το όριο 4%

Η μορφολογία αξιολογεί το σχήμα της κεφαλής, του αυχένα, του ενδιάμεσου τμήματος και της ουράς. Η WHO 2021 αναφέρει κατώτερο όριο αναφοράς 4% φυσιολογικών μορφών όταν χρησιμοποιούνται αυστηρά μορφολογικά κριτήρια.

Ένα χαμηλό ποσοστό μπορεί να εμφανιστεί μαζί με μειωμένο αριθμό ή κινητικότητα, αλλά μπορεί και να αποτελεί το μοναδικό εύρημα. Η αναπαραγωγιμότητα της μορφολογίας εξαρτάται σημαντικά από την τεχνική χρώσης, τα κριτήρια και την εμπειρία του εργαστηρίου.

Η τερατοζωοσπερμία δεν αποφασίζει από μόνη της αν χρειάζεται φυσική προσπάθεια, σπερματέγχυση, εξωσωματική ή ICSI. Η επιλογή βασίζεται στη συνολική εικόνα του ζευγαριού.

12Λευκοκύτταρα, στρογγυλά κύτταρα, συγκολλήσεις και λοιμώξεις

Στο μικροσκόπιο μπορεί να παρατηρηθούν στρογγυλά κύτταρα. Αυτά δεν είναι πάντοτε λευκοκύτταρα· μπορεί να είναι και ανώριμα γεννητικά κύτταρα. Όταν χρειάζεται, χρησιμοποιείται ειδική μέθοδος για την αναγνώριση των λευκοκυττάρων με υπεροξειδάση.

Λευκοκυτταροσπερμία σημαίνει αυξημένα λευκοκύτταρα στο σπέρμα, συνήθως ≥1 εκατ./mL με τη συγκεκριμένη μέθοδο. Δεν είναι ταυτόσημη με βακτηριακή λοίμωξη και δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη για αντιβίωση.

Καλλιέργεια σπέρματος ή μοριακός έλεγχος μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχουν συμπτώματα, ιστορικό ουρογεννητικής λοίμωξης, σημαντική φλεγμονώδης εικόνα, παθολογικό αποτέλεσμα ή ειδική οδηγία πριν από υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Η ανίχνευση μικροοργανισμού χρειάζεται αξιολόγηση για πιθανή λοίμωξη, αποικισμό ή επιμόλυνση.

Οι συγκολλήσεις είναι ομάδες κινητών σπερματοζωαρίων που προσκολλώνται μεταξύ τους. Μπορεί να οδηγήσουν σε περαιτέρω διερεύνηση, αλλά δεν αποδεικνύουν αυτόματα αντισπερμικά αντισώματα ή λοίμωξη.

13Παθολογικοί όροι στο σπερμοδιάγραμμα

Οι παρακάτω όροι χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν συγκεκριμένα εργαστηριακά ευρήματα. Δεν αποτελούν πάντοτε τελική διάγνωση ούτε εξηγούν από μόνοι τους την αιτία.

14Πότε χρειάζεται επανάληψη και πόσο αξιόπιστο είναι

Το σπέρμα παρουσιάζει φυσιολογική βιολογική μεταβλητότητα. Δύο δείγματα του ίδιου άνδρα μπορεί να διαφέρουν λόγω αποχής, πληρότητας συλλογής, πυρετού, ασθένειας, φαρμάκων, αλκοόλ, ύπνου, στρες ή χωρίς εμφανή αιτία.

• Όταν η βασική εξέταση είναι φυσιολογική και δεν υπάρχουν άλλα ανησυχητικά στοιχεία, μία εξέταση μπορεί να είναι αρκετή.
• Όταν το αποτέλεσμα είναι παθολογικό, οι ευρωπαϊκές οδηγίες συστήνουν τουλάχιστον δύο διαδοχικά σπερμοδιαγράμματα.
• Η επανάληψη πρέπει να γίνεται με παρόμοια διάρκεια αποχής και, κατά προτίμηση, στο ίδιο εργαστήριο.
• Το χρονικό διάστημα εξατομικεύεται. Για επιβεβαίωση οριακού ευρήματος μπορεί να είναι λίγες εβδομάδες, ενώ μετά από υψηλό πυρετό, σοβαρή νόσο ή αλλαγή που επηρεάζει τη σπερματογένεση μπορεί να χρειαστούν περίπου τρεις μήνες.

15Περαιτέρω έλεγχος, παράγοντες που επηρεάζουν και επόμενα βήματα

Όταν το σπερμοδιάγραμμα είναι παθολογικό, η επόμενη κίνηση δεν είναι ένα ίδιο μεγάλο panel για όλους. Ο ουρολόγος–ανδρολόγος αξιολογεί ιστορικό, κλινική εξέταση, όγκο όρχεων, πιθανή κιρσοκήλη και τα χαρακτηριστικά του αποτελέσματος.

Εξετάσεις που μπορεί να ζητηθούν

• FSH και LH, ολική τεστοστερόνη και, ανά περίπτωση, SHBG ή ελεύθερη τεστοστερόνη,
• προλακτίνη όταν υπάρχουν συμβατά συμπτώματα ή χαμηλή τεστοστερόνη,
• υπερηχογράφημα οσχέου ή διορθικό υπερηχογράφημα όταν υπάρχει συγκεκριμένη ένδειξη,
• γενετικός έλεγχος σε αζωοσπερμία ή πολύ σοβαρή ολιγοζωοσπερμία,
• καλλιέργεια ή μοριακός έλεγχος όταν υπάρχουν ενδείξεις λοίμωξης,
• κατακερματισμός DNA σπέρματος σε επιλεγμένες περιπτώσεις, όπως ανεξήγητη υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποβολές ή αποτυχίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν

• κιρσοκήλη, κρυψορχία, τραυματισμός, συστροφή ή νόσος όρχεων,
• παχυσαρκία, μεταβολικό σύνδρομο και χαμηλή φυσική δραστηριότητα,
• κάπνισμα και υψηλή κατανάλωση αλκοόλ,
• αναβολικά στεροειδή και εξωγενής τεστοστερόνη,
• χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία και άλλες γοναδοτοξικές εκθέσεις,
• πυρετός, σοβαρές λοιμώξεις και αυξημένη θερμική έκθεση,
• γενετικοί, ενδοκρινικοί ή αποφρακτικοί παράγοντες.

Η διακοπή καπνίσματος, η μείωση υψηλής κατανάλωσης αλκοόλ, η αντιμετώπιση παχυσαρκίας και η τακτική άσκηση μπορούν να υποστηρίξουν τη γενική και αναπαραγωγική υγεία. Τα αντιοξειδωτικά και τα «συμπληρώματα γονιμότητας» δεν έχουν αποδεδειγμένο όφελος για όλους και δεν πρέπει να αντικαθιστούν τη διάγνωση της αιτίας.

16Συχνές ερωτήσεις

17Κλείστε ραντεβού και βιβλιογραφία

Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την κλινική εξέταση, την ανδρολογική αξιολόγηση ή τις εξατομικευμένες οδηγίες του θεράποντα ιατρού.