17-Υδροξυπρογεστερόνη: Τι Είναι, Πότε Ζητείται, Τιμές και Ερμηνεία Αποτελεσμάτων

1Τι είναι η 17-OH προγεστερόνη;

Η 17-OH προγεστερόνη, που συχνά γράφεται και ως 17-OHP ή 17-υδροξυπρογεστερόνη, είναι μία στεροειδής ορμόνη που βρίσκεται ενδιάμεσα στη βιοχημική οδό παραγωγής της κορτιζόλης. Δεν είναι το ίδιο πράγμα με την απλή προγεστερόνη. Οι δύο ορμόνες έχουν συγγενή ονομασία, αλλά διαφορετική κλινική χρήση και διαφορετική ερμηνεία.

Η προγεστερόνη χρησιμοποιείται κυρίως για να αξιολογηθεί η ωορρηξία, η λειτουργία του ωχρού σωματίου και συγκεκριμένες καταστάσεις στην κύηση. Αντίθετα, η 17-OH προγεστερόνη χρησιμοποιείται κυρίως για να εκτιμηθεί αν υπάρχει διαταραχή στη σύνθεση κορτιζόλης στα επινεφρίδια, με σημαντικότερο παράδειγμα τη συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων λόγω έλλειψης 21-υδροξυλάσης.

Τα επινεφρίδια είναι μικροί αδένες που βρίσκονται πάνω από τους νεφρούς και παράγουν σημαντικές ορμόνες, όπως κορτιζόλη, αλδοστερόνη και ανδρογόνα. Όταν ένα ένζυμο της στεροειδογένεσης δεν λειτουργεί σωστά, ο οργανισμός δυσκολεύεται να μετατρέψει τη 17-OH προγεστερόνη προς τα επόμενα προϊόντα. Έτσι, η 17-OHP μπορεί να συσσωρεύεται και μέρος της ορμονικής παραγωγής να κατευθύνεται προς ανδρογόνα.

Αυτός είναι ο λόγος που η εξέταση έχει ιδιαίτερη σημασία σε περιπτώσεις υπερανδρογονισμού. Μία γυναίκα με ακμή, αυξημένη τριχοφυΐα, αραίωση μαλλιών, ακανόνιστο κύκλο ή δυσκολία σύλληψης μπορεί να έχει PCOS, αλλά μπορεί επίσης να έχει μία άλλη κατάσταση που μοιάζει με PCOS, όπως η μη κλασική συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων. Η 17-OH προγεστερόνη βοηθά να γίνει αυτή η διάκριση.

2Γιατί ζητείται η εξέταση;

Η εξέταση 17-OH προγεστερόνη ζητείται όταν ο γιατρός θέλει να ελέγξει αν η παραγωγή στεροειδών ορμονών στα επινεφρίδια γίνεται φυσιολογικά. Η συχνότερη αιτία που διερευνάται είναι η συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων από έλλειψη 21-υδροξυλάσης. Η κλασική μορφή εμφανίζεται από τη βρεφική ή παιδική ηλικία, ενώ η μη κλασική μορφή μπορεί να εμφανιστεί αργότερα και συχνά μοιάζει με άλλες ορμονικές διαταραχές.

Στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, η εξέταση ζητείται συχνά όταν υπάρχει υπερτρίχωση, επίμονη ακμή, ακανόνιστος κύκλος, αραιομηνόρροια, αμηνόρροια ή υπογονιμότητα. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο γιατρός συνήθως δεν ψάχνει μόνο μία ορμόνη. Συνδυάζει την κλινική εικόνα με ορμονικό έλεγχο, όπως FSH/LH, οιστραδιόλη, προλακτίνη, TSH, τεστοστερόνη, SHBG και DHEA-S.

Η εξέταση μπορεί επίσης να ζητηθεί σε εφήβους με πρώιμη ή έντονη εμφάνιση σημείων ανδρογονικής δράσης, όπως γρήγορη ανάπτυξη τριχοφυΐας, σοβαρή ακμή, επιτάχυνση ανάπτυξης ή διαταραχές κύκλου λίγο μετά την εμμηναρχή. Σε παιδιά, η αξιολόγηση γίνεται πάντοτε από παιδίατρο ή παιδοενδοκρινολόγο, επειδή τα φυσιολογικά όρια αλλάζουν σημαντικά με την ηλικία και το στάδιο ανάπτυξης.

Σε νεογνά, η 17-OH προγεστερόνη χρησιμοποιείται διεθνώς και στον νεογνικό έλεγχο για συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων. Αυτό είναι ξεχωριστό πλαίσιο από τον έλεγχο ενηλίκων. Στους ενήλικες, η εξέταση δεν γίνεται ως γενικό check-up, αλλά ως στοχευμένος ορμονικός έλεγχος όταν υπάρχει συγκεκριμένη κλινική υποψία.

Η 17-OHP μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί στην παρακολούθηση ασθενών με γνωστή συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων, ώστε να εκτιμάται η ορμονική ισορροπία σε σχέση με τη θεραπεία. Σε αυτό το πλαίσιο η ώρα αιμοληψίας και η σχέση με τη λήψη φαρμάκων είναι ιδιαίτερα σημαντικές.

3Σχέση με επινεφρίδια, κορτιζόλη και ανδρογόνα

Για να καταλάβουμε γιατί η 17-OH προγεστερόνη αυξάνεται, χρειάζεται να δούμε συνοπτικά τη λειτουργία των επινεφριδίων. Τα επινεφρίδια παράγουν κορτιζόλη, αλδοστερόνη και επινεφριδιακά ανδρογόνα. Η κορτιζόλη βοηθά τον οργανισμό να ανταποκρίνεται στο στρες, στη φλεγμονή, στη γλυκόζη και σε πολλές μεταβολικές ανάγκες. Η αλδοστερόνη συμμετέχει στη ρύθμιση νατρίου, καλίου και πίεσης. Τα ανδρογόνα επηρεάζουν την τριχοφυΐα, την ακμή, το δέρμα και άλλες λειτουργίες.

Η 17-OH προγεστερόνη είναι ένα ενδιάμεσο μόριο στην παραγωγή κορτιζόλης. Όταν το ένζυμο 21-υδροξυλάση λειτουργεί φυσιολογικά, η 17-OHP μετατρέπεται προς τα επόμενα στάδια της οδού. Όταν υπάρχει σημαντική ανεπάρκεια του ενζύμου, η μετατροπή αυτή δυσκολεύει. Το αποτέλεσμα είναι αύξηση της 17-OHP και συχνά αυξημένη παραγωγή ανδρογόνων.

Στην κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων, η διαταραχή είναι σοβαρή και μπορεί να εμφανιστεί από τη νεογνική ηλικία με σημαντικά κλινικά προβλήματα. Στη μη κλασική μορφή, η ενζυμική λειτουργία δεν λείπει πλήρως. Υπάρχει μερική ανεπάρκεια, η οποία μπορεί να μην προκαλεί σοβαρά προβλήματα στην παιδική ηλικία, αλλά να εκδηλωθεί αργότερα με συμπτώματα υπερανδρογονισμού.

Αυτό εξηγεί γιατί μία γυναίκα μπορεί να έχει ακμή, αυξημένη τριχοφυΐα ή ακανόνιστο κύκλο και να θεωρείται αρχικά ότι έχει PCOS. Το PCOS είναι συχνότερο, αλλά δεν είναι η μόνη αιτία υπερανδρογονισμού. Η 17-OH προγεστερόνη λειτουργεί ως εξέταση διαλογής για να μην χαθεί μία μη κλασική μορφή συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων.

Η διάκριση έχει σημασία, γιατί η αντιμετώπιση δεν είναι πάντα ίδια. Στο PCOS, η θεραπεία μπορεί να εστιάζει σε μεταβολικό έλεγχο, ρύθμιση κύκλου, αντισυλληπτικά, αντιανδρογόνα ή υποστήριξη γονιμότητας. Στη μη κλασική CAH, ο ενδοκρινολόγος μπορεί να εξετάσει διαφορετική προσέγγιση, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υπογονιμότητα, έντονος υπερανδρογονισμός ή ιστορικό αποβολών.

4
17-OH προγεστερόνη, PCOS, ακμή και υπερτρίχωση

Η 17-OH προγεστερόνη είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν η κλινική εικόνα θυμίζει σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, αλλά χρειάζεται να αποκλειστούν άλλες αιτίες υπερανδρογονισμού. Το PCOS είναι συχνό και μπορεί να συνοδεύεται από ακανόνιστο κύκλο, αυξημένη LH, ανωορρηξία, ακμή, υπερτρίχωση, αυξημένη τεστοστερόνη ή μεταβολικές διαταραχές. Όμως η μη κλασική συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων μπορεί να δώσει παρόμοια εικόνα.

Σε γυναίκα με ακανόνιστη περίοδο, ακμή και αυξημένη τριχοφυΐα, η 17-OHP δεν αντικαθιστά τον συνολικό ορμονικό έλεγχο. Συμπληρώνει την αξιολόγηση. Ο γιατρός συχνά ζητά μαζί FSH/LH, οιστραδιόλη, προλακτίνη, TSH, ολική ή ελεύθερη τεστοστερόνη, SHBG, DHEA-S, ανδροστενδιόνη και σε ορισμένες περιπτώσεις κορτιζόλη ή άλλες εξετάσεις.

Η ελεύθερη τεστοστερόνη μπορεί να είναι αυξημένη όταν υπάρχει αυξημένη παραγωγή ανδρογόνων ή χαμηλή SHBG. Το DHEA-S βοηθά να εκτιμηθεί περισσότερο η επινεφριδιακή συμμετοχή. Η 17-OH προγεστερόνη είναι πιο ειδική για το ερώτημα της 21-υδροξυλάσης και της πιθανής CAH.

Ένα σημαντικό σημείο είναι ότι η 17-OHP πρέπει να μετράται συνήθως πρωινή ώρα και, σε γυναίκες με κύκλο, προτιμάται η πρώιμη ωοθυλακική φάση, δηλαδή περίπου ημέρα 2–5 του κύκλου. Αν η εξέταση γίνει σε λάθος φάση, ειδικά κοντά στην ωορρηξία ή στην ωχρινική φάση, μπορεί να προκύψουν υψηλότερες τιμές που δυσκολεύουν την ερμηνεία.

Η εξέταση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να «διαγνώσει PCOS». Η χρησιμότητά της είναι κυρίως να βοηθήσει να αποκλειστεί μία κατάσταση που μοιάζει με PCOS. Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί η διάγνωση PCOS είναι διάγνωση που απαιτεί κριτήρια και αποκλεισμό άλλων αιτιών. Μία γυναίκα με υπερανδρογονισμό δεν πρέπει να κατατάσσεται αυτόματα ως PCOS χωρίς σωστή αξιολόγηση.

517-OH προγεστερόνη και γονιμότητα

Η 17-OH προγεστερόνη δεν είναι γενική εξέταση γονιμότητας για όλες τις γυναίκες. Δεν δείχνει απευθείας το ωοθηκικό απόθεμα, όπως η AMH, ούτε επιβεβαιώνει την ωορρηξία όπως η προγεστερόνη στη σωστή ημέρα του κύκλου. Ωστόσο, έχει σημαντική θέση όταν η υπογονιμότητα συνδυάζεται με σημεία υπερανδρογονισμού ή διαταραχές κύκλου.

Σε ένα ζευγάρι που διερευνά υπογονιμότητα, ο βασικός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει ορμονικές εξετάσεις, σπερμοδιάγραμμα, υπερηχογραφικό έλεγχο, εκτίμηση ωορρηξίας και άλλες εξετάσεις ανάλογα με το ιστορικό. Στο άρθρο μας για τον έλεγχο γονιμότητας αναλύεται γιατί δεν υπάρχει μία μόνο εξέταση που απαντά σε όλα. Η 17-OHP εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο μόνο όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.

Η μη κλασική συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων μπορεί να σχετίζεται με ακανόνιστη ωορρηξία, υπερανδρογονισμό και δυσκολία σύλληψης. Σε ορισμένες γυναίκες μπορεί να υπάρχει ιστορικό αποβολών ή ανάγκη ειδικής ενδοκρινολογικής παρακολούθησης πριν και κατά την κύηση. Η αξιολόγηση γίνεται εξατομικευμένα, επειδή δεν χρειάζονται όλες οι γυναίκες με ήπια βιοχημική διαταραχή την ίδια θεραπευτική προσέγγιση.

Αν η 17-OH προγεστερόνη είναι αυξημένη, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει επανάληψη σε σωστή ημέρα και ώρα, ή ACTH stimulation test. Μπορεί επίσης να ζητήσει επιπλέον ανδρογόνα, όπως ανδροστενδιόνη, DHEA-S και τεστοστερόνη, καθώς και βασικές ορμόνες του κύκλου. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζεται γονιδιακός έλεγχος CYP21A2, ιδιαίτερα όταν υπάρχει επιβεβαιωμένη διάγνωση ή οικογενειακός/αναπαραγωγικός σχεδιασμός.

Η εξέταση έχει πρακτική αξία επειδή μπορεί να αλλάξει την πορεία της διερεύνησης. Αν μία γυναίκα θεωρείται ότι έχει PCOS αλλά στην πραγματικότητα έχει μη κλασική CAH, η θεραπευτική στρατηγική μπορεί να είναι διαφορετική, ειδικά όταν υπάρχει επιθυμία κύησης. Η σωστή διάγνωση μειώνει την αβεβαιότητα και βοηθά τον γυναικολόγο ή τον ενδοκρινολόγο να επιλέξει πιο στοχευμένη παρακολούθηση.

6Παιδιά, έφηβοι και πρώιμη ήβη

Στα παιδιά και στους εφήβους, η 17-OH προγεστερόνη απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στην ερμηνεία. Οι ορμονικές τιμές μεταβάλλονται με την ηλικία, το φύλο, το στάδιο ήβης και την ώρα της ημέρας. Γι’ αυτό τα αποτελέσματα δεν πρέπει να συγκρίνονται απλά με όρια ενηλίκων.

Η εξέταση μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχουν σημεία πρώιμης ήβης, πρόωρης αδρεναρχής, γρήγορης ανάπτυξης, έντονης ακμής, αυξημένης τριχοφυΐας ή άλλα ευρήματα που κάνουν τον παιδίατρο ή τον παιδοενδοκρινολόγο να υποψιαστεί διαταραχή των επινεφριδίων. Σε κορίτσια στην εφηβεία, η διάκριση μεταξύ φυσιολογικών μεταβολών, PCOS-like εικόνας της εφηβείας και μη κλασικής CAH μπορεί να είναι δύσκολη.

Σε νεογνικό επίπεδο, η 17-OHP έχει πολύ σημαντική χρήση στον έλεγχο για κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων. Η κλασική μορφή μπορεί να είναι σοβαρή, ιδίως όταν υπάρχει απώλεια άλατος, διαταραχή νατρίου/καλίου και κίνδυνος επινεφριδιακής κρίσης. Αυτό το πλαίσιο είναι διαφορετικό από τον έλεγχο μιας ενήλικης γυναίκας με ακμή ή ακανόνιστο κύκλο.

Στους εφήβους, η απόφαση για έλεγχο πρέπει να βασίζεται σε κλινικά δεδομένα και όχι μόνο σε ένα σύμπτωμα. Η ακμή είναι συχνή στην εφηβεία και δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει επινεφριδιακή νόσος. Αν όμως συνυπάρχει έντονη υπερτρίχωση, ταχεία επιδείνωση, ακανόνιστοι κύκλοι που επιμένουν, σημαντική αύξηση ανδρογόνων ή οικογενειακό ιστορικό, ο έλεγχος αποκτά μεγαλύτερη αξία.

Η σωστή λήψη ιστορικού είναι σημαντική: ηλικία έναρξης συμπτωμάτων, ρυθμός εξέλιξης, οικογενειακό ιστορικό, φάρμακα, συμπληρώματα, αναβολικά, σωματικό βάρος, κύκλος, ανάπτυξη και άλλα ορμονικά στοιχεία. Η 17-OH προγεστερόνη είναι μόνο ένα κομμάτι αυτού του παζλ.

7Προετοιμασία πριν την εξέταση

Η σωστή προετοιμασία είναι καθοριστική για την αξιόπιστη ερμηνεία της 17-OH προγεστερόνης. Η εξέταση έχει ημερήσια διακύμανση και επηρεάζεται από τη φάση του κύκλου. Συνήθως προτιμάται πρωινή αιμοληψία, επειδή οι στεροειδείς ορμόνες και η ACTH έχουν φυσιολογικό ημερήσιο ρυθμό.

Σε γυναίκες με κύκλο, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει η αιμοληψία να γίνει στην πρώιμη ωοθυλακική φάση, δηλαδή περίπου ημέρα 2–5 του κύκλου. Αυτό μειώνει τον κίνδυνο ψευδώς αυξημένης τιμής που μπορεί να εμφανιστεί σε άλλη φάση. Αν ο κύκλος είναι πολύ ακανόνιστος ή υπάρχει αμηνόρροια, ο γιατρός δίνει εξατομικευμένη οδηγία.

Η νηστεία δεν είναι πάντα απαραίτητη, αλλά αρκετοί γιατροί προτιμούν πρωινή αιμοληψία με απλή προετοιμασία, ειδικά όταν η 17-OHP συνδυάζεται με γλυκόζη, ινσουλίνη, λιπίδια ή άλλες εξετάσεις. Αν γίνονται ταυτόχρονα εξετάσεις γονιμότητας ή μεταβολικός έλεγχος, η προετοιμασία μπορεί να καθοριστεί από το συνολικό πακέτο.

Πριν από την εξέταση, είναι σημαντικό να ενημερώσετε τον γιατρό και το εργαστήριο για φάρμακα και ορμονικά σκευάσματα. Αντισυλληπτικά, κορτικοστεροειδή, θεραπεία γονιμότητας, ορμονικά σκευάσματα, αντιανδρογόνα ή συμπληρώματα με ορμονική δράση μπορεί να επηρεάσουν την ερμηνεία. Δεν πρέπει όμως να διακόπτεται κανένα φάρμακο χωρίς ιατρική οδηγία.

Σε ασθενείς με γνωστή συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων που λαμβάνουν θεραπεία, η ώρα αιμοληψίας σε σχέση με τη δόση του φαρμάκου μπορεί να αλλάξει σημαντικά το αποτέλεσμα. Σε αυτή την περίπτωση ακολουθείται αυστηρά η οδηγία του ενδοκρινολόγου.

8Πώς γίνεται η εξέταση στο αίμα;

Η εξέταση γίνεται με απλή αιμοληψία από φλέβα. Το δείγμα αποστέλλεται για μέτρηση της 17-OH προγεστερόνης στον ορό ή στο πλάσμα, ανάλογα με τη μέθοδο του εργαστηρίου. Η διαδικασία της αιμοληψίας διαρκεί λίγα λεπτά και δεν απαιτεί ειδική παρέμβαση.

Η εργαστηριακή μέθοδος έχει σημασία. Οι ανοσολογικές μέθοδοι είναι ευρέως διαθέσιμες, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει διασταυρούμενη αντίδραση με συγγενή στεροειδή, ιδίως σε νεογνά ή σε σύνθετα ενδοκρινολογικά περιστατικά. Η υγρή χρωματογραφία με διαδοχική φασματομετρία μάζας, γνωστή ως LC-MS/MS, θεωρείται πιο ειδική μέθοδος για στεροειδείς ορμόνες, όταν είναι διαθέσιμη.

Για τον ασθενή, το σημαντικότερο δεν είναι να απομνημονεύσει τη μέθοδο, αλλά να γνωρίζει ότι τα αποτελέσματα πρέπει να συγκρίνονται με τα αντίστοιχα όρια του συγκεκριμένου εργαστηρίου. Τα όρια μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τη μέθοδο, τις μονάδες μέτρησης, την ηλικία και το φύλο.

Στο αποτέλεσμα μπορεί να δείτε μονάδες όπως ng/dL, ng/mL ή nmol/L. Η μετατροπή μεταξύ μονάδων πρέπει να γίνεται προσεκτικά. Δεν πρέπει να συγκρίνετε τιμή από ένα εργαστήριο με πίνακα άλλου εργαστηρίου χωρίς να ελέγξετε μονάδες και μέθοδο.

Αν η τιμή είναι οριακή, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει επανάληψη. Η επανάληψη έχει νόημα όταν γίνεται με σωστές συνθήκες: πρωινή ώρα, σωστή ημέρα κύκλου, σαφής καταγραφή φαρμάκων και, αν είναι δυνατόν, στο ίδιο εργαστήριο ή με συγκρίσιμη μέθοδο.

9Τιμές 17-OH προγεστερόνης και τι σημαίνουν

Οι φυσιολογικές τιμές της 17-OH προγεστερόνης διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, τη φάση του κύκλου, την εγκυμοσύνη και τη μέθοδο μέτρησης. Γι’ αυτό η ερμηνεία πρέπει να βασίζεται στα όρια αναφοράς που συνοδεύουν το αποτέλεσμα και όχι σε γενικούς πίνακες από το διαδίκτυο.

Σε γενικές γραμμές, πολύ υψηλές τιμές μπορεί να υποστηρίζουν τη διάγνωση συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων, ενώ οριακές ή μέτρια αυξημένες τιμές μπορεί να χρειάζονται επανάληψη ή ACTH stimulation test. Φυσιολογική τιμή, όταν έχει μετρηθεί σωστά, κάνει λιγότερο πιθανή τη μη κλασική CAH, αλλά η τελική εκτίμηση εξαρτάται από την κλινική εικόνα.

Πρέπει να τονιστεί ότι η 17-OH προγεστερόνη δεν ερμηνεύεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε ασθενή. Μία τιμή που είναι οριακή σε ενήλικη γυναίκα μπορεί να έχει διαφορετική σημασία σε παιδί, σε έγκυο ή σε ασθενή που λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή. Επίσης, μία τιμή που φαίνεται αυξημένη μπορεί να είναι λιγότερο ανησυχητική αν η αιμοληψία έγινε σε λάθος φάση κύκλου.

Η ερμηνεία πρέπει να απαντά σε πρακτικό ερώτημα: χρειάζεται επανάληψη; χρειάζεται ACTH stimulation test; υπάρχουν και άλλα αυξημένα ανδρογόνα; υπάρχει κλινική εικόνα που ταιριάζει; Αυτά τα ερωτήματα είναι πιο σημαντικά από την απομονωμένη σύγκριση ενός αριθμού με έναν πίνακα.

10Αυξημένη 17-OH προγεστερόνη

Η αυξημένη 17-OH προγεστερόνη σημαίνει ότι υπάρχει μεγαλύτερη ποσότητα αυτής της ενδιάμεσης στεροειδούς ορμόνης στο αίμα. Το εύρημα δεν είναι διάγνωση από μόνο του. Είναι ένδειξη ότι χρειάζεται να εξεταστεί η λειτουργία της στεροειδογένεσης, ιδιαίτερα η πιθανότητα συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων.

Η σημαντικότερη αιτία αύξησης είναι η έλλειψη 21-υδροξυλάσης. Στην κλασική μορφή, οι τιμές είναι συνήθως πολύ αυξημένες και η κλινική εικόνα εμφανίζεται νωρίς. Στη μη κλασική μορφή, οι τιμές μπορεί να είναι μέτρια αυξημένες ή οριακές, και η διάγνωση συχνά απαιτεί δοκιμασία διέγερσης με ACTH.

Σε γυναίκες με υπερανδρογονισμό, η αυξημένη 17-OHP μπορεί να εξηγεί συμπτώματα όπως υπερτρίχωση, ακμή, λιπαρότητα δέρματος, ακανόνιστο κύκλο ή ανωορρηξία. Ωστόσο, τα ίδια συμπτώματα μπορεί να υπάρχουν και σε PCOS, λήψη ανδρογόνων, όγκους που παράγουν ανδρογόνα, διαταραχές θυρεοειδούς, υπερπρολακτιναιμία ή άλλες καταστάσεις.

Η ταχύτητα εμφάνισης των συμπτωμάτων έχει σημασία. Σταδιακή ακμή και υπερτρίχωση επί χρόνια μπορεί να ταιριάζει με PCOS ή μη κλασική CAH. Αντίθετα, ταχεία επιδείνωση, βαθιά φωνή, έντονη μυϊκή αύξηση, κλειτοριδομεγαλία ή πολύ υψηλή τεστοστερόνη χρειάζονται άμεση ιατρική αξιολόγηση για πιο σπάνιες αλλά σοβαρές αιτίες.

Αυξημένη τιμή μπορεί επίσης να εμφανιστεί λόγω λάθος χρονισμού της αιμοληψίας. Για παράδειγμα, αν η εξέταση γίνει στην ωχρινική φάση, η ερμηνεία σε γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας μπορεί να γίνει πιο δύσκολη. Γι’ αυτό πολλές φορές μία οριακή αύξηση δεν οδηγεί αμέσως σε διάγνωση, αλλά σε επανάληψη με σωστές συνθήκες.

11Χαμηλή ή φυσιολογική 17-OH προγεστερόνη

Η χαμηλή 17-OH προγεστερόνη συνήθως δεν είναι το βασικό κλινικό πρόβλημα για το οποίο ζητείται η εξέταση. Η εξέταση χρησιμοποιείται κυρίως για να εντοπίσει αυξημένες τιμές που μπορεί να σχετίζονται με συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων. Έτσι, ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα είναι συχνά καθησυχαστικό όταν η αιμοληψία έχει γίνει με σωστές συνθήκες.

Αν η 17-OHP είναι φυσιολογική σε πρωινή αιμοληψία, στην κατάλληλη φάση κύκλου και χωρίς φάρμακα που αλλοιώνουν την ερμηνεία, η μη κλασική CAH γίνεται λιγότερο πιθανή. Αυτό δεν σημαίνει ότι εξηγούνται αυτόματα τα συμπτώματα. Αν υπάρχουν ακμή, υπερτρίχωση ή ακανόνιστος κύκλος, ο γιατρός θα συνεχίσει την αξιολόγηση προς άλλες αιτίες, όπως PCOS, θυρεοειδικές διαταραχές, προλακτίνη, μεταβολικοί παράγοντες ή άλλες ορμονικές διαταραχές.

Σε ασθενείς που λαμβάνουν κορτικοστεροειδή, η 17-OHP μπορεί να είναι χαμηλότερη, ανάλογα με το σχήμα, τη δόση και την ώρα λήψης. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε άτομα με γνωστή CAH που παρακολουθούνται θεραπευτικά. Σε αυτή την περίπτωση δεν αξιολογείται απλά αν η τιμή είναι «χαμηλή» ή «υψηλή», αλλά αν το συνολικό θεραπευτικό προφίλ είναι ισορροπημένο.

Η φυσιολογική 17-OH προγεστερόνη δεν αποκλείει όλες τις επινεφριδιακές ή ορμονικές διαταραχές. Είναι ειδική για συγκεκριμένο ερώτημα. Για παράδειγμα, μία γυναίκα μπορεί να έχει φυσιολογική 17-OHP αλλά αυξημένη τεστοστερόνη, χαμηλή SHBG ή αυξημένο DHEA-S. Γι’ αυτό χρειάζεται συνολική αξιολόγηση και όχι απομονωμένη ανάγνωση.

Αν το αποτέλεσμα δεν ταιριάζει με την κλινική εικόνα, η επανάληψη μπορεί να είναι λογική. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν δεν είναι γνωστή η ημέρα κύκλου, όταν η αιμοληψία έγινε αργά μέσα στην ημέρα ή όταν υπάρχουν φάρμακα που επηρεάζουν τις ορμόνες.

12Δοκιμασία διέγερσης με ACTH: πότε χρειάζεται;

Το ACTH stimulation test, ή δοκιμασία διέγερσης με ACTH/κοσυντροπίνη, χρησιμοποιείται όταν η βασική 17-OH προγεστερόνη δεν αρκεί για να επιβεβαιώσει ή να αποκλείσει τη μη κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων. Η λογική της εξέτασης είναι απλή: χορηγείται συνθετική ACTH και μετριέται η ορμονική απάντηση των επινεφριδίων.

Συνήθως λαμβάνεται αρχικό δείγμα αίματος για 17-OHP και άλλες ορμόνες, χορηγείται ACTH και μετά από συγκεκριμένο χρόνο λαμβάνεται νέο δείγμα. Αν η 17-OH προγεστερόνη αυξηθεί πάνω από συγκεκριμένα όρια, αυτό μπορεί να υποστηρίζει τη διάγνωση μη κλασικής CAH. Τα ακριβή όρια εξαρτώνται από τη μέθοδο, τις μονάδες και το πρωτόκολλο.

Το ACTH test δεν χρειάζεται σε όλους. Χρειάζεται όταν υπάρχει κλινική υποψία και η βασική τιμή είναι οριακή ή ύποπτη. Αν η βασική 17-OHP είναι ξεκάθαρα φυσιολογική και η κλινική εικόνα δεν είναι έντονη, ο γιατρός μπορεί να μην το ζητήσει. Αν είναι πολύ αυξημένη, η διάγνωση μπορεί να είναι πιο πιθανή, αλλά και πάλι η τελική απόφαση ανήκει στον ειδικό.

Η δοκιμασία πρέπει να γίνεται με ιατρική οδηγία. Δεν είναι απλή εξέταση ρουτίνας, διότι περιλαμβάνει χορήγηση φαρμακευτικής ουσίας και συγκεκριμένο πρωτόκολλο. Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να χρειάζεται ταυτόχρονη μέτρηση κορτιζόλης, ανδροστενδιόνης ή άλλων στεροειδών, ώστε να αξιολογηθεί καλύτερα η επινεφριδιακή απάντηση.

Το αποτέλεσμα πρέπει να ερμηνεύεται από ενδοκρινολόγο ή γιατρό με εμπειρία στις διαταραχές επινεφριδίων. Ειδικά όταν υπάρχει πιθανότητα θεραπείας, εγκυμοσύνης ή γονιδιακής συμβουλευτικής, η διάγνωση πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο τεκμηριωμένη.

13Με ποιες εξετάσεις συνδυάζεται;

Η 17-OH προγεστερόνη σπάνια αρκεί μόνη της. Η αξία της αυξάνεται όταν συνδυάζεται με σωστά επιλεγμένες εξετάσεις, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα. Σε γυναίκες με ακανόνιστο κύκλο και υπερανδρογονισμό, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει ορμόνες κύκλου, ανδρογόνα, θυρεοειδικό έλεγχο και μεταβολικές εξετάσεις.

Η FSH και η LH βοηθούν στην αξιολόγηση του άξονα υπόφυσης-ωοθηκών. Η οιστραδιόλη συμπληρώνει την εικόνα της ωοθηκικής λειτουργίας. Η προγεστερόνη, όταν μετράται στη σωστή ημέρα μετά την ωορρηξία, μπορεί να βοηθήσει να εκτιμηθεί αν έγινε ωορρηξία. Η τεστοστερόνη, η SHBG και η ελεύθερη τεστοστερόνη βοηθούν στην αξιολόγηση της ανδρογονικής δράσης.

Το DHEA-S είναι χρήσιμο γιατί παράγεται κυρίως από τα επινεφρίδια. Αν είναι σημαντικά αυξημένο, μπορεί να κατευθύνει τον γιατρό προς επινεφριδιακή πηγή ανδρογόνων. Η ανδροστενδιόνη επίσης μπορεί να βοηθήσει, ειδικά στη διερεύνηση CAH και υπερανδρογονισμού.

Ο συνδυασμός εξετάσεων πρέπει να προσαρμόζεται στον ασθενή. Δεν είναι απαραίτητο να γίνονται όλες οι εξετάσεις σε όλους. Αν το ερώτημα είναι απλά «υπάρχει ωορρηξία;», η 17-OHP μπορεί να μην είναι η κατάλληλη εξέταση. Αν το ερώτημα είναι «μήπως η εικόνα PCOS κρύβει μη κλασική CAH;», τότε η 17-OHP αποκτά κεντρική σημασία.

14Συχνά λάθη στην ερμηνεία

Το πιο συχνό λάθος είναι να συγχέεται η 17-OH προγεστερόνη με την απλή προγεστερόνη. Η προγεστερόνη χρησιμοποιείται κυρίως για την αξιολόγηση της ωορρηξίας και της ωχρινικής φάσης. Η 17-OH προγεστερόνη χρησιμοποιείται κυρίως για διερεύνηση διαταραχών επινεφριδιακής στεροειδογένεσης. Η ομοιότητα στο όνομα οδηγεί συχνά σε παρερμηνείες.

Δεύτερο συχνό λάθος είναι η εξέταση σε λάθος ημέρα κύκλου. Σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, η μέτρηση εκτός πρώιμης ωοθυλακικής φάσης μπορεί να δημιουργήσει αμφίβολα αποτελέσματα. Αν η αιμοληψία έγινε χωρίς να είναι γνωστή η ημέρα κύκλου, αυτό πρέπει να αναφέρεται στον γιατρό.

Τρίτο λάθος είναι η ερμηνεία χωρίς να λαμβάνονται υπόψη φάρμακα. Κορτικοστεροειδή, αντισυλληπτικά, ορμονικές θεραπείες, φάρμακα γονιμότητας και αντιανδρογόνα μπορούν να αλλάξουν την εικόνα. Ακόμη και αν δεν αλλάζουν άμεσα τη 17-OHP, μπορεί να επηρεάζουν το συνολικό ορμονικό περιβάλλον.

Τέταρτο λάθος είναι η διάγνωση PCOS χωρίς αποκλεισμό άλλων αιτιών. Το PCOS είναι συχνό, αλλά η μη κλασική CAH είναι ένα από τα νοσήματα που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν υπάρχει υπερανδρογονισμός. Η 17-OH προγεστερόνη δεν είναι η μόνη εξέταση, αλλά είναι σημαντική όταν το κλινικό ερώτημα είναι σωστό.

Πέμπτο λάθος είναι η υπερδιάγνωση από μία οριακή τιμή. Μία οριακά αυξημένη 17-OHP δεν σημαίνει απαραίτητα CAH. Μπορεί να χρειάζεται επανάληψη ή ACTH test. Αντίστοιχα, μία φυσιολογική τιμή δεν εξηγεί όλα τα συμπτώματα. Η ιατρική ερμηνεία πρέπει να συνδυάζει αριθμό, ιστορικό, συμπτώματα, φάρμακα και άλλες εξετάσεις.

15Συχνές ερωτήσεις

16Τι να θυμάστε

Η 17-OH προγεστερόνη είναι μία στοχευμένη ορμονική εξέταση. Η κύρια χρήση της είναι η διερεύνηση της συγγενούς υπερπλασίας επινεφριδίων, κυρίως λόγω έλλειψης 21-υδροξυλάσης. Στους ενήλικες ζητείται συχνά όταν υπάρχει υπερανδρογονισμός, δηλαδή ακμή, υπερτρίχωση, ακανόνιστος κύκλος ή δυσκολία σύλληψης.

Δεν είναι η ίδια εξέταση με την προγεστερόνη. Αν ο στόχος είναι να ελεγχθεί η ωορρηξία, ο γιατρός συνήθως ζητά προγεστερόνη στη σωστή ημέρα μετά την ωορρηξία. Αν ο στόχος είναι να αποκλειστεί μη κλασική CAH σε γυναίκα με συμπτώματα που μοιάζουν με PCOS, τότε ζητείται 17-OH προγεστερόνη.

Ο σωστός χρονισμός έχει μεγάλη σημασία. Πρωινή αιμοληψία και, όταν υπάρχει κύκλος, πρώιμη ωοθυλακική φάση βοηθούν να μειωθούν τα αμφίβολα αποτελέσματα. Η ημέρα κύκλου και τα φάρμακα πρέπει να αναφέρονται, γιατί επηρεάζουν την ερμηνεία.

Μία αυξημένη τιμή δεν σημαίνει αυτόματα διάγνωση. Μπορεί να χρειάζεται επανάληψη ή ACTH stimulation test. Αντίστοιχα, μία φυσιολογική τιμή δεν εξηγεί απαραίτητα όλα τα συμπτώματα, αλλά κάνει λιγότερο πιθανή τη μη κλασική CAH όταν η μέτρηση έγινε σωστά.

Η εξέταση έχει μεγαλύτερη αξία όταν εντάσσεται σε ολοκληρωμένο ορμονικό έλεγχο. Σε γυναίκες με ακανόνιστο κύκλο ή υπερανδρογονισμό, συχνά χρειάζεται συνδυασμός με FSH, LH, οιστραδιόλη, προλακτίνη, TSH, τεστοστερόνη, SHBG, DHEA-S και ανδροστενδιόνη. Η τελική ερμηνεία πρέπει να γίνεται από γιατρό, με βάση το ιστορικό και την κλινική εικόνα.

17Εξέταση στο εργαστήριο, CTA και βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Βιβλιογραφία