1Τι είναι η DHEA-S

Η DHEA-S είναι η συντομογραφία της θειικής δεϋδροεπιανδροστερόνης. Πρόκειται για τη θειική, πιο σταθερή μορφή της DHEA, μιας στεροειδούς ορμόνης που παράγεται κυρίως από τα επινεφρίδια. Τα επινεφρίδια είναι δύο μικροί αδένες που βρίσκονται πάνω από τους νεφρούς και παράγουν σημαντικές ορμόνες, όπως κορτιζόλη, αλδοστερόνη και ανδρογόνα.

Η DHEA-S ανήκει στα ασθενή ανδρογόνα. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχει την ίδια ισχυρή ανδρογονική δράση με την τεστοστερόνη, αλλά μπορεί να λειτουργεί ως πρόδρομη ορμόνη. Ο οργανισμός μπορεί να τη μετατρέψει, μέσα από ενζυμικά μονοπάτια, σε άλλα ανδρογόνα ή οιστρογόνα, ανάλογα με τον ιστό, την ηλικία, το φύλο και το ορμονικό περιβάλλον.

Στην πράξη, η εξέταση DHEA-S δεν χρησιμοποιείται για να αξιολογήσει γενικά την «ενέργεια» ή τη «ζωτικότητα» ενός ατόμου. Χρησιμοποιείται κυρίως ως εργαστηριακός δείκτης που βοηθά τον γιατρό να καταλάβει αν υπάρχει αυξημένη ή μειωμένη παραγωγή επινεφριδιακών ανδρογόνων. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν υπάρχει κλινικό ερώτημα όπως υπερτρίχωση, ακμή, διαταραχές περιόδου, υπογονιμότητα, πρώιμη ήβη, υποψία συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων ή ανάγκη διάκρισης μεταξύ ωοθηκικής και επινεφριδιακής προέλευσης των ανδρογόνων.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της DHEA-S είναι ότι είναι πιο σταθερή στο αίμα σε σχέση με τη μη θειική DHEA. Δεν παρουσιάζει τόσο έντονη ημερήσια διακύμανση όσο άλλες ορμόνες, όπως η κορτιζόλη. Αυτό την κάνει πρακτική ως εξέταση αίματος, αλλά δεν σημαίνει ότι το αποτέλεσμα ερμηνεύεται αυτόματα. Η ηλικία, το φύλο, η λήψη συμπληρωμάτων, τα φάρμακα και η κλινική εικόνα έχουν μεγάλη σημασία.

2Ποιος είναι ο ρόλος της στα επινεφρίδια

Τα επινεφρίδια έχουν φλοιό και μυελό. Ο φλοιός των επινεφριδίων παράγει στεροειδείς ορμόνες. Σε διαφορετικές ζώνες του φλοιού παράγονται διαφορετικές ορμόνες: αλδοστερόνη, κορτιζόλη και επινεφριδιακά ανδρογόνα. Η DHEA-S ανήκει κυρίως στην ομάδα των επινεφριδιακών ανδρογόνων και αποτελεί έναν από τους πιο χρήσιμους εργαστηριακούς δείκτες αυτής της παραγωγής.

Η παραγωγή της DHEA-S επηρεάζεται από τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–επινεφρίδια, κυρίως μέσω της ACTH. Η ACTH είναι ορμόνη της υπόφυσης που διεγείρει τα επινεφρίδια. Η ACTH συνδέεται περισσότερο με την παραγωγή κορτιζόλης, αλλά επηρεάζει και την παραγωγή επινεφριδιακών ανδρογόνων. Γι’ αυτό, σε ορισμένα κλινικά σενάρια, η DHEA-S αξιολογείται μαζί με κορτιζόλη και ACTH.

Η DHEA-S δεν είναι εξέταση που «διαγιγνώσκει» από μόνη της μια νόσο των επινεφριδίων. Περισσότερο δείχνει αν υπάρχει μοτίβο που ταιριάζει με αυξημένη ή μειωμένη επινεφριδιακή παραγωγή ανδρογόνων. Για παράδειγμα, όταν μία γυναίκα έχει υπερτρίχωση και αυξημένη τεστοστερόνη, η DHEA-S μπορεί να βοηθήσει να φανεί αν υπάρχει σημαντική επινεφριδιακή συμμετοχή. Αντίστοιχα, σε παιδιά με πρώιμη εμφάνιση τρίχωσης ή σημεία πρόωρης ωρίμανσης, η DHEA-S μπορεί να βοηθήσει στην αξιολόγηση της επινεφριδιακής ωρίμανσης.

Η αξιολόγηση των επινεφριδίων είναι πάντα σύνθετη. Μπορεί να χρειαστεί έλεγχος κορτιζόλης, ACTH, αλδοστερόνης, ρενίνης, ηλεκτρολυτών, 17-OH προγεστερόνης ή ειδικών δοκιμασιών. Για γενική πλοήγηση σε σχετικές εξετάσεις, δείτε τον κόμβο Ορμονικές Εξετάσεις.

3Πότε ζητείται η εξέταση DHEA-S

Η DHEA-S ζητείται όταν υπάρχει ερώτημα αυξημένης ή μειωμένης παραγωγής επινεφριδιακών ανδρογόνων. Η πιο συχνή πρακτική χρήση της είναι στη διερεύνηση του υπερανδρογονισμού, δηλαδή καταστάσεων όπου υπάρχουν αυξημένα ανδρογόνα ή συμπτώματα που μοιάζουν με αυξημένη ανδρογονική δράση.

Στις γυναίκες, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει DHEA-S όταν υπάρχουν συμπτώματα όπως υπερτρίχωση στο πρόσωπο, στο στήθος ή στην κοιλιά, επίμονη ακμή, λιπαρότητα δέρματος, αραίωση μαλλιών τύπου ανδρογενετικής αλωπεκίας, ακανόνιστος κύκλος, αραιομηνόρροια, αμηνόρροια ή δυσκολία σύλληψης. Η εξέταση δεν απαντά μόνη της αν υπάρχει σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, αλλά μπορεί να βοηθήσει στη διαφορική διερεύνηση.

Σε παιδιά και εφήβους, η DHEA-S μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει πρώιμη εμφάνιση τρίχωσης, έντονη οσμή ιδρώτα σε μικρή ηλικία, πρώιμη ακμή, γρήγορη σωματική ανάπτυξη ή σημεία που χρειάζονται παιδοενδοκρινολογική εκτίμηση. Δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με τρίχωση χρειάζεται εξέταση. Η απόφαση βασίζεται στην ηλικία, στο ιστορικό, στην κλινική εξέταση και στη συνολική εικόνα της ανάπτυξης.

Σε άνδρες, η DHEA-S ζητείται πιο επιλεκτικά, επειδή η τεστοστερόνη αποτελεί τον κύριο ανδρογονικό δείκτη. Μπορεί όμως να έχει θέση όταν υπάρχει υποψία επινεφριδιακής διαταραχής, διερεύνηση ορμονικού άξονα, πολύ ασυνήθιστο ορμονικό προφίλ ή ανάγκη αξιολόγησης επινεφριδιακής παραγωγής ανδρογόνων.

4DHEA, DHEA-S, τεστοστερόνη και Δ4Α: ποια είναι η διαφορά

Η DHEA-S συχνά μπερδεύεται με τη DHEA, την τεστοστερόνη και τη Δ4Α. Όλες αυτές οι ορμόνες ανήκουν στο ευρύτερο πλαίσιο των ανδρογόνων, αλλά δεν δείχνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Η DHEA-S είναι η θειική μορφή της DHEA και κυκλοφορεί στο αίμα σε μεγαλύτερη ποσότητα και με πιο σταθερό τρόπο. Η DHEA είναι λιγότερο σταθερή και συνήθως δεν είναι η πρώτη επιλογή όταν ο γιατρός θέλει να εκτιμήσει την επινεφριδιακή παραγωγή ανδρογόνων.

Η τεστοστερόνη είναι ισχυρότερο ανδρογόνο και έχει μεγαλύτερη άμεση βιολογική σημασία στα συμπτώματα υπερανδρογονισμού. Στις γυναίκες, αυξημένη τεστοστερόνη μπορεί να σχετίζεται με υπερτρίχωση, ακμή, αραίωση μαλλιών και διαταραχές κύκλου. Η ελεύθερη τεστοστερόνη ή ο υπολογισμός της βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης μπορεί να βοηθήσει όταν η ολική τεστοστερόνη δεν εξηγεί πλήρως την κλινική εικόνα.

Η Δ4Α / Ανδροστενδιόνη είναι επίσης πρόδρομο ανδρογόνο και μπορεί να προέρχεται τόσο από τα επινεφρίδια όσο και από τις γονάδες. Γι’ αυτό, όταν αξιολογείται υπερανδρογονισμός, ο συνδυασμός DHEA-S, τεστοστερόνης και Δ4Α μπορεί να δώσει καλύτερη εικόνα από μία μόνο εξέταση.

Η DHEA-S έχει ιδιαίτερη αξία επειδή στρέφει περισσότερο την προσοχή στα επινεφρίδια. Αν για παράδειγμα η τεστοστερόνη είναι αυξημένη και η DHEA-S φυσιολογική, η ερμηνεία είναι διαφορετική από ένα προφίλ όπου η DHEA-S είναι πολύ αυξημένη. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει πάντα σοβαρή νόσος όταν η DHEA-S είναι αυξημένη. Σημαίνει όμως ότι ο γιατρός έχει ένα επιπλέον στοιχείο για να οργανώσει τον έλεγχο.

5DHEA-S στις γυναίκες: υπερτρίχωση, ακμή και κύκλος

Στις γυναίκες, η DHEA-S ζητείται συχνά στο πλαίσιο διερεύνησης υπερανδρογονισμού. Τα ανδρογόνα υπάρχουν φυσιολογικά και στις γυναίκες, σε χαμηλότερα επίπεδα από τους άνδρες, και παίζουν ρόλο στη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού. Πρόβλημα δημιουργείται όταν τα επίπεδα είναι αυξημένα ή όταν οι ιστοί είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στη δράση τους.

Τα πιο συχνά συμπτώματα που οδηγούν σε έλεγχο είναι η υπερτρίχωση, η επίμονη ακμή, η λιπαρότητα δέρματος, η αραίωση μαλλιών στην κορυφή της κεφαλής, οι διαταραχές περιόδου και η δυσκολία σύλληψης. Η υπερτρίχωση αφορά συνήθως σκληρές, σκούρες τρίχες σε περιοχές που είναι πιο ευαίσθητες στα ανδρογόνα, όπως άνω χείλος, πηγούνι, στήθος, κοιλιά και πλάτη. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη φυσιολογική, λεπτή τριχοφυΐα ή με την οικογενειακή προδιάθεση.

Η DHEA-S βοηθά κυρίως να εκτιμηθεί αν η πηγή των ανδρογόνων μπορεί να είναι επινεφριδιακή. Σε πολλές γυναίκες με συμπτώματα υπερανδρογονισμού, το συχνότερο αίτιο είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, αλλά η διάγνωση δεν βασίζεται σε μία ορμόνη. Χρειάζεται ιστορικό κύκλου, κλινική εικόνα, υπερηχογραφικά ευρήματα όταν χρειάζεται, αποκλεισμός άλλων καταστάσεων και σωστή επιλογή εξετάσεων.

Η DHEA-S μπορεί επίσης να βοηθήσει όταν υπάρχει υποψία μη κλασικής συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν διαταραχές κύκλου, υπερτρίχωση ή οικογενειακό ιστορικό. Σε αυτό το σενάριο, η 17-OH προγεστερόνη είναι συχνά βασική εξέταση, ενώ η DHEA-S έχει συμπληρωματικό ρόλο.

6DHEA-S στους άνδρες: πότε έχει πρακτική αξία

Στους άνδρες, η DHEA-S έχει διαφορετική πρακτική σημασία από ό,τι στις γυναίκες. Ο κύριος ανδρογονικός δείκτης στους άνδρες είναι η τεστοστερόνη. Η DHEA-S μπορεί να λειτουργεί ως πρόδρομο μόριο, αλλά η ανδρογονική της δράση είναι πιο ασθενής. Γι’ αυτό, σε έναν άνδρα με ερώτημα χαμηλής λίμπιντο, κόπωσης, μείωσης μυϊκής μάζας ή υπογονιμότητας, η εξέταση πρώτης γραμμής συνήθως δεν είναι η DHEA-S, αλλά η πρωινή τεστοστερόνη με κατάλληλη ερμηνεία.

Παρόλα αυτά, η DHEA-S μπορεί να έχει θέση όταν υπάρχει πιο σύνθετο ορμονικό ερώτημα. Για παράδειγμα, μπορεί να ζητηθεί στο πλαίσιο διερεύνησης επινεφριδιακής λειτουργίας, σε ασυνήθιστα προφίλ ανδρογόνων, σε υποψία επινεφριδιακής υπερπαραγωγής ή όταν ο γιατρός θέλει να ξεχωρίσει αν ένα ορμονικό εύρημα σχετίζεται περισσότερο με τα επινεφρίδια ή με τους όρχεις.

Χαμηλή DHEA-S σε έναν άνδρα δεν σημαίνει αυτόματα παθολογικό πρόβλημα. Η DHEA-S μειώνεται φυσιολογικά με την ηλικία. Επίσης, μπορεί να επηρεαστεί από χρόνια νοσήματα, φάρμακα, γλυκοκορτικοειδή, καταστάσεις καταστολής της ACTH ή γενικότερη επιβάρυνση του οργανισμού. Αντίστοιχα, μια αυξημένη τιμή χρειάζεται να ελεγχθεί σε σχέση με συμπληρώματα DHEA, φάρμακα και συνοδές ορμόνες.

Σημαντικό είναι να μην χρησιμοποιείται η DHEA-S ως απλή εξέταση «αντιγήρανσης». Αν και τα επίπεδα DHEA-S μειώνονται με την ηλικία, αυτό δεν σημαίνει ότι η χορήγηση DHEA είναι απαραίτητη ή ασφαλής. Τα συμπληρώματα DHEA μπορούν να επηρεάσουν τα αποτελέσματα και να προκαλέσουν ανδρογονικές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως ακμή, λιπαρότητα δέρματος, τριχόπτωση ή ορμονικές μεταβολές.

7DHEA-S σε παιδιά και εφήβους

Στα παιδιά, η DHEA-S συνδέεται με την αδρεναρχή, δηλαδή την ωρίμανση της παραγωγής ανδρογόνων από τα επινεφρίδια. Η αδρεναρχή είναι διαφορετική από την κεντρική ήβη. Μπορεί να οδηγήσει σε εμφάνιση τρίχωσης στο εφηβαίο ή στις μασχάλες, αλλαγή στη μυρωδιά του ιδρώτα ή ήπια ακμή. Το πότε αυτά θεωρούνται φυσιολογικά εξαρτάται από την ηλικία, το φύλο, τον ρυθμό ανάπτυξης και την υπόλοιπη κλινική εικόνα.

Η εξέταση DHEA-S μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει πρώιμη εμφάνιση ανδρογονικών σημείων, ιδιαίτερα αν εμφανίζονται σε μικρή ηλικία, εξελίσσονται γρήγορα ή συνοδεύονται από επιτάχυνση ύψους, προχωρημένη οστική ηλικία ή άλλα σημεία ορμονικής ενεργοποίησης. Στόχος δεν είναι να «βαφτίσει» κάθε παιδική τριχοφυΐα ως παθολογική, αλλά να βοηθήσει τον γιατρό να ξεχωρίσει την καλοήθη πρώιμη αδρεναρχή από καταστάσεις που χρειάζονται περισσότερη διερεύνηση.

Σε εφήβους, η DHEA-S μπορεί να συμμετέχει στη διερεύνηση έντονης ακμής, υπερτρίχωσης, διαταραχών κύκλου ή υποψίας υπερανδρογονισμού. Η εφηβεία όμως είναι περίοδος φυσιολογικών ορμονικών μεταβολών. Γι’ αυτό τα αποτελέσματα πρέπει να αξιολογούνται με παιδοενδοκρινολογικά ή ενδοκρινολογικά κριτήρια και όχι με απλή σύγκριση με ενήλικες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχουν σημεία ταχείας αρρενοποίησης, πολύ γρήγορη εξέλιξη συμπτωμάτων, σημαντική αύξηση μυϊκότητας, βαθιά φωνή, κλειτοριδομεγαλία στα κορίτσια ή ταχεία αύξηση γεννητικών οργάνων στα αγόρια. Αυτά τα ευρήματα απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απλή ορμονική παραλλαγή.

8Τι μπορεί να σημαίνει υψηλή DHEA-S

Η υψηλή DHEA-S δείχνει αυξημένη παρουσία επινεφριδιακού ανδρογόνου στο αίμα. Δεν σημαίνει αυτόματα όγκο, ούτε σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρή νόσος. Η ερμηνεία εξαρτάται από το πόσο αυξημένη είναι η τιμή, την ηλικία, το φύλο, τα συμπτώματα, τη διάρκεια των συμπτωμάτων και τις υπόλοιπες εξετάσεις.

Μία ήπια ή μέτρια αύξηση μπορεί να εμφανιστεί σε πλαίσιο υπερανδρογονισμού, σε ορισμένες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, σε μη κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων, σε πρώιμη αδρεναρχή ή ως αποτέλεσμα φαρμάκων και συμπληρωμάτων. Η λήψη συμπληρωμάτων DHEA είναι ιδιαίτερα σημαντική πληροφορία, επειδή μπορεί να αυξήσει τεχνητά τη DHEA-S και να μπερδέψει την ερμηνεία.

Πολύ υψηλή DHEA-S, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από γρήγορη εμφάνιση συμπτωμάτων, αρρενοποίηση ή ταχεία επιδείνωση υπερτρίχωσης και ακμής, χρειάζεται πιο προσεκτική διερεύνηση. Ο γιατρός μπορεί να ζητήσει επανάληψη, έλεγχο τεστοστερόνης, Δ4Α, 17-OH προγεστερόνης, κορτιζόλης, ACTH ή απεικονιστικό έλεγχο, ανάλογα με την περίπτωση.

9Τι μπορεί να σημαίνει χαμηλή DHEA-S

Η χαμηλή DHEA-S είναι συχνά πιο δύσκολη στην ερμηνεία από την υψηλή. Αυτό συμβαίνει επειδή η DHEA-S μειώνεται φυσιολογικά με την ηλικία και επειδή χαμηλές τιμές μπορεί να εμφανιστούν σε διάφορες καταστάσεις χωρίς να αποτελούν από μόνες τους διάγνωση. Ένα χαμηλό αποτέλεσμα πρέπει πάντα να συγκρίνεται με τα ηλικιακά όρια του εργαστηρίου.

Χαμηλή DHEA-S μπορεί να παρατηρηθεί σε επινεφριδιακή ανεπάρκεια, σε καταστολή του άξονα υπόφυσης–επινεφριδίων, σε χρόνια λήψη γλυκοκορτικοειδών, σε σοβαρή χρόνια νόσο ή σε ορισμένες καταστάσεις μειωμένης επινεφριδιακής παραγωγής. Ωστόσο, δεν χρησιμοποιείται μόνη της για τη διάγνωση επινεφριδιακής ανεπάρκειας. Για αυτό το ερώτημα, η κορτιζόλη, η ACTH και ειδικές δοκιμασίες έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία.

Σε άτομα που λαμβάνουν κορτιζόνη ή άλλα γλυκοκορτικοειδή, η DHEA-S μπορεί να είναι χαμηλότερη λόγω καταστολής της ACTH. Αυτό δεν πρέπει να ερμηνευτεί χωρίς να γνωρίζει ο γιατρός ακριβώς ποιο φάρμακο λαμβάνεται, σε ποια δόση και για πόσο διάστημα. Ακόμη και εισπνεόμενα, ενέσιμα ή τοπικά κορτικοστεροειδή μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να έχουν συστηματική επίδραση.

Δεν πρέπει επίσης να θεωρείται ότι μια χαμηλή DHEA-S σημαίνει ότι χρειάζεται συμπλήρωμα DHEA. Η χορήγηση DHEA χωρίς σαφή ιατρική ένδειξη μπορεί να οδηγήσει σε ακμή, λιπαρότητα δέρματος, αλλαγές στην τριχοφυΐα, ορμονικές διαταραχές και παρερμηνεία επόμενων εξετάσεων. Η απόφαση για οποιαδήποτε αγωγή πρέπει να γίνεται από γιατρό.

10Προετοιμασία πριν την εξέταση DHEA-S

Η εξέταση DHEA-S γίνεται με απλή αιμοληψία. Συνήθως δεν απαιτείται ειδική προετοιμασία όπως αυστηρή νηστεία, εκτός αν ο γιατρός έχει ζητήσει και άλλες εξετάσεις που χρειάζονται συγκεκριμένες οδηγίες. Παρόλα αυτά, για πρακτικούς λόγους, πολλές ορμονικές εξετάσεις γίνονται πρωινές ώρες, ώστε να υπάρχει καλύτερη τυποποίηση και να μπορούν να συνδυαστούν με άλλες μετρήσεις.

Πριν την εξέταση είναι σημαντικό να αναφέρετε φάρμακα, συμπληρώματα και ορμονικά σκευάσματα. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα συμπληρώματα DHEA, αναβολικά, γλυκοκορτικοειδή, αντισυλληπτικά, ορμονικές θεραπείες, αντιεπιληπτικά και οποιαδήποτε αγωγή που μπορεί να επηρεάσει τον ορμονικό άξονα. Δεν πρέπει να διακόπτετε φάρμακα μόνοι σας πριν από την εξέταση, εκτός αν υπάρχει συγκεκριμένη ιατρική οδηγία.

Στις γυναίκες, η ημέρα του κύκλου μπορεί να έχει σημασία κυρίως όταν η DHEA-S γίνεται μαζί με άλλες ορμόνες, όπως FSH, LH, οιστραδιόλη, προγεστερόνη, τεστοστερόνη ή 17-OH προγεστερόνη. Η DHEA-S είναι πιο σταθερή από άλλες ορμόνες, αλλά ο συνολικός ορμονικός έλεγχος πρέπει να οργανώνεται με βάση το κλινικό ερώτημα.

Αν παίρνετε βιοτίνη σε υψηλές δόσεις, ενημερώστε το εργαστήριο ή τον γιατρό. Η βιοτίνη μπορεί να επηρεάσει ορισμένες ανοσολογικές μεθόδους, ανάλογα με την τεχνολογία που χρησιμοποιείται. Το ίδιο ισχύει για οποιοδήποτε συμπλήρωμα «ορμονικής υποστήριξης», «αντιγήρανσης» ή «ενέργειας», γιατί συχνά οι ασθενείς δεν το αναφέρουν θεωρώντας ότι δεν είναι φάρμακο.

11Πώς γίνεται η αιμοληψία και τι επηρεάζει το αποτέλεσμα

Η μέτρηση της DHEA-S γίνεται σε δείγμα αίματος. Η αιμοληψία είναι σύντομη και πραγματοποιείται από φλέβα του χεριού. Μετά τη λήψη, το δείγμα επεξεργάζεται σύμφωνα με τις απαιτήσεις της μεθόδου. Το αποτέλεσμα αναφέρεται συνήθως με μονάδες όπως μg/dL, μmol/L ή άλλες μονάδες, ανάλογα με το εργαστήριο και το σύστημα μέτρησης.

Το αποτέλεσμα μπορεί να επηρεαστεί από βιολογικούς και εξωγενείς παράγοντες. Η ηλικία είναι από τους σημαντικότερους. Η DHEA-S είναι χαμηλή στην παιδική ηλικία, αυξάνεται με την αδρεναρχή και την εφηβεία, φτάνει υψηλότερα επίπεδα σε νεαρή ηλικία και στη συνέχεια μειώνεται σταδιακά με τα χρόνια. Επομένως, μία τιμή που είναι φυσιολογική για έναν νέο ενήλικα μπορεί να μην είναι φυσιολογική για μεγαλύτερη ηλικία και αντίστροφα.

Το φύλο έχει επίσης μεγάλη σημασία. Οι άνδρες και οι γυναίκες έχουν διαφορετικά όρια αναφοράς. Στις γυναίκες, το κλινικό ερώτημα συχνά σχετίζεται με συμπτώματα υπερανδρογονισμού. Στους άνδρες, η ίδια τιμή μπορεί να έχει διαφορετική σημασία, επειδή η κύρια ανδρογονική παραγωγή σχετίζεται με τους όρχεις και την τεστοστερόνη.

Τα φάρμακα και τα συμπληρώματα είναι συχνή αιτία παρερμηνείας. Συμπληρώματα DHEA μπορούν να αυξήσουν τη DHEA-S. Γλυκοκορτικοειδή μπορούν να μειώσουν την επινεφριδιακή διέγερση. Ορμονικές θεραπείες μπορούν να αλλάξουν το συνολικό ανδρογονικό προφίλ. Για αυτό, στο παραπεμπτικό και κατά την αιμοληψία είναι χρήσιμο να αναφέρονται φάρμακα, σκευάσματα, συμπληρώματα και ο λόγος για τον οποίο ζητείται η εξέταση.

12Πώς ερμηνεύεται το αποτέλεσμα της DHEA-S

Η ερμηνεία της DHEA-S ξεκινά πάντα από τα όρια αναφοράς του ίδιου του εργαστηρίου. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «φυσιολογικό» νούμερο που ισχύει για όλους. Τα όρια μεταβάλλονται ανάλογα με το φύλο και την ηλικία. Επιπλέον, διαφορετικές μέθοδοι μπορεί να δίνουν ελαφρώς διαφορετικά αποτελέσματα, άρα η παρακολούθηση στον χρόνο είναι καλύτερο να γίνεται, όταν είναι δυνατό, με την ίδια μέθοδο ή στο ίδιο εργαστήριο.

Ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει κάθε ορμονική διαταραχή. Για παράδειγμα, μια γυναίκα μπορεί να έχει υπερτρίχωση με φυσιολογική DHEA-S αλλά αυξημένη ελεύθερη τεστοστερόνη ή αυξημένη ευαισθησία των θυλάκων της τρίχας στα ανδρογόνα. Αντίστοιχα, μια φυσιολογική DHEA-S δεν αποκλείει σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, επειδή το PCOS δεν είναι διάγνωση μίας εξέτασης.

Μια αυξημένη DHEA-S πρέπει να ερμηνευτεί σε σχέση με την τεστοστερόνη, τη Δ4Α, την 17-OH προγεστερόνη και την κλινική εικόνα. Αν τα συμπτώματα είναι ήπια και χρόνια, η προσέγγιση διαφέρει από μια περίπτωση όπου τα συμπτώματα εμφανίστηκαν γρήγορα μέσα σε λίγους μήνες. Η ταχύτητα εμφάνισης των συμπτωμάτων είναι συχνά εξίσου σημαντική με τον αριθμό της εξέτασης.

Μια χαμηλή DHEA-S μπορεί να είναι φυσιολογική για την ηλικία ή να σχετίζεται με καταστολή των επινεφριδίων. Αν υπάρχει υποψία επινεφριδιακής ανεπάρκειας, ο έλεγχος δεν σταματά στη DHEA-S. Χρειάζεται αξιολόγηση κορτιζόλης, ACTH, ηλεκτρολυτών και πιθανώς ειδικών δοκιμασιών, όπως η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης με ACTH, όταν το αποφασίσει ο γιατρός.

13Συνοδές εξετάσεις που συχνά ζητούνται μαζί με DHEA-S

Η DHEA-S σπάνια δίνει πλήρη απάντηση όταν ζητείται μόνη της. Συνήθως εντάσσεται σε ένα ορμονικό panel, ανάλογα με το ερώτημα. Σε γυναίκα με υπερτρίχωση ή ακμή μπορεί να ζητηθούν ολική τεστοστερόνη, ελεύθερη τεστοστερόνη ή SHBG, Δ4Α, 17-OH προγεστερόνη, προλακτίνη, TSH και γοναδοτροπίνες. Αν υπάρχει διαταραχή κύκλου, ο χρόνος λήψης των εξετάσεων έχει σημασία.

Η 17-OH προγεστερόνη έχει ιδιαίτερη θέση όταν υπάρχει ερώτημα μη κλασικής συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων. Η DHEA-S μπορεί να είναι αυξημένη σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά δεν αντικαθιστά την 17-OH προγεστερόνη. Σε οριακά ή ύποπτα ευρήματα, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει επανάληψη πρωινής μέτρησης ή ειδική δοκιμασία.

Η κορτιζόλη και η ACTH έχουν θέση όταν το ερώτημα αφορά συνολικότερη λειτουργία των επινεφριδίων, επινεφριδιακή ανεπάρκεια, σύνδρομο Cushing ή διαταραχή του άξονα υπόφυσης–επινεφριδίων. Σε αυτά τα σενάρια η ώρα αιμοληψίας, η φαρμακευτική αγωγή και η κλινική εικόνα είναι καθοριστικά.

14Συχνά λάθη στην ερμηνεία της DHEA-S

Το πρώτο συχνό λάθος είναι η ερμηνεία της DHEA-S χωρίς ηλικία και φύλο. Επειδή η DHEA-S αλλάζει σημαντικά με την ηλικία, ένα αποτέλεσμα δεν μπορεί να αξιολογηθεί σωστά χωρίς τα αντίστοιχα όρια αναφοράς. Η σύγκριση με παλιές εξετάσεις έχει αξία μόνο όταν γνωρίζουμε αν έγιναν με παρόμοια μέθοδο και σε παρόμοιες συνθήκες.

Το δεύτερο λάθος είναι η διάγνωση PCOS μόνο από την DHEA-S. Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι κλινικο-εργαστηριακή διάγνωση και απαιτεί συνολική αξιολόγηση. Μια αυξημένη DHEA-S μπορεί να συνυπάρχει με PCOS, αλλά δεν το επιβεβαιώνει μόνη της. Αντίστοιχα, φυσιολογική DHEA-S δεν αποκλείει PCOS.

Το τρίτο λάθος είναι να αγνοούνται τα συμπληρώματα. Πολλά σκευάσματα που διαφημίζονται για ενέργεια, αντιγήρανση, μυϊκή απόδοση ή ορμονική υποστήριξη μπορεί να περιέχουν DHEA ή ουσίες που επηρεάζουν το ορμονικό προφίλ. Αν ο γιατρός και το εργαστήριο δεν γνωρίζουν τη λήψη τους, το αποτέλεσμα μπορεί να οδηγήσει σε περιττό άγχος ή λανθασμένη διερεύνηση.

Το τέταρτο λάθος είναι η υπερβολική σημασία σε μικρές αποκλίσεις. Μία οριακή αύξηση ή μείωση μπορεί να οφείλεται σε βιολογική διακύμανση, μέθοδο, ηλικιακά όρια ή φαρμακευτική επίδραση. Η σωστή προσέγγιση είναι να αξιολογείται το αποτέλεσμα μαζί με το ιστορικό και, αν χρειάζεται, να επαναλαμβάνεται ή να συμπληρώνεται με άλλες εξετάσεις.

Το πέμπτο λάθος είναι η χρήση της DHEA-S ως γενικού δείκτη «στρες». Αν και η παραγωγή της σχετίζεται με τα επινεφρίδια, δεν είναι εξέταση που μετρά ψυχολογικό στρες ή καθημερινή καταπόνηση. Για τον έλεγχο του άξονα στρες–κορτιζόλης υπάρχουν άλλες εξετάσεις και ειδικά πρωτόκολλα, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα.

15Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση

Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται όταν η DHEA-S είναι εκτός ορίων και υπάρχει κλινικό σύμπτωμα. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ταχύτητα εμφάνισης των συμπτωμάτων. Υπερτρίχωση που υπάρχει για χρόνια και εξελίσσεται αργά έχει διαφορετική βαρύτητα από υπερτρίχωση, ακμή ή αραίωση μαλλιών που εμφανίστηκαν γρήγορα μέσα σε λίγους μήνες.

Άμεση αξιολόγηση χρειάζεται όταν υπάρχουν σημεία αρρενοποίησης, όπως βαθιά φωνή, έντονη αύξηση μυϊκής μάζας, ταχεία αύξηση τριχοφυΐας, κλειτοριδομεγαλία, σημαντική αμηνόρροια ή πολύ γρήγορη επιδείνωση ακμής και τριχόπτωσης. Αυτά τα συμπτώματα δεν σημαίνουν απαραίτητα σοβαρή νόσο, αλλά χρειάζονται σωστή και έγκαιρη διερεύνηση.

Αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν η DHEA-S είναι πολύ υψηλή σε σχέση με τα όρια του εργαστηρίου, όταν συνυπάρχουν πολύ αυξημένα άλλα ανδρογόνα ή όταν υπάρχουν συμπτώματα που δείχνουν διαταραχή επινεφριδίων, όπως ανεξήγητη απώλεια βάρους, αδυναμία, υπόταση, σκουρόχρωση δέρματος, διαταραχές ηλεκτρολυτών ή ύποπτα ευρήματα κορτιζόλης.

Σε παιδιά, κάθε πρώιμη ή γρήγορη εμφάνιση ανδρογονικών σημείων πρέπει να αξιολογείται με βάση την ηλικία και τον ρυθμό ανάπτυξης. Η DHEA-S μπορεί να είναι μέρος του ελέγχου, αλλά η απόφαση για επιπλέον εξετάσεις ανήκει στον παιδίατρο ή παιδοενδοκρινολόγο.

16Συχνές ερωτήσεις για την DHEA-S

17Κλείστε ραντεβού και βιβλιογραφία

Η DHEA-S είναι χρήσιμη εξέταση όταν υπάρχει σαφές κλινικό ερώτημα για υπερανδρογονισμό, επινεφριδιακή συμμετοχή ή ορμονική διερεύνηση. Για σωστή αξιολόγηση, είναι σημαντικό να αναφέρονται η ηλικία, το φύλο, η ημέρα κύκλου όταν αφορά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, τα συμπτώματα, τα φάρμακα και τα συμπληρώματα.

Ενδεικτική βιβλιογραφία: