Υψηλός Αιματοκρίτης μετά από Γυμναστική ή Αφυδάτωση: Πότε Είναι Παροδικός;

Ο αιματοκρίτης (Hct) εκφράζει το ποσοστό του όγκου του αίματος που καταλαμβάνεται από τα ερυθρά αιμοσφαίρια. Για παράδειγμα, αιματοκρίτης 48% σημαίνει ότι περίπου το 48% του συγκεκριμένου δείγματος αίματος αντιστοιχεί σε ερυθρά αιμοσφαίρια και το υπόλοιπο κυρίως σε πλάσμα.

Επομένως, μια αυξημένη τιμή δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι δημιουργήθηκαν περισσότερα ερυθρά αιμοσφαίρια. Ο αιματοκρίτης μπορεί να αυξηθεί είτε επειδή αυξήθηκε πραγματικά η μάζα των ερυθρών είτε επειδή μειώθηκε ο όγκος του πλάσματος. Η δεύτερη περίπτωση είναι ιδιαίτερα σημαντική μετά από γυμναστική, έντονη εφίδρωση και αφυδάτωση.^[2]

Αυτός είναι ο λόγος που μια μεμονωμένη υψηλή τιμή Hct πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με την αιμοσφαιρίνη, τον αριθμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων, τις συνθήκες της αιμοληψίας και προηγούμενα αποτελέσματα.

Η έντονη σωματική άσκηση προκαλεί γρήγορες μεταβολές στην κατανομή των υγρών του οργανισμού. Κατά τη διάρκεια της προπόνησης, μέρος του υγρού του πλάσματος μετακινείται από την κυκλοφορία προς τους ιστούς. Παράλληλα μπορεί να υπάρχει απώλεια νερού μέσω του ιδρώτα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι το αίμα γίνεται προσωρινά πιο συμπυκνωμένο. Έτσι μπορεί να αυξηθούν μαζί:

• ο αιματοκρίτης,
• η αιμοσφαιρίνη,
• ο αριθμός των ερυθρών ανά μονάδα όγκου,
• και σε ορισμένες περιπτώσεις άλλες εργαστηριακές παράμετροι που επηρεάζονται από την αιμοσυμπύκνωση.

Σε μελέτες έντονης άσκησης έχει καταγραφεί σαφής παροδική αύξηση αιμοσφαιρίνης και αιματοκρίτη στην κορύφωση της προσπάθειας. Η μεταβολή σχετίζεται σημαντικά με την ένταση της άσκησης και όχι μόνο με την απώλεια νερού.^[1]

Επομένως, ένα δείγμα που λαμβάνεται αμέσως μετά από τρέξιμο, ποδηλασία, έντονη προπόνηση με βάρη ή άλλη απαιτητική δραστηριότητα δεν αποτελεί πάντα την καλύτερη «βασική» μέτρηση για την αξιολόγηση μιας οριακής αύξησης του αιματοκρίτη.

Η αφυδάτωση αποτελεί μία από τις πιο συχνές εξηγήσεις μιας παροδικά αυξημένης τιμής αιματοκρίτη. Όταν ο οργανισμός χάνει νερό, μειώνεται το υγρό μέρος του αίματος. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια δεν έχουν απαραίτητα αυξηθεί· απλώς βρίσκονται μέσα σε μικρότερο όγκο πλάσματος.

Αυτό μπορεί να συμβεί μετά από έντονη εφίδρωση, υψηλή θερμοκρασία περιβάλλοντος, παρατεταμένη άσκηση χωρίς επαρκή λήψη υγρών, εμέτους, διάρροια ή άλλες καταστάσεις απώλειας υγρών.

Η αφυδάτωση αναφέρεται επίσης ως αναγνωρισμένη αιτία αυξημένου αιματοκρίτη σε κλινικές πηγές, επειδή μειώνει αναλογικά τον όγκο του πλάσματος.^[2]

Σημαντικό όμως είναι ότι ο αιματοκρίτης δεν αποτελεί από μόνος του αξιόπιστο δείκτη του βαθμού αφυδάτωσης. Η φυσιολογία της άσκησης είναι πιο σύνθετη και η ένταση της προσπάθειας μπορεί να επηρεάζει τον Hct ανεξάρτητα από το πόσο νερό χάθηκε.^[1]

Το βασικό ερώτημα είναι αν πρόκειται για σχετική αύξηση λόγω μειωμένου πλάσματος ή για πραγματική αύξηση της μάζας των ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Η διαφορά συνήθως δεν λύνεται από μία μεμονωμένη μέτρηση. Η επαναληπτική γενική αίματος υπό σωστές συνθήκες είναι συχνά ένα από τα σημαντικότερα πρώτα βήματα.

Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός που να ισχύει για όλους. Η μεταβολή εξαρτάται από την ένταση και τη διάρκεια της άσκησης, το είδος της δραστηριότητας, τη θερμοκρασία, την εφίδρωση, την πρόσληψη υγρών και τη φυσιολογία του ατόμου.

Σε μελέτη αθλητών υψηλού επιπέδου, ο αιματοκρίτης αυξήθηκε σημαντικά στην κορύφωση της μέγιστης άσκησης και στη συνέχεια μειώθηκε κατά την αποκατάσταση. Αυτό δείχνει πόσο δυναμικά μπορεί να αλλάζει ο Hct ακόμη και μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα.^[1]

Το συγκεκριμένο εύρημα όμως δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να θεωρείται οποιαδήποτε υψηλή τιμή «φυσιολογική επειδή γυμνάστηκα». Μια σημαντική ή επαναλαμβανόμενη αύξηση χρειάζεται αξιολόγηση με βάση το φύλο, το ιστορικό, τις προηγούμενες εξετάσεις και το συνολικό αιματολογικό προφίλ.

Η αιμοσυμπύκνωση που δημιουργείται αποκλειστικά από την ίδια την έντονη άσκηση μπορεί να υποχωρήσει σχετικά γρήγορα μετά τη διακοπή της προσπάθειας.

Σε ελεγχόμενες μελέτες έχουν παρατηρηθεί σημαντικές μεταβολές ήδη μέσα στα πρώτα λεπτά της αποκατάστασης. Σε συγκεκριμένο πρωτόκολλο μέγιστης άσκησης αθλητών, η αιμοσφαιρίνη και ο αιματοκρίτης επέστρεψαν περίπου στις τιμές ηρεμίας μέσα σε 30 λεπτά. Άλλες μορφές άσκησης, όπως υψηλής έντασης διαλειμματική προπόνηση, μπορεί να συνοδεύονται από μεταβολές που διαρκούν περισσότερο.^[1]

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε αφυδατωμένος άνθρωπος θα έχει φυσιολογικό αιματοκρίτη 30 λεπτά μετά. Αν εξακολουθεί να υπάρχει έλλειμμα υγρών, παρατεταμένη εφίδρωση ή άλλη αιτία απώλειας υγρών, η επίδραση μπορεί να συνεχιστεί.

Για αυτό, όταν ο στόχος είναι να διαπιστωθεί αν υπάρχει πραγματικά αυξημένος αιματοκρίτης, η εξέταση δεν πρέπει να σχεδιάζεται αμέσως μετά την προπόνηση.

Όταν η πρώτη μέτρηση έγινε μετά από έντονη προπόνηση, μεγάλη εφίδρωση ή σε εμφανώς ανεπαρκή ενυδάτωση, είναι συχνά λογικό η επαναληπτική εξέταση να γίνει σε πιο σταθερές συνθήκες.

Για μια επαναληπτική μέτρηση που έχει ως στόχο να αποτυπώσει καλύτερα τη βασική κατάσταση του οργανισμού:

• μην κάνετε έντονη προπόνηση ακριβώς πριν από την αιμοληψία,
• αποφύγετε ασυνήθιστα εξαντλητική άσκηση την προηγούμενη ημέρα όταν διερευνάται οριακό αποτέλεσμα,
• διατηρήστε φυσιολογική πρόσληψη νερού, εκτός αν υπάρχει διαφορετική ιατρική οδηγία,
• μην προσπαθήσετε να «διορθώσετε» τεχνητά το αποτέλεσμα πίνοντας υπερβολικές ποσότητες νερού λίγο πριν την εξέταση,
• ενημερώστε το εργαστήριο για πρόσφατη έντονη προπόνηση, απώλεια υγρών, φάρμακα και ορμονικά σκευάσματα.

Σε έναν αθλητή με οριακά υψηλή τιμή, η σύγκριση με προηγούμενες γενικές αίματος είναι ιδιαίτερα χρήσιμη. Ένας Hct που ήταν σταθερά φυσιολογικός και εμφανίστηκε αυξημένος μόνο μετά από πολύ έντονη προπόνηση έχει διαφορετική βαρύτητα από έναν αιματοκρίτη που είναι επανειλημμένα αυξημένος επί μήνες.

Ο αιματοκρίτης δεν ερμηνεύεται απομονωμένα. Η γενική αίματος δίνει πολύ περισσότερες πληροφορίες.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν:

• Αιμοσφαιρίνη (Hb): συνήθως μεταβάλλεται προς την ίδια κατεύθυνση με τον Hct.
• Ερυθρά αιμοσφαίρια (RBC): βοηθούν στη συνολική αξιολόγηση της ερυθράς σειράς.
• MCV: δείχνει το μέσο μέγεθος των ερυθρών.
• MCH και MCHC: συμπληρώνουν την εικόνα των ερυθρών.
• RDW: δείχνει τη διακύμανση του μεγέθους των ερυθρών.
• Λευκά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια: είναι σημαντικά όταν διερευνάται πιθανό μυελοϋπερπλαστικό νόσημα.

Στην απλή αιμοσυμπύκνωση λόγω απώλειας πλάσματος είναι δυνατόν να φαίνονται συγκεντρωμένες περισσότερες από μία παράμετροι. Στην πραγματική ερυθροκυττάρωση, αντίθετα, η αύξηση επιμένει όταν ο ασθενής επανεξεταστεί σε κατάλληλες συνθήκες.

Η αφυδάτωση είναι συχνή και μπορεί πράγματι να αυξήσει παροδικά τον Hct. Δεν πρέπει όμως να γίνεται η αυτόματη εξήγηση κάθε αυξημένης τιμής.

Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν:

• ο αιματοκρίτης παραμένει αυξημένος σε επαναληπτικές μετρήσεις,
• είναι αυξημένη και η αιμοσφαιρίνη σε διαφορετικές ημερομηνίες,
• οι τιμές ήταν ήδη υψηλές πριν ξεκινήσει έντονη προπόνηση,
• υπάρχει κάπνισμα ή χρόνια έκθεση σε υποξία,
• υπάρχουν συμπτώματα ή γνωστή πνευμονική ή καρδιολογική νόσος,
• υπάρχει πιθανή υπνική άπνοια,
• λαμβάνεται τεστοστερόνη, ερυθροποιητίνη ή άλλα σχετικά σκευάσματα,
• υπάρχουν παράλληλες μεταβολές στα λευκά ή στα αιμοπετάλια,
• δεν υπάρχει προφανής αιτία.

Στην επίμονη ερυθροκυττάρωση η διερεύνηση κατευθύνεται στο αν πρόκειται για δευτεροπαθή αύξηση των ερυθρών ή για πρωτοπαθή αιματολογική διαταραχή.^[3]

Ένας πραγματικά αυξημένος αιματοκρίτης μπορεί να αποτελεί φυσιολογική ή παθολογική απάντηση σε μειωμένη παροχή οξυγόνου.

Παραδείγματα δευτεροπαθών αιτιών είναι η χρόνια υποξία λόγω ορισμένων πνευμονικών ή καρδιακών παθήσεων, η υπνική άπνοια, η διαμονή σε μεγάλο υψόμετρο και το κάπνισμα. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο οργανισμός μπορεί να αυξήσει την παραγωγή ερυθρών ώστε να βελτιώσει τη μεταφορά οξυγόνου.^[3]

Η αξιολόγηση επομένως δεν περιορίζεται στο «πόσο νερό ήπια πριν από την εξέταση». Το ιστορικό είναι εξίσου σημαντικό με τον εργαστηριακό αριθμό.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στους αθλούμενους που χρησιμοποιούν τεστοστερόνη ή αναβολικά ανδρογόνα. Σε αυτή την περίπτωση η αύξηση του αιματοκρίτη δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα μόνο αφυδάτωσης ή προπόνησης.

Η τεστοστερόνη μπορεί να αυξήσει πραγματικά την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Επομένως ένας επίμονα υψηλός Hct σε άτομο που λαμβάνει θεραπεία τεστοστερόνης ή χρησιμοποιεί αναβολικά χρειάζεται αξιολόγηση στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο.

Δείτε επίσης: Υψηλός Αιματοκρίτης από Τεστοστερόνη: Όρια και Κίνδυνοι.

Δεν χρειάζεται κάθε οριακά αυξημένος αιματοκρίτης μετά από γυμναστική έλεγχο JAK2. Η διερεύνηση γίνεται σταδιακά και εξαρτάται από το αν η αύξηση είναι πραγματική και επίμονη.

Όταν επιβεβαιωθεί επίμονη ερυθροκυττάρωση χωρίς απλή εξήγηση, ο γιατρός μπορεί ανάλογα με την περίπτωση να ζητήσει:

• επαναληπτική γενική αίματος,
• έλεγχο κορεσμού οξυγόνου και πιθανών αιτιών υποξίας,
• ερυθροποιητίνη ορού (EPO),
• έλεγχο για μετάλλαξη JAK2,
• και περαιτέρω αιματολογική διερεύνηση όταν ενδείκνυται.

Η EPO και το JAK2 χρησιμοποιούνται στο διαγνωστικό μονοπάτι για να διαφοροποιηθούν μεταξύ άλλων η πολυκυτταραιμία vera και οι δευτεροπαθείς μορφές ερυθροκυττάρωσης.^[3]

Τα όρια αιματοκρίτη που χρησιμοποιούνται σε διαγνωστικά κριτήρια για πολυκυτταραιμία vera δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως διάγνωση από μόνα τους. Για παράδειγμα, τιμές Hct πάνω από περίπου 49% στους άνδρες και 48% στις γυναίκες αποτελούν μέρος των χρησιμοποιούμενων αιματολογικών κριτηρίων, αλλά η διάγνωση απαιτεί συνολική αξιολόγηση και άλλα κριτήρια.^[4]

Η μακροχρόνια προπόνηση αντοχής δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι ένας αθλητής θα έχει μονίμως υψηλό αιματοκρίτη. Μάλιστα, στους συστηματικά προπονημένους αθλητές αντοχής συχνά παρατηρείται αύξηση του συνολικού όγκου πλάσματος.

Αυτό μπορεί να προκαλεί ελαφρώς χαμηλότερη συγκέντρωση αιμοσφαιρίνης ή αιματοκρίτη χωρίς πραγματική μείωση της συνολικής μάζας ερυθρών — το γνωστό φαινόμενο που μερικές φορές αποκαλείται «αθλητική αναιμία», παρότι δεν πρόκειται κατ’ ανάγκη για πραγματική αναιμία.^[5]

Επομένως πρέπει να διαχωρίζουμε δύο διαφορετικά φαινόμενα:

Η πλειονότητα των οριακών εργαστηριακών αυξήσεων δεν αποτελεί επείγον περιστατικό. Ωστόσο, η κλινική εικόνα έχει πάντα προτεραιότητα έναντι του αριθμού.

Χρειάζεται άμεση αξιολόγηση όταν υψηλές αιματολογικές τιμές συνοδεύονται από συμπτώματα όπως:

• έντονη ή αιφνίδια δύσπνοια,
• πόνος στο στήθος,
• νέα νευρολογικά συμπτώματα,
• αιφνίδια αδυναμία ή διαταραχή ομιλίας,
• σημαντική διαταραχή όρασης,
• έντονος ασυνήθιστος πονοκέφαλος,
• λιποθυμία ή σοβαρή επιδείνωση της γενικής κατάστασης,
• σημεία σημαντικής αφυδάτωσης ή θερμικής καταπόνησης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν περιμένουμε απλώς μια επανάληψη της γενικής αίματος μετά από μερικές ημέρες.

Ένας άνδρας κάνει έντονη προπόνηση με βάρη το προηγούμενο βράδυ, ιδρώνει αρκετά, πίνει λίγο νερό και το επόμενο πρωί κάνει γενική αίματος. Ο αιματοκρίτης είναι 51%.

Η τιμή αυτή δεν πρέπει ούτε να αγνοηθεί ούτε να θεωρηθεί αυτόματα παθολογική.

Το πρώτο ερώτημα είναι αν πρόκειται για τη συνήθη τιμή του συγκεκριμένου ατόμου. Ελέγχονται προηγούμενες γενικές αίματος, αιμοσφαιρίνη, RBC, λευκά και αιμοπετάλια. Λαμβάνονται υπόψη κάπνισμα, πιθανή υπνική άπνοια, τεστοστερόνη ή αναβολικά, πνευμονική νόσος και άλλοι παράγοντες.

Αν δεν υπάρχουν ανησυχητικά στοιχεία, μια επαναληπτική εξέταση σε κατάσταση ηρεμίας και φυσιολογικής ενυδάτωσης μπορεί να δείξει ότι ο Hct επιστρέφει στη συνηθισμένη του τιμή.

Αν αντίθετα παραμένει αυξημένος σε διαφορετικές ημέρες και υπό σωστές συνθήκες, τότε η εξήγηση «ήταν το γυμναστήριο» γίνεται λιγότερο πιθανή και απαιτείται αξιολόγηση της επίμονης ερυθροκυττάρωσης.