Υψηλός Αιματοκρίτης από Τεστοστερόνη ή Αναβολικά: Πότε Ανησυχούμε;

1Τι σημαίνει υψηλός αιματοκρίτης;

Ο αιματοκρίτης εκφράζει το ποσοστό του συνολικού όγκου του αίματος που καταλαμβάνεται από τα ερυθρά αιμοσφαίρια. Εάν, για παράδειγμα, ο αιματοκρίτης είναι 50%, περίπου το μισό του όγκου του δείγματος αντιστοιχεί σε ερυθρά αιμοσφαίρια.

Ο υψηλός αιματοκρίτης μπορεί να προκύπτει με δύο βασικούς τρόπους. Ο πρώτος είναι να έχει αυξηθεί πραγματικά η μάζα των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Ο δεύτερος είναι να έχει μειωθεί το υγρό τμήμα του αίματος, δηλαδή το πλάσμα, όπως μπορεί να συμβεί σε αφυδάτωση. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε περισσότερο μια σχετική αιμοσυμπύκνωση παρά πραγματική υπερπαραγωγή ερυθρών.

Η τεστοστερόνη αποτελεί γνωστή αιτία πραγματικής αύξησης της ερυθροποίησης. Γι’ αυτό η γενική αίματος και ιδιαίτερα ο αιματοκρίτης αποτελούν βασικές εξετάσεις παρακολούθησης σε άνθρωπο που βρίσκεται σε ιατρικά χορηγούμενη θεραπεία τεστοστερόνης.

2Γιατί η τεστοστερόνη αυξάνει τον αιματοκρίτη;

Η τεστοστερόνη δεν επηρεάζει μόνο τους μυς, τη libido και τα ανδρογονικά χαρακτηριστικά. Έχει επίσης σημαντική επίδραση στον μυελό των οστών και στην παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Η δράση της είναι πολυπαραγοντική. Μεταξύ άλλων, μπορεί να μεταβάλλει τη φυσιολογική ρύθμιση της ερυθροποιητίνης, της ορμόνης που δίνει σήμα στον μυελό των οστών να παράγει ερυθρά αιμοσφαίρια. Παράλληλα μειώνει την εψιδίνη, μία βασική πρωτεΐνη ρύθμισης του μεταβολισμού του σιδήρου. Η μείωση της εψιδίνης αυξάνει τη διαθεσιμότητα του σιδήρου για την ερυθροποίηση.

Το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι αύξηση του αριθμού των ερυθρών αιμοσφαιρίων, της αιμοσφαιρίνης και του αιματοκρίτη. Η αύξηση αυτή συνήθως δεν εμφανίζεται την επόμενη ημέρα από την έναρξη της θεραπείας. Μπορεί να εξελίσσεται κατά τους επόμενους μήνες και γι’ αυτό η παρακολούθηση πρέπει να γίνεται διαχρονικά και όχι με μία μόνο μέτρηση.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες χαρακτηρίζουν τον αυξημένο αιματοκρίτη ως τη συχνότερη ανεπιθύμητη ενέργεια της θεραπείας με τεστοστερόνη και αναφέρουν ότι η αύξηση συνήθως γίνεται εμφανής μέσα στους πρώτους 3–12 μήνες.

3Τι συμβαίνει με τα αναβολικά-ανδρογόνα στεροειδή;

Τα αναβολικά-ανδρογόνα στεροειδή (ΑΑΣ) είναι ουσίες με ανδρογονική και αναβολική δράση συγγενή με εκείνη της τεστοστερόνης. Όταν χρησιμοποιούνται χωρίς ιατρική ένδειξη και ιδιαίτερα σε ποσότητες που οδηγούν σε πολύ υψηλή ανδρογονική έκθεση, μπορεί να εμφανιστεί σημαντική αύξηση της ερυθροποίησης.

Στην περίπτωση μη ιατρικής χρήσης ΑΑΣ, το πρόβλημα είναι πιο σύνθετο. Συχνά δεν υπάρχει γνωστή και σταθερή φαρμακευτική δόση, μπορεί να χρησιμοποιούνται περισσότερες από μία ουσίες και ενδέχεται να συνυπάρχουν άλλα σκευάσματα ή παράγοντες που επηρεάζουν την αρτηριακή πίεση, τα λιπίδια, το ήπαρ, τους νεφρούς ή την ισορροπία υγρών.

Επομένως, μια φυσιολογική εξέταση σήμερα δεν αποδεικνύει ότι η χρήση είναι ασφαλής. Ο αιματοκρίτης είναι μόνο μία παράμετρος μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο πιθανών καρδιαγγειακών, ηπατικών, νεφρικών και ενδοκρινικών επιδράσεων.

Οι αναβολικές ουσίες έχουν συσχετιστεί με υπέρταση, δυσμενείς αλλαγές των λιπιδίων, καρδιαγγειακές επιπλοκές και θρομβωτικά συμβάματα.

4Αιματοκρίτης, αιμοσφαιρίνη και ερυθρά αιμοσφαίρια: τι κοιτάμε;

Ο αιματοκρίτης δεν πρέπει να διαβάζεται απομονωμένα. Στη γενική αίματος αξιολογούνται παράλληλα:

• ο αιματοκρίτης,
• η αιμοσφαιρίνη,
• ο αριθμός των ερυθρών αιμοσφαιρίων,
• ο μέσος όγκος ερυθρών,
• οι υπόλοιποι ερυθροκυτταρικοί δείκτες,
• τα λευκά αιμοσφαίρια και
• τα αιμοπετάλια.

Η παράλληλη εικόνα έχει σημασία. Ένας αυξημένος αιματοκρίτης μαζί με αυξημένη αιμοσφαιρίνη και αυξημένα ερυθρά σε διαδοχικές εξετάσεις υποστηρίζει πραγματική ερυθροκυττάρωση περισσότερο από μία οριακή μεμονωμένη τιμή.

Αντίθετα, μια ξαφνική αύξηση του αιματοκρίτη μετά από έντονη εφίδρωση, περιορισμένη λήψη υγρών, διάρροια ή άλλη απώλεια υγρών μπορεί να έχει σημαντικό στοιχείο αιμοσυμπύκνωσης.

Επίσης, η συνολική γενική αίματος μπορεί να δώσει στοιχεία ότι υπάρχει κάτι πέρα από τη λήψη τεστοστερόνης. Για παράδειγμα, η ταυτόχρονη και επίμονη αύξηση άλλων κυτταρικών σειρών μπορεί να αλλάξει τη διαγνωστική κατεύθυνση και να οδηγήσει σε αιματολογική διερεύνηση.

5Ποια τιμή αιματοκρίτη θεωρείται υψηλή;

Δεν υπάρχει μία αριθμητική τιμή που να ερμηνεύεται με τον ίδιο τρόπο για όλους. Τα όρια αναφοράς εξαρτώνται από το φύλο, την ηλικία, τη μέθοδο του εργαστηρίου, το υψόμετρο και άλλους παράγοντες.

Επιπλέον, άλλο πράγμα είναι το ανώτερο όριο αναφοράς μιας γενικής αίματος και άλλο το όριο στο οποίο οι κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν παρέμβαση σε άνθρωπο που λαμβάνει τεστοστερόνη.

Στους άνδρες που πρόκειται να αρχίσουν θεραπεία τεστοστερόνης, ήδη ένας υψηλός αρχικός αιματοκρίτης απαιτεί προσοχή. Η Αμερικανική Ουρολογική Εταιρεία αναφέρει ότι όταν ο αρχικός αιματοκρίτης υπερβαίνει το 50% πρέπει να εξετάζεται το ενδεχόμενο αναβολής της έναρξης μέχρι να διερευνηθεί η αιτία. Η ευρωπαϊκή οδηγία ζητά ιδιαίτερη αξιολόγηση ακόμη και σε αρχικές τιμές 48–50%, κυρίως όταν υπάρχουν επιπλέον παράγοντες κινδύνου.

Τα παραπάνω όρια αφορούν κυρίως άνδρες που υποβάλλονται σε θεραπεία τεστοστερόνης. Δεν πρέπει να εφαρμόζονται μηχανικά σε γυναίκες ή σε διαφορετικές κλινικές καταστάσεις.

6Γιατί το 54% είναι τόσο σημαντικό;

Το 54% εμφανίζεται συχνά στις διεθνείς οδηγίες για τη θεραπεία με τεστοστερόνη. Δεν σημαίνει όμως ότι στο 53,9% δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος και στο 54,1% εμφανίζεται ξαφνικά κίνδυνος θρόμβωσης.

Πρόκειται για ένα κλινικό όριο παρέμβασης. Η Ενδοκρινολογική Εταιρεία συστήνει έλεγχο του αιματοκρίτη πριν από την έναρξη, στους 3–6 μήνες και στη συνέχεια ετησίως. Όταν ο αιματοκρίτης υπερβεί το 54%, η θεραπεία πρέπει να επανεκτιμηθεί και ο ασθενής να αξιολογηθεί, μεταξύ άλλων, για υποξία και υπνική άπνοια.

Η Αμερικανική Ουρολογική Εταιρεία επίσης θεωρεί ότι αιματοκρίτης ≥54% κατά τη διάρκεια θεραπείας απαιτεί παρέμβαση.

Η Ευρωπαϊκή Ουρολογική Εταιρεία διατηρεί αντίστοιχη κατεύθυνση: πάνω από 54% χρειάζεται προσαρμογή ή διακοπή της θεραπείας και, ανάλογα με την κλινική κατάσταση, μπορεί να εξεταστεί θεραπευτική αφαίμαξη.

Το σημαντικό επομένως είναι η τάση του αιματοκρίτη, η συνολική κλινική εικόνα και οι παράγοντες κινδύνου, όχι μόνο ένας απομονωμένος αριθμός.

7Αιματοκρίτης 50–52%, 52–54% ή πάνω από 54%: πώς διαβάζεται;

Αιματοκρίτης γύρω στο 50–52%: δεν σημαίνει αυτομάτως επείγουσα κατάσταση. Εάν όμως η προηγούμενη τιμή ήταν 43–45% και τώρα έχει εμφανιστεί σαφής άνοδος μετά την έναρξη τεστοστερόνης, η μεταβολή έχει κλινική σημασία. Χρειάζεται να ελεγχθούν η χρονική συσχέτιση, η ενυδάτωση, το κάπνισμα, πιθανή υπνική άπνοια και άλλες αιτίες.

Αιματοκρίτης 52–54%: η τιμή βρίσκεται πλέον σε περιοχή που απαιτεί στενότερη αξιολόγηση, ιδιαίτερα αν συνεχίζει να αυξάνεται. Δεν είναι λογικό να περιμένουμε μηχανικά να περάσει το 54% για να αναζητήσουμε την αιτία.

Αιματοκρίτης πάνω από 54%: σε άτομο που λαμβάνει τεστοστερόνη αποτελεί σαφές όριο παρέμβασης σύμφωνα με τις μεγάλες οδηγίες. Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση για την αγωγή, επιβεβαίωση της τιμής και αξιολόγηση πιθανών πρόσθετων αιτιών.

Πολύ υψηλότερες τιμές ή συμπτώματα: αυξάνουν την ανάγκη για άμεση εκτίμηση. Η αντιμετώπιση δεν πρέπει να περιορίζεται σε συμβουλές του τύπου «πιες περισσότερο νερό» ή «πήγαινε να δώσεις αίμα» χωρίς να έχει προηγηθεί κλινική αξιολόγηση.

8Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο να εμφανίσουν αύξηση;

Δεν αντιδρούν όλοι στην τεστοστερόνη με τον ίδιο τρόπο. Η πιθανότητα σημαντικής αύξησης του αιματοκρίτη είναι μεγαλύτερη όταν η αρχική τιμή βρίσκεται ήδη προς το ανώτερο όριο.

Παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι:

• υψηλός αιματοκρίτης πριν από την έναρξη,
• κάπνισμα,
• αποφρακτική υπνική άπνοια,
• χρόνια πνευμονική νόσος και υποξαιμία,
• διαμονή σε μεγάλο υψόμετρο,
• μεγαλύτερη ηλικία,
• ορισμένες μορφές χορήγησης τεστοστερόνης,
• αύξηση της ανδρογονικής έκθεσης,
• συνύπαρξη άλλης αιτίας δευτεροπαθούς ερυθροκυττάρωσης.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες επισημαίνουν ειδικά το κάπνισμα και τις προϋπάρχουσες αναπνευστικές παθήσεις ως παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα υψηλού αιματοκρίτη κατά τη θεραπεία.

9Ενέσιμη ή διαδερμική τεστοστερόνη: υπάρχει διαφορά;

Η πιθανότητα ερυθροκυττάρωσης δεν είναι ίδια με όλες τις μορφές θεραπείας. Οι ενέσιμες μορφές έχουν γενικά συσχετιστεί με μεγαλύτερη πιθανότητα αύξησης του αιματοκρίτη σε σχέση με τις διαδερμικές μορφές.

Ένας πιθανός λόγος είναι ότι ορισμένα ενέσιμα σχήματα μπορούν να δημιουργήσουν μεγαλύτερες διακυμάνσεις των συγκεντρώσεων της τεστοστερόνης. Η κλινική σημασία, όμως, εξαρτάται από το συγκεκριμένο σκεύασμα, τη δόση, το διάστημα χορήγησης και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες αναφέρουν ότι η ερυθροκυττάρωση εμφανίζεται συχνότερα με παρεντερικές μορφές σε σχέση με τις τοπικές και ότι σε ορισμένους ασθενείς με αυξημένο κίνδυνο μπορεί να εξεταστεί αλλαγή της μορφής θεραπείας.

Αυτό όμως είναι απόφαση του θεράποντος ιατρού. Δεν αποτελεί οδηγία για αυτοσχέδια αλλαγή σκευάσματος, ποσότητας ή χρονισμού της τεστοστερόνης.

10Αφυδάτωση, γυμναστική και ψευδώς υψηλός αιματοκρίτης

Ένας υψηλός αιματοκρίτης δεν ισοδυναμεί πάντοτε με πραγματική αύξηση της μάζας των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Όταν μειώνεται το πλάσμα, η ίδια ποσότητα ερυθρών βρίσκεται σε μικρότερο όγκο υγρού και ο αιματοκρίτης φαίνεται υψηλότερος.

Αυτό μπορεί να συμβεί μετά από:

• έντονη εφίδρωση,
• παρατεταμένη άσκηση,
• ανεπαρκή λήψη υγρών,
• εμέτους ή διάρροια,
• διουρητική αγωγή ή άλλες καταστάσεις που προκαλούν απώλεια υγρών.

Για κάποιον που γυμνάζεται συστηματικά και χρησιμοποιεί τεστοστερόνη ή ΑΑΣ, αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Μια εξέταση μετά από πολύ έντονη προπόνηση και σημαντική απώλεια υγρών μπορεί να υπερεκτιμήσει την πραγματική τιμή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υψηλός αιματοκρίτης μπορεί να αποδοθεί στην αφυδάτωση. Εάν η τιμή παραμένει αυξημένη σε επαναλαμβανόμενες μετρήσεις υπό κατάλληλες συνθήκες, απαιτείται περαιτέρω αξιολόγηση.

11Κάπνισμα και υψηλός αιματοκρίτης

Το κάπνισμα αποτελεί σημαντικό στοιχείο της διαφορικής διάγνωσης. Το μονοξείδιο του άνθρακα συνδέεται με την αιμοσφαιρίνη και μειώνει την αποτελεσματική μεταφορά οξυγόνου. Ο οργανισμός μπορεί να απαντήσει αυξάνοντας την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Έτσι, ένας καπνιστής που λαμβάνει τεστοστερόνη μπορεί να έχει περισσότερους από έναν παράγοντες που ωθούν τον αιματοκρίτη προς τα πάνω.

Το ίδιο ισχύει και για άλλες μορφές έκθεσης σε καπνό ή μονοξείδιο του άνθρακα. Η πληροφορία για το κάπνισμα πρέπει επομένως να αποτελεί μέρος της ερμηνείας της γενικής αίματος και όχι μια άσχετη λεπτομέρεια.

Σε επίμονη ερυθροκυττάρωση, η αναζήτηση τέτοιων δευτεροπαθών αιτιών είναι σημαντική πριν αποδοθεί όλη η αύξηση αποκλειστικά στην τεστοστερόνη.

12Υπνική άπνοια: μια συχνά παραγνωρισμένη αιτία

Η αποφρακτική υπνική άπνοια μπορεί να προκαλεί επαναλαμβανόμενες πτώσεις του οξυγόνου κατά τη διάρκεια του ύπνου. Αυτή η διαλείπουσα υποξία μπορεί να διεγείρει την ερυθροποίηση και να συμβάλει σε αυξημένη αιμοσφαιρίνη και αιματοκρίτη.

Η υποψία είναι μεγαλύτερη όταν υπάρχουν:

• έντονο ροχαλητό,
• παρατηρούμενες παύσεις της αναπνοής στον ύπνο,
• πρωινός πονοκέφαλος,
• ημερήσια υπνηλία,
• παχυσαρκία,
• ανθεκτική υπέρταση ή
• ανεξήγητα υψηλός αιματοκρίτης.

Η σημασία της υπνικής άπνοιας είναι τέτοια ώστε οι οδηγίες για τεστοστερόνη ζητούν να λαμβάνεται υπόψη όταν εμφανίζεται σημαντική ερυθροκυττάρωση.

Το να αποδώσουμε έναν αιματοκρίτη 54–55% αποκλειστικά στην τεστοστερόνη χωρίς να ρωτήσουμε για ροχαλητό, άπνοιες και υποξία μπορεί επομένως να χάσει μια δεύτερη, θεραπεύσιμη αιτία.

13Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει ο πολύ υψηλός αιματοκρίτης;

Πολλοί άνθρωποι με αυξημένο αιματοκρίτη δεν έχουν κανένα σύμπτωμα και το εύρημα ανακαλύπτεται σε μια γενική αίματος.

Όταν εμφανίζονται ενοχλήματα, μπορεί να περιλαμβάνουν:

• πονοκέφαλο,
• ζάλη,
• αίσθημα κόπωσης,
• θολή όραση,
• βουητό στα αυτιά,
• αίσθημα πίεσης ή βάρους στο κεφάλι,
• ερυθρότητα του προσώπου,
• παραισθησίες ή μουδιάσματα.

Τα συμπτώματα αυτά είναι μη ειδικά. Μπορούν να εμφανιστούν σε πολλές άλλες καταστάσεις και δεν επιβεβαιώνουν από μόνα τους ότι ο αιματοκρίτης είναι η αιτία.

Αντίστροφα, η απουσία συμπτωμάτων δεν σημαίνει ότι ένας πολύ υψηλός αιματοκρίτης μπορεί να αγνοηθεί. Σε πολλές περιπτώσεις το εργαστηριακό εύρημα προηγείται των κλινικών εκδηλώσεων.

14Πότε χρειάζεται επείγουσα ιατρική εκτίμηση;

Η παρουσία αυξημένου αιματοκρίτη μαζί με συμπτώματα συμβατά με οξύ καρδιαγγειακό ή θρομβωτικό συμβάν δεν είναι κατάσταση για απλό επανέλεγχο της γενικής αίματος.

Άμεση ιατρική αξιολόγηση απαιτείται όταν εμφανίζονται συμπτώματα όπως:

• αιφνίδιος πόνος ή πίεση στο στήθος,
• ξαφνική δύσπνοια,
• πόνος, πρήξιμο ή ερυθρότητα κυρίως στο ένα κάτω άκρο,
• αιφνίδια αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά του σώματος,
• δυσκολία στην ομιλία,
• ξαφνική απώλεια ή σημαντική διαταραχή της όρασης,
• λιποθυμία,
• ασυνήθιστα έντονος ή αιφνίδιος πονοκέφαλος με νευρολογικά συμπτώματα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις προέχει η εκτίμηση του πιθανού επείγοντος συμβάματος και όχι η προσπάθεια να μειωθεί ο αιματοκρίτης με αυτοσχέδιους χειρισμούς.

15Ποιες εξετάσεις μπορεί να χρειάζονται;

Η διερεύνηση εξαρτάται από το πόσο υψηλή είναι η τιμή, αν πρόκειται για νέο ή παλιό εύρημα και αν υπάρχει γνωστή χρήση τεστοστερόνης ή ΑΑΣ.

Συχνά η αρχική εργαστηριακή προσέγγιση περιλαμβάνει:

• γενική αίματος με αιματοκρίτη, αιμοσφαιρίνη και αριθμό ερυθρών,
• σύγκριση με προηγούμενες γενικές αίματος,
• έλεγχο των λευκών αιμοσφαιρίων και αιμοπεταλίων,
• έλεγχο νεφρικής λειτουργίας,
• ηλεκτρολύτες όταν υπάρχει πιθανότητα αφυδάτωσης ή διαταραχής υγρών,
• ηπατικό έλεγχο όταν υπάρχει χρήση ΑΑΣ ή άλλη σχετική ένδειξη,
• μέτρηση της τεστοστερόνης όταν αυτό απαιτείται από την κλινική παρακολούθηση,
• έλεγχο κορεσμού οξυγόνου και αναπνευστική αξιολόγηση όταν υπάρχει υποψία υποξίας,
• περαιτέρω εξειδικευμένες εξετάσεις όταν η ερυθροκυττάρωση παραμένει ανεξήγητη.

Δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος με αιματοκρίτη 51% να υποβληθεί σε ολόκληρο αιματολογικό έλεγχο. Από την άλλη, μια επίμονη και ανεξήγητη ερυθροκυττάρωση δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην τεστοστερόνη μόνο και μόνο επειδή ο ασθενής την χρησιμοποιεί.

16Πότε εξετάζουμε ερυθροποιητίνη και μετάλλαξη JAK2;

Η ύπαρξη τεστοστερόνης στη φαρμακευτική αγωγή είναι μια ισχυρή πιθανή εξήγηση για δευτεροπαθή ερυθροκυττάρωση, αλλά δεν αποκλείει άλλη αιτία.

Όταν η αύξηση είναι επίμονη, ιδιαίτερα υψηλή ή δεν εξηγείται επαρκώς από το ιστορικό, ο γιατρός μπορεί να χρειαστεί να διαφοροποιήσει τη δευτεροπαθή ερυθροκυττάρωση από πρωτοπαθή μυελοϋπερπλαστική νόσο, όπως η αληθής πολυκυτταραιμία.

Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να χρησιμοποιηθούν, ανάλογα με την περίπτωση:

• η ερυθροποιητίνη ορού,
• έλεγχος για μετάλλαξη του γονιδίου JAK2,
• εκτίμηση του κορεσμού οξυγόνου,
• έλεγχος για πνευμονική ή καρδιακή νόσο,
• διερεύνηση υπνικής άπνοιας,
• νεφρική ή άλλη απεικονιστική διερεύνηση όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.

Η σύγχρονη αιματολογική προσέγγιση στην ερυθροκυττάρωση δίνει ιδιαίτερη σημασία στον αποκλεισμό μετάλλαξης JAK2 και στη χρήση της ερυθροποιητίνης για τη διάκριση πρωτοπαθών από δευτεροπαθείς αιτίες.

Υψηλός αιματοκρίτης δεν σημαίνει αυτομάτως αληθή πολυκυτταραιμία. Η διάγνωση της συγκεκριμένης αιματολογικής νόσου απαιτεί συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια.

17Πώς παρακολουθείται η θεραπεία με τεστοστερόνη;

Σε ιατρικά ενδεδειγμένη θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης (ΘΥΤ), η γενική αίματος δεν είναι μια προαιρετική εξέταση που γίνεται μόνο όταν εμφανιστούν συμπτώματα.

Η Ενδοκρινολογική Εταιρεία συστήνει έλεγχο του αιματοκρίτη:

• πριν από την έναρξη της θεραπείας,
• 3–6 μήνες μετά την έναρξη και
• στη συνέχεια ετησίως.

Η τρέχουσα ευρωπαϊκή οδηγία χρησιμοποιεί ακόμη πιο σαφή παρακολούθηση κατά το πρώτο έτος, με αξιολόγηση στους 3, 6 και 12 μήνες και στη συνέχεια ετησίως. Σε άτομα με υψηλότερο κίνδυνο ερυθροκυττάρωσης μπορεί να απαιτείται συχνότερος έλεγχος.

Η συχνότητα, βέβαια, προσαρμόζεται στην αρχική τιμή και στην πορεία. Ένας άνθρωπος που ξεκινά με αιματοκρίτη 49,5% δεν αντιμετωπίζεται το ίδιο με κάποιον που ξεκινά με 42%.

Σημαντική είναι και η σύγκριση με το προ θεραπείας αποτέλεσμα. Η αύξηση από 43% σε 51% μπορεί να είναι περισσότερο πληροφοριακή από μια μεμονωμένη τιμή 51% χωρίς προηγούμενο αποτέλεσμα.

18Τι αλλάζει όταν πρόκειται για μη ιατρική χρήση ΑΑΣ;

Οι οδηγίες παρακολούθησης της ιατρικά χορηγούμενης τεστοστερόνης δεν μπορούν να μετατραπούν σε «πρωτόκολλο ασφαλούς χρήσης αναβολικών».

Στη θεραπεία τεστοστερόνης ο στόχος είναι η αντιμετώπιση τεκμηριωμένου υπογοναδισμού και η διατήρηση της τεστοστερόνης σε κατάλληλο φυσιολογικό εύρος υπό ιατρική παρακολούθηση. Στη μη ιατρική χρήση ΑΑΣ η έκθεση μπορεί να είναι πολύ διαφορετική και τα δεδομένα ασφάλειας πολύ πιο περιορισμένα.

Επιπλέον, ακόμη και αν ο αιματοκρίτης είναι φυσιολογικός, μπορεί να συνυπάρχουν άλλες εργαστηριακές μεταβολές:

• πτώση της χοληστερόλης υψηλής πυκνότητας,
• αύξηση της χοληστερόλης χαμηλής πυκνότητας,
• μεταβολές τρανσαμινασών,
• αύξηση της κρεατινικής κινάσης μετά από έντονη άσκηση,
• μεταβολές νεφρικών δεικτών,
• καταστολή της ωχρινοτρόπου και της θυλακιοτρόπου ορμόνης,
• καταστολή της ενδογενούς τεστοστερόνης και της σπερματογένεσης.

Επομένως, το «έχω αιματοκρίτη 48%, άρα όλα είναι καλά» αποτελεί λανθασμένη ερμηνεία.

19Τι μπορεί να κάνει ο γιατρός όταν ο αιματοκρίτης ανεβαίνει;

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την τιμή, τα συμπτώματα, τον λόγο για τον οποίο χορηγείται τεστοστερόνη και την παρουσία άλλων παραγόντων κινδύνου.

Σε θεραπεία που έχει συνταγογραφηθεί από γιατρό, οι πιθανές ενέργειες μπορεί να περιλαμβάνουν:

• επιβεβαίωση της τιμής με νέα γενική αίματος,
• αξιολόγηση της ενυδάτωσης,
• έλεγχο για κάπνισμα, υποξία και υπνική άπνοια,
• επανεκτίμηση της δόσης της τεστοστερόνης,
• επανεκτίμηση της μορφής χορήγησης,
• προσωρινή διακοπή όταν αυτό απαιτείται,
• περαιτέρω διερεύνηση εάν η αύξηση δεν εξηγείται επαρκώς,
• θεραπευτική αφαίμαξη σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Σε αιματοκρίτη πάνω από 54%, οι μεγάλες οδηγίες δεν προτείνουν απλή παρακολούθηση χωρίς παρέμβαση.

Η αλλαγή της θεραπείας πρέπει να γίνεται από τον θεράποντα ιατρό. Δεν είναι ασφαλές να αυξάνονται ή να μειώνονται αυθαίρετα δόσεις με βάση ένα μεμονωμένο εργαστηριακό αποτέλεσμα.

20Αφαίμαξη και αιμοδοσία: γιατί δεν είναι αυτόματη λύση;

Στο διαδίκτυο συχνά εμφανίζεται η συμβουλή «αν ανέβει ο αιματοκρίτης, πήγαινε να δώσεις αίμα». Η προσέγγιση αυτή είναι υπεραπλουστευμένη.

Η θεραπευτική αφαίμαξη είναι ιατρική παρέμβαση. Μπορεί να έχει θέση σε ορισμένες περιπτώσεις σημαντικής ερυθροκυττάρωσης, αλλά πρέπει να αποφασίζεται με βάση την αιτία, την τιμή του αιματοκρίτη, την κλινική εικόνα και τη συνολική θεραπεία.

Επιπλέον, οι επαναλαμβανόμενες αφαιμάξεις μπορούν να μειώσουν τα αποθέματα σιδήρου. Έτσι μπορεί να εμφανιστούν:

• χαμηλή φερριτίνη,
• σιδηροπενία,
• μικρότερα ερυθρά αιμοσφαίρια,
• κόπωση ή άλλα συμπτώματα έλλειψης σιδήρου.

Η σύγχρονη βιβλιογραφία έχει επισημάνει ότι, παρότι η αφαίμαξη αναφέρεται στις κατευθυντήριες οδηγίες, τα δεδομένα για τη συστηματική χρήση της ειδικά στην ερυθροκυττάρωση από τεστοστερόνη είναι περιορισμένα και πρέπει να σταθμίζονται τα πιθανά οφέλη και οι συνέπειες της εξάντλησης του σιδήρου.

Η αιμοδοσία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως τρόπος να συνεχίζεται χωρίς αξιολόγηση μια αγωγή ή χρήση ουσιών που εξακολουθεί να προκαλεί ερυθροκυττάρωση. Επίσης, το αν κάποιος είναι κατάλληλος ως αιμοδότης αποφασίζεται σύμφωνα με τα κριτήρια της υπηρεσίας αιμοδοσίας.

21Αυξάνει ο υψηλός αιματοκρίτης τον κίνδυνο θρόμβωσης;

Η απάντηση χρειάζεται προσοχή. Είναι εύκολο να ειπωθεί ότι «το αίμα γίνεται παχύ και δημιουργεί θρόμβους», αλλά η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Ο πολύ υψηλός αιματοκρίτης μπορεί να επηρεάσει τη ρεολογία του αίματος και υπάρχει βιολογική βάση για ανησυχία όταν η ερυθροκυττάρωση γίνεται σημαντική. Ωστόσο, ο ακριβής θρομβωτικός κίνδυνος της ερυθροκυττάρωσης που προκαλείται αποκλειστικά από τεστοστερόνη δεν έχει προσδιοριστεί με την ίδια βεβαιότητα που γνωρίζουμε τον κίνδυνο στην αληθή πολυκυτταραιμία.

Μεγάλη παρατηρητική μελέτη σε άνδρες που λάμβαναν τεστοστερόνη βρήκε ότι όσοι ανέπτυξαν δευτεροπαθή πολυκυτταραιμία είχαν περισσότερα μείζονα καρδιαγγειακά ή φλεβικά θρομβοεμβολικά συμβάματα κατά τον πρώτο χρόνο από όσους δεν ανέπτυξαν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τιμή 52% θα προκαλέσει θρόμβωση. Ο κίνδυνος επηρεάζεται επίσης από:

• ηλικία,
• κάπνισμα,
• παχυσαρκία,
• αρτηριακή υπέρταση,
• σακχαρώδη διαβήτη,
• προηγούμενη θρόμβωση,
• κληρονομική ή επίκτητη θρομβοφιλία,
• ακινησία,
• καρδιαγγειακή νόσο,
• άλλες φαρμακευτικές ή ορμονικές εκθέσεις.

Γι’ αυτό το αποτέλεσμα πρέπει να αξιολογείται συνολικά και όχι ως απομονωμένος αριθμός.

22Πρακτικός εργαστηριακός αλγόριθμος

Όταν σε άνθρωπο που λαμβάνει τεστοστερόνη ή αναφέρει χρήση ΑΑΣ βρεθεί αυξημένος αιματοκρίτης, μια λογική εργαστηριακή προσέγγιση είναι η ακόλουθη:

1. Ελέγχουμε αν πρόκειται για πραγματική και επίμονη αύξηση.
Συγκρίνουμε με προηγούμενες γενικές αίματος. Μία τιμή μετά από αφυδάτωση ή έντονη άσκηση δεν έχει την ίδια βαρύτητα με τρεις διαδοχικές αυξημένες μετρήσεις.

2. Κοιτάμε ολόκληρη τη γενική αίματος.
Αξιολογούμε αιματοκρίτη, αιμοσφαιρίνη, ερυθρά, ερυθροκυτταρικούς δείκτες, λευκά και αιμοπετάλια.

3. Καταγράφουμε την πραγματική έκθεση σε τεστοστερόνη ή ΑΑΣ.
Στη συνταγογραφούμενη θεραπεία ενδιαφέρει η χρονική σχέση με την έναρξη ή αλλαγή της αγωγής. Στη μη ιατρική χρήση πρέπει να αναφέρεται ειλικρινά η έκθεση στον γιατρό, γιατί διαφορετικά η εργαστηριακή εικόνα μπορεί να ερμηνευθεί λανθασμένα.

4. Αναζητούμε δεύτερες αιτίες.
Κάπνισμα, ροχαλητό και υπνική άπνοια, χρόνια αναπνευστική νόσος, υποξία, μεγάλο υψόμετρο και αφυδάτωση είναι σημαντικά στοιχεία.

5. Αξιολογούμε την αριθμητική τιμή.
Τιμές που πλησιάζουν το 54% απαιτούν στενότερη παρακολούθηση και αναζήτηση της αιτίας. Σε θεραπεία με τεστοστερόνη, τιμή ≥54% αποτελεί όριο παρέμβασης σύμφωνα με μεγάλες κατευθυντήριες οδηγίες.

6. Εάν η εικόνα δεν εξηγείται, διευρύνουμε τη διερεύνηση.
Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να απαιτηθούν ερυθροποιητίνη, έλεγχος του γονιδίου JAK2, αξιολόγηση οξυγόνωσης ή άλλες εξετάσεις.

7. Αντιμετωπίζουμε την αιτία και όχι μόνο τον αριθμό.
Η επαναλαμβανόμενη αφαίμαξη χωρίς επανεκτίμηση της τεστοστερόνης ή χωρίς διερεύνηση υπνικής άπνοιας, καπνίσματος ή άλλης υποκείμενης αιτίας μπορεί να μειώνει προσωρινά τον αιματοκρίτη χωρίς να λύνει το πρόβλημα.

Συχνές Ερωτήσεις

Βιβλιογραφία

1. European Association of Urology. Male Hypogonadism – Guidelines on Sexual and Reproductive Health.
2. Endocrine Society. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism – Clinical Practice Guideline.
3. American Urological Association. Testosterone Deficiency Guideline.
4. Bond P, et al. Testosterone therapy-induced erythrocytosis: can phlebotomy be justified?
5. Ory J, et al. Secondary Polycythemia in Men Receiving Testosterone Therapy Increases Risk of Major Adverse Cardiovascular Events and Venous Thromboembolism in the First Year of Therapy. Journal of Urology. 2022.
6. Neidhart A, et al. Prevalence and predictive factors of testosterone-induced erythrocytosis. Frontiers in Endocrinology. 2025.
7. Liu J, et al. Diagnosis, management, and outcomes of drug-induced erythrocytosis: a systematic review. Blood Advances. 2025.
8. JAK2 wild-type erythrocytosis: concept, differential diagnosis and contemporary evaluation. American Society of Hematology. 2025.
9. National Institute on Drug Abuse. Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs.