Aricept ή Ebixa; Donepezil και Memantine – Διαφορές και Πότε Χρησιμοποιούνται

Δημοσίευση: 17 Αυγούστου 2026 • Τελευταία ενημέρωση: 17 Αυγούστου 2026

Σύντομη απάντηση: Το Aricept (δονεπεζίλη) και το Ebixa (μεμαντίνη) δεν είναι δύο ισοδύναμα φάρμακα από τα οποία απλώς επιλέγεται το «καλύτερο». Ανήκουν σε διαφορετικές φαρμακολογικές κατηγορίες, δρουν με διαφορετικό μηχανισμό και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά στάδια ή κλινικές συνθήκες της νόσου Alzheimer.

Η δονεπεζίλη είναι αναστολέας της ακετυλοχολινεστεράσης και χρησιμοποιείται κυρίως στη ήπια έως μέτρια άνοια τύπου Alzheimer. Η μεμαντίνη είναι ανταγωνιστής των υποδοχέων NMDA και έχει καθιερωμένο ρόλο στη μέτρια έως σοβαρή νόσο Alzheimer. Σε ορισμένους ασθενείς με πιο προχωρημένη νόσο η μεμαντίνη μπορεί να προστεθεί σε έναν αναστολέα χολινεστεράσης, επομένως το ερώτημα δεν είναι πάντοτε «Aricept ή Ebixa;» αλλά ενίοτε «πότε χρειάζεται το καθένα και μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαζί;».

Κανένα από τα δύο δεν θεραπεύει οριστικά τη νόσο Alzheimer ούτε αναστρέφει ήδη εγκατεστημένη νευροεκφύλιση. Ο στόχος τους είναι κυρίως συμπτωματικός: να υποστηρίξουν τη γνωστική λειτουργία, την καθημερινή λειτουργικότητα ή τη σταθερότητα της κλινικής εικόνας σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς.

Το Aricept και το Ebixa δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δύο απλές εναλλακτικές της ίδιας κατηγορίας. Το Aricept περιέχει δονεπεζίλη, έναν αναστολέα της ακετυλοχολινεστεράσης, ενώ το Ebixa περιέχει μεμαντίνη, έναν ανταγωνιστή των υποδοχέων NMDA.

Αυτό έχει πρακτική σημασία. Στα αρχικότερα στάδια της νόσου Alzheimer, ένας αναστολέας χολινεστεράσης όπως η δονεπεζίλη αποτελεί συνηθισμένη θεραπευτική επιλογή. Καθώς η νόσος εξελίσσεται προς το μέτριο ή σοβαρό στάδιο, η μεμαντίνη αποκτά μεγαλύτερο θεραπευτικό ρόλο. Σε αρκετούς ασθενείς η θεραπεία δεν αλλάζει απαραίτητα από το ένα φάρμακο στο άλλο· μπορεί να αποφασιστεί προσθήκη μεμαντίνης σε ήδη χορηγούμενο αναστολέα χολινεστεράσης.

Η επιλογή επομένως εξαρτάται από περισσότερα στοιχεία από ένα απλό όνομα φαρμάκου: το στάδιο της άνοιας, τη λειτουργικότητα του ασθενούς, τις ανεπιθύμητες ενέργειες, τον καρδιακό ρυθμό, τη νεφρική λειτουργία, τα συγχορηγούμενα φάρμακα και τη συνολική κλινική εικόνα.

Για αναλυτικές πληροφορίες για κάθε φάρμακο ξεχωριστά μπορείτε να δείτε τον οδηγό για το Aricept και τη δονεπεζίλη και τον αντίστοιχο οδηγό για το Ebixa και τη μεμαντίνη.

Το Aricept είναι εμπορική ονομασία της δραστικής ουσίας δονεπεζίλη. Ανήκει στους αναστολείς της ακετυλοχολινεστεράσης, την ίδια ευρύτερη θεραπευτική κατηγορία στην οποία ανήκουν η ριβαστιγμίνη – Exelon και η γαλανταμίνη – Reminyl.

Στον εγκέφαλο των ασθενών με Alzheimer παρατηρείται, μεταξύ πολλών άλλων παθολογικών μεταβολών, διαταραχή της χολινεργικής νευροδιαβίβασης. Η ακετυλοχολίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει στη μνήμη, την προσοχή και άλλες γνωστικές λειτουργίες. Η δονεπεζίλη αναστέλλει το ένζυμο που διασπά την ακετυλοχολίνη και έτσι αυξάνει τη διαθεσιμότητά της στις συνάψεις.

Η δράση αυτή δεν σημαίνει ότι διορθώνεται η υποκείμενη νευροεκφυλιστική διαδικασία. Η δονεπεζίλη θεωρείται συμπτωματική θεραπεία. Σε έναν ασθενή μπορεί να υπάρξει βελτίωση ή μεγαλύτερη σταθερότητα στη μνήμη, την προσοχή ή την καθημερινή λειτουργικότητα, ενώ σε άλλον το αποτέλεσμα μπορεί να είναι λιγότερο εμφανές.

Η απουσία εντυπωσιακής αλλαγής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το φάρμακο δεν έχει κανένα όφελος. Σε μια προοδευτική νόσο, η διατήρηση λειτουργιών για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μπορεί να αποτελεί κλινικά σημαντικό αποτέλεσμα, ακόμη και όταν ο ασθενής ή η οικογένεια δεν παρατηρούν μια θεαματική «βελτίωση μνήμης».

Το Ebixa περιέχει τη δραστική ουσία μεμαντίνη. Σε αντίθεση με τη δονεπεζίλη, δεν αναστέλλει την ακετυλοχολινεστεράση. Δρα κυρίως μέσω του γλουταμινεργικού συστήματος και συγκεκριμένα ως μη ανταγωνιστικός ανταγωνιστής των υποδοχέων NMDA με μέτρια συγγένεια.

Το γλουταμινικό είναι σημαντικός διεγερτικός νευροδιαβιβαστής. Η φυσιολογική λειτουργία των υποδοχέων NMDA είναι απαραίτητη για διαδικασίες όπως η μάθηση και η μνήμη. Ωστόσο, η παρατεταμένη ή παθολογική ενεργοποίηση του συστήματος μπορεί να διαταράσσει τη νευρωνική σηματοδότηση.

Η μεμαντίνη έχει σχεδιαστεί ώστε να περιορίζει την παθολογική ενεργοποίηση χωρίς να καταστέλλει πλήρως τη φυσιολογική λειτουργία των υποδοχέων. Και αυτή όμως είναι συμπτωματική θεραπεία της Alzheimer και όχι φάρμακο που αφαιρεί τις αμυλοειδείς πλάκες ή αναστρέφει την απώλεια νευρώνων.

Ο καθιερωμένος θεραπευτικός της ρόλος βρίσκεται στη μέτρια έως σοβαρή νόσο Alzheimer. Για τον λόγο αυτό συναντάται συχνότερα σε ασθενείς με μεγαλύτερη γνωστική και λειτουργική επιβάρυνση ή ως προσθήκη σε θεραπεία με αναστολέα χολινεστεράσης.

Η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα σε Aricept και Ebixa είναι ότι επηρεάζουν διαφορετικά νευροδιαβιβαστικά συστήματα.

Ακριβώς επειδή οι μηχανισμοί δεν είναι ίδιοι, η προσθήκη μεμαντίνης σε θεραπεία με δονεπεζίλη δεν αποτελεί απλή «διπλή δόση» της ίδιας φαρμακολογικής δράσης. Πρόκειται για δύο διαφορετικούς θεραπευτικούς στόχους.

Αυτό εξηγεί και γιατί ένας ασθενής που λαμβάνει Aricept επί χρόνια μπορεί αργότερα, όταν η νόσος έχει εξελιχθεί, να λάβει και Ebixa χωρίς να σημαίνει ότι το πρώτο φάρμακο ήταν λανθασμένη επιλογή.

Η δονεπεζίλη χρησιμοποιείται σύμφωνα με την εγκεκριμένη ένδειξή της για τη συμπτωματική θεραπεία ήπιας έως μέτριας άνοιας τύπου Alzheimer.

Στην πράξη, η απόφαση δεν βασίζεται μόνο σε έναν αριθμό από ένα τεστ μνήμης. Ο γιατρός συνεκτιμά την ικανότητα του ασθενούς να διαχειρίζεται χρήματα και φάρμακα, την προσωπική υγιεινή, τη μετακίνηση, την επικοινωνία, την ασφάλεια στο σπίτι, καθώς και πληροφορίες που δίνουν οι συγγενείς ή οι φροντιστές.

Όταν η νόσος εξελίσσεται, δεν πρέπει να γίνεται αυτόματη διακοπή της θεραπείας από τον ασθενή ή την οικογένεια επειδή «πλέον είναι σοβαρότερη». Η συνέχιση, αλλαγή ή διακοπή της δονεπεζίλης είναι εξατομικευμένη απόφαση. Σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες επισημαίνουν ότι ένας αναστολέας χολινεστεράσης δεν πρέπει να διακόπτεται αποκλειστικά και μόνο επειδή η άνοια έχει φτάσει σε μεγαλύτερη βαρύτητα.

Αν υπάρχει σημαντική βραδυκαρδία, συγκοπή, επίμονες γαστρεντερικές παρενέργειες, σημαντική απώλεια βάρους ή άλλος λόγος που μεταβάλλει το ισοζύγιο οφέλους και κινδύνου, η θεραπεία χρειάζεται επανεκτίμηση.

Η μεμαντίνη έχει εγκεκριμένη ένδειξη για ασθενείς με μέτρια έως σοβαρή νόσο Alzheimer. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία διαφοροποίησης από τη δονεπεζίλη.

Στη μέτρια νόσο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ορισμένους ασθενείς που δεν μπορούν να λάβουν ή δεν ανέχονται αναστολέα ακετυλοχολινεστεράσης. Μπορεί επίσης να προστεθεί σε έναν ήδη χορηγούμενο αναστολέα χολινεστεράσης όταν η κλινική κατάσταση και το στάδιο της νόσου το δικαιολογούν.

Στη σοβαρότερη Alzheimer η μεμαντίνη έχει ιδιαίτερα καθιερωμένο ρόλο. Παρ’ όλα αυτά, το γεγονός ότι ένα άτομο έχει προχωρημένη άνοια δεν σημαίνει ότι πρέπει αυτομάτως να λάβει συγκεκριμένο φάρμακο. Χρειάζεται να έχει επιβεβαιωθεί ότι η κλινική διάγνωση και το συνολικό ιστορικό είναι συμβατά με τη θεραπεία και ότι δεν υπάρχουν παράγοντες που απαιτούν διαφορετική προσέγγιση.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη νεφρική λειτουργία, καθώς η αποβολή της μεμαντίνης εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τους νεφρούς και σε μειωμένη νεφρική λειτουργία μπορεί να χρειαστεί προσαρμογή της δόσης.

Η μέτρια Alzheimer είναι το στάδιο στο οποίο το ερώτημα «Aricept ή Ebixa;» γίνεται περισσότερο σύνθετο, επειδή οι θεραπευτικές περιοχές των δύο φαρμάκων μπορούν να επικαλύπτονται.

Ένας ασθενής που λαμβάνει δονεπεζίλη από το ήπιο στάδιο μπορεί να συνεχίσει τη θεραπεία εφόσον εξακολουθεί να υπάρχει κλινικό όφελος και το φάρμακο είναι ανεκτό. Παράλληλα, η μεμαντίνη μπορεί να εξεταστεί ως πρόσθετη θεραπεία όταν η νόσος έχει γίνει μέτρια.

Από την άλλη πλευρά, σε ασθενή που δεν μπορεί να λάβει αναστολέα χολινεστεράσης λόγω δυσανεξίας ή αντένδειξης, η μεμαντίνη αποτελεί θεραπευτική επιλογή στη μέτρια Alzheimer.

Επομένως, δύο ασθενείς με την ίδια γενική διάγνωση «μέτρια Alzheimer» μπορεί να λαμβάνουν διαφορετικό θεραπευτικό σχήμα. Η προηγούμενη θεραπεία, ο ρυθμός εξέλιξης, οι ανεπιθύμητες ενέργειες, η καρδιολογική κατάσταση, η νεφρική λειτουργία και τα υπόλοιπα φάρμακα επηρεάζουν την επιλογή.

Ναι. Σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς με Alzheimer η μεμαντίνη μπορεί να προστεθεί σε ήδη χορηγούμενο αναστολέα ακετυλοχολινεστεράσης, όπως η δονεπεζίλη.

Η συνδυασμένη χορήγηση έχει λογική επειδή τα δύο φάρμακα επηρεάζουν διαφορετικά συστήματα. Δεν πρόκειται για δύο σκευάσματα της ίδιας κατηγορίας ούτε για φαρμακολογικό διπλασιασμό.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE αναφέρουν ότι σε άτομα με εγκατεστημένη διάγνωση Alzheimer που ήδη λαμβάνουν αναστολέα χολινεστεράσης μπορεί να εξεταστεί η προσθήκη μεμαντίνης στη μέτρια νόσο, ενώ στη σοβαρή νόσο η προσθήκη προσφέρεται ως θεραπευτική επιλογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο συνδυασμός είναι κατάλληλος για κάθε ασθενή. Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται από τον θεράποντα ιατρό, ο οποίος γνωρίζει την πορεία της άνοιας, τα συνοδά νοσήματα και το πλήρες φαρμακευτικό ιστορικό.

Η οικογένεια δεν πρέπει να προσθέτει, να αφαιρεί ή να αλλάζει δοσολογία επειδή ένας άλλος ασθενής με Alzheimer λαμβάνει διαφορετικό συνδυασμό.

Δεν υπάρχει χρήσιμη γενική απάντηση ότι το Aricept είναι «ισχυρότερο» ή το Ebixa «καλύτερο». Οι δύο ουσίες έχουν μελετηθεί και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά στάδια της νόσου.

Η σύγκριση πρέπει να γίνεται με βάση το κατάλληλο φάρμακο για τον κατάλληλο ασθενή. Η δονεπεζίλη έχει μεγαλύτερη θέση στα αρχικότερα στάδια, ενώ η μεμαντίνη στη μέτρια και σοβαρή Alzheimer. Στη μέτρια νόσο μπορεί να υπάρχει θεραπευτικός ρόλος και για τα δύο.

Επιπλέον, το αποτέλεσμα μιας θεραπείας Alzheimer δεν πρέπει να κρίνεται μόνο με το ερώτημα «θυμάται περισσότερα;». Ο γιατρός μπορεί να αξιολογεί:

• μεταβολές στη μνήμη και την προσοχή,
• ικανότητα εκτέλεσης καθημερινών δραστηριοτήτων,
• προσανατολισμό και επικοινωνία,
• συμπεριφορά και συνεργασία,
• παρατηρήσεις των φροντιστών,
• ανάγκη για καθημερινή βοήθεια,
• ανεκτικότητα και ανεπιθύμητες ενέργειες.

Σε μια προοδευτική νευροεκφυλιστική νόσο, ακόμη και η επιβράδυνση της λειτουργικής επιδείνωσης μπορεί να θεωρηθεί ουσιαστικό θεραπευτικό αποτέλεσμα. Αντίθετα, η φυσική εξέλιξη της νόσου παρά τη θεραπεία δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι το φάρμακο «δεν έκανε τίποτα».

Η δονεπεζίλη συνήθως ξεκινά με 5 mg μία φορά την ημέρα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες του προϊόντος, η δόση των 5 mg διατηρείται για τουλάχιστον περίπου έναν μήνα ώστε να αξιολογηθεί η πρώιμη κλινική ανταπόκριση και η ανεκτικότητα.

Στη συνέχεια, εφόσον κρίνεται κατάλληλο από τον θεράποντα ιατρό, η δόση μπορεί να αυξηθεί στα 10 mg μία φορά την ημέρα. Η αύξηση δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετα ούτε επειδή ο ασθενής ή η οικογένεια θεωρούν ότι η χαμηλότερη δόση δεν «λειτουργεί αρκετά γρήγορα».

Η σταδιακή προσέγγιση είναι σημαντική κυρίως επειδή οι χολινεργικές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως ναυτία, διάρροια, εμετός, κοιλιακές ενοχλήσεις ή βραδυκαρδία, μπορεί να είναι πιο εμφανείς μετά την έναρξη ή την αύξηση της δόσης.

Εάν εμφανιστούν σημαντικά συμπτώματα μετά από αλλαγή της δόσης, χρειάζεται επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό και όχι αυθαίρετη εναλλαγή μεταξύ διαφορετικών δόσεων.

Η μεμαντίνη συνήθως δεν ξεκινά απευθείας στη μέγιστη δόση. Χρησιμοποιείται σταδιακή τιτλοποίηση ώστε να μειωθεί η πιθανότητα ανεπιθύμητων ενεργειών.

Το συνήθως χρησιμοποιούμενο σχήμα τιτλοποίησης είναι:

• 1η εβδομάδα: 5 mg ημερησίως,
• 2η εβδομάδα: 10 mg ημερησίως,
• 3η εβδομάδα: 15 mg ημερησίως,
• από την 4η εβδομάδα: 20 mg ημερησίως ως συνήθης δόση συντήρησης, εφόσον είναι κατάλληλη και ανεκτή.

Η ακριβής δοσολογία εξαρτάται από το χρησιμοποιούμενο σκεύασμα, την ανοχή του ασθενούς και κυρίως τη νεφρική λειτουργία. Σε σημαντική νεφρική δυσλειτουργία μπορεί να απαιτείται χαμηλότερη δόση.

Η σταδιακή αύξηση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε ηλικιωμένους ασθενείς στους οποίους ζάλη, υπνηλία ή αστάθεια μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο πτώσης. Αν υπάρχει νέα έντονη αστάθεια μετά την έναρξη ή αύξηση της δόσης, χρειάζεται ιατρική επανεκτίμηση.

Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες της δονεπεζίλης συνδέονται σε σημαντικό βαθμό με την ενίσχυση της χολινεργικής δραστηριότητας. Μπορεί να εμφανιστούν:

• ναυτία,
• διάρροια,
• έμετος,
• κοιλιακές ενοχλήσεις,
• μειωμένη όρεξη ή απώλεια βάρους,
• μυϊκές κράμπες,
• κεφαλαλγία,
• ζάλη,
• αϋπνία ή έντονα όνειρα,
• κόπωση.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε ασθενείς με τάση για βραδυκαρδία ή συγκοπτικά επεισόδια. Οι αναστολείς χολινεστεράσης μπορούν να επιβραδύνουν τον καρδιακό ρυθμό μέσω της παρασυμπαθητικής τους δράσης.

Έχουν επίσης αναφερθεί διαταραχές της καρδιακής αγωγής και παράταση του διαστήματος QT σε ευάλωτους ασθενείς. Αυτό αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν συνυπάρχουν καρδιοπάθεια, χαμηλό κάλιο ή μαγνήσιο ή συγχορήγηση άλλων φαρμάκων που επηρεάζουν το QT.

Σε έναν ηλικιωμένο που εμφανίζει νέα λιποθυμία, επαναλαμβανόμενες πτώσεις, πολύ χαμηλό σφυγμό ή έντονη ζάλη κατά τη θεραπεία, η εικόνα δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στην ηλικία ή στην άνοια. Χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.

Η μεμαντίνη έχει διαφορετικό μηχανισμό και επομένως διαφορετικό προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών. Μεταξύ των συμπτωμάτων που μπορεί να εμφανιστούν περιλαμβάνονται:

• ζάλη,
• κεφαλαλγία,
• υπνηλία,
• δυσκοιλιότητα,
• διαταραχές ισορροπίας,
• σύγχυση σε ορισμένους ασθενείς,
• αύξηση της αρτηριακής πίεσης σε κάποιες περιπτώσεις.

Για ηλικιωμένους ασθενείς με ήδη μειωμένη κινητικότητα, η ζάλη ή η αστάθεια έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία επειδή μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο πτώσεων και καταγμάτων.

Αν μετά την έναρξη της μεμαντίνης εμφανιστεί νέα σύγχυση, δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι πρόκειται για παρενέργεια. Σε έναν ηλικιωμένο με άνοια πρέπει ταυτόχρονα να αποκλειστούν άλλες συχνές αιτίες, όπως λοίμωξη, αφυδάτωση, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, υπογλυκαιμία, πόνος ή άλλο νέο φάρμακο.

Η σχέση των συμπτωμάτων με την ημερομηνία έναρξης και τις αλλαγές στη δόση αποτελεί χρήσιμη πληροφορία για τον θεράποντα ιατρό.

Η καρδιακή αξιολόγηση έχει μεγαλύτερη πρακτική σημασία κυρίως όταν εξετάζεται θεραπεία με δονεπεζίλη. Η ουσία μπορεί να έχει βαγοτονική δράση και να επιβραδύνει τον καρδιακό ρυθμό.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν υπάρχει:

• γνωστή βραδυκαρδία,
• σύνδρομο νοσούντος φλεβοκόμβου,
• κολποκοιλιακός αποκλεισμός,
• ιστορικό ανεξήγητης συγκοπής,
• ταυτόχρονη λήψη φαρμάκων που μειώνουν τον σφυγμό,
• λήψη φαρμάκων που μπορούν να παρατείνουν το QT,
• διαταραχές καλίου ή μαγνησίου.

Δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής που λαμβάνει Aricept χρειάζεται επαναλαμβανόμενα ηλεκτροκαρδιογραφήματα χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη. Όταν όμως υπάρχει σχετικό ιστορικό, πολύ χαμηλός σφυγμός, συγκοπή, αίσθημα παλμών ή φαρμακευτικός συνδυασμός που αυξάνει τον κίνδυνο, το ΗΚΓ μπορεί να είναι σημαντικότερο από μια γενική εξέταση αίματος.

Σε ασθενείς που λαμβάνουν πολλά φάρμακα, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη η περιοδική ανασκόπηση ολόκληρης της φαρμακευτικής αγωγής και όχι μόνο του φαρμάκου για την Alzheimer.

Η κρεατινίνη και η εκτίμηση της νεφρικής λειτουργίας έχουν ιδιαίτερη σημασία όταν χορηγείται μεμαντίνη. Η ουσία αποβάλλεται σε σημαντικό βαθμό από τους νεφρούς και η κάθαρσή της μπορεί να μειωθεί όταν υπάρχει νεφρική ανεπάρκεια.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες του προϊόντος, σε ήπια νεφρική δυσλειτουργία μπορεί να μην απαιτείται αλλαγή, ενώ σε μεγαλύτερη μείωση της νεφρικής λειτουργίας προβλέπεται προσαρμογή της ημερήσιας δόσης. Η ακριβής απόφαση γίνεται με βάση την εκτίμηση της κάθαρσης κρεατινίνης και τη συνολική κλινική κατάσταση.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στους ηλικιωμένους, επειδή μια «φυσιολογική» ή μόνο οριακά αυξημένη κρεατινίνη ορού δεν σημαίνει πάντοτε φυσιολογική νεφρική λειτουργία. Η μικρότερη μυϊκή μάζα μπορεί να επηρεάζει την τιμή της κρεατινίνης.

Αφυδάτωση, οξεία λοίμωξη ή άλλη επιδείνωση της νεφρικής λειτουργίας μπορεί επίσης να μεταβάλει προσωρινά τη φαρμακοκινητική της θεραπείας. Γι’ αυτό η νεφρική κατάσταση δεν αποτελεί πληροφορία που εξετάζεται μόνο μία φορά στη ζωή του ασθενούς.

Οι ασθενείς με Alzheimer είναι συχνά ηλικιωμένοι και λαμβάνουν πολλαπλά φάρμακα. Η συνολική φαρμακευτική αγωγή έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία.

Για τη δονεπεζίλη χρειάζεται προσοχή σε φάρμακα που μειώνουν τον καρδιακό ρυθμό, καθώς και σε ουσίες που αυξάνουν τον κίνδυνο παράτασης του QT. Παράλληλα, φάρμακα με έντονη αντιχολινεργική δράση μπορεί να αντιστρατεύονται τη χολινεργική δράση της δονεπεζίλης και ταυτόχρονα να επιβαρύνουν τη σύγχυση στους ηλικιωμένους.

Για τη μεμαντίνη χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στη συγχορήγηση άλλων ουσιών που δρουν επίσης στο σύστημα NMDA. Στις πληροφορίες του προϊόντος αναφέρονται μεταξύ άλλων η αμανταδίνη, η κεταμίνη και η δεξτρομεθορφάνη, επειδή ο συνδυασμός μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.

Αυτό έχει πρακτικό ενδιαφέρον επειδή η δεξτρομεθορφάνη μπορεί να περιέχεται σε ορισμένα σκευάσματα για τον βήχα. Ο θεράπων γιατρός ή ο φαρμακοποιός πρέπει επομένως να γνωρίζει και τα μη συνταγογραφούμενα φάρμακα που χρησιμοποιεί ο ασθενής.

Πριν από οποιαδήποτε αλλαγή θεραπείας είναι χρήσιμο να υπάρχει πλήρης κατάλογος με όλα τα συνταγογραφούμενα και μη συνταγογραφούμενα φάρμακα και όχι μόνο «τα χάπια για τη μνήμη».

Η θεραπεία της Alzheimer δεν είναι διαδικασία κατά την οποία συνταγογραφείται ένα φάρμακο και στη συνέχεια δεν επανεξετάζεται ποτέ. Χρειάζεται περιοδική αξιολόγηση του οφέλους, της ανεκτικότητας και της συνολικής λειτουργικότητας.

Για τη μεμαντίνη, οι ευρωπαϊκές πληροφορίες προϊόντος προβλέπουν πρώιμη επανεκτίμηση της ανοχής και της δοσολογίας και στη συνέχεια τακτική αξιολόγηση του κλινικού οφέλους. Παρόμοια, στην πράξη η δονεπεζίλη χρειάζεται επανεκτίμηση μετά την έναρξη και μετά από αλλαγές δόσης.

Λόγοι για επανεξέταση μπορεί να είναι:

• επίμονη ναυτία, διάρροια ή απώλεια βάρους,
• βραδυκαρδία, συγκοπή ή συχνές πτώσεις,
• νέα έντονη ζάλη ή υπνηλία,
• σημαντική μεταβολή της νεφρικής λειτουργίας,
• νέα φάρμακα με πιθανές αλληλεπιδράσεις,
• μεγάλη αλλαγή στη γνωστική ή λειτουργική κατάσταση.

Η απόφαση διακοπής χρειάζεται εξίσου προσεκτική αξιολόγηση με την απόφαση έναρξης. Δεν είναι σωστό να διακόπτεται απότομα ένα φάρμακο επειδή «η άνοια προχώρησε» χωρίς να εξεταστεί τι όφελος ενδέχεται να εξακολουθεί να προσφέρει.

Η Alzheimer συνήθως εξελίσσεται σταδιακά. Μια αιφνίδια επιδείνωση μέσα σε ώρες ή λίγες ημέρες δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως φυσική εξέλιξη της άνοιας ή αποτυχία του Aricept ή του Ebixa.

Σε έναν ηλικιωμένο ασθενή η οξεία σύγχυση μπορεί να σχετίζεται με:

• λοίμωξη,
• αφυδάτωση,
• διαταραχές νατρίου ή άλλων ηλεκτρολυτών,
• υπογλυκαιμία ή υπεργλυκαιμία,
• νεφρική δυσλειτουργία,
• πόνο,
• κατακράτηση ούρων ή σοβαρή δυσκοιλιότητα,
• νέο φάρμακο ή αλλαγή δοσολογίας,
• πτώση ή τραυματισμό,
• αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή άλλη οξεία νευρολογική κατάσταση.

Η οξεία μεταβολή της συμπεριφοράς, της εγρήγορσης ή του προσανατολισμού μπορεί να είναι παραλήρημα και χρειάζεται ιατρική εκτίμηση της υποκείμενης αιτίας.

Το ίδιο ισχύει όταν η αλλαγή εμφανίζεται αμέσως μετά την προσθήκη νέου φαρμάκου. Η χρονική συσχέτιση είναι σημαντική, αλλά δεν αποκλείει ταυτόχρονη λοίμωξη ή μεταβολική διαταραχή.

Δεν υπάρχει καθιερωμένη «μέτρηση επιπέδων Aricept» ή «επίπεδα Ebixa στο αίμα» που να χρησιμοποιείται στην καθημερινή παρακολούθηση όπως συμβαίνει με ορισμένα άλλα φάρμακα.

Οι εργαστηριακές εξετάσεις έχουν διαφορετικό ρόλο: βοηθούν στην αναζήτηση καταστάσεων που μπορεί να μιμηθούν ή να επιβαρύνουν τη γνωστική έκπτωση και στην ασφαλέστερη χορήγηση της θεραπείας.

Ανάλογα με το ιστορικό μπορεί να εξεταστούν:

• γενική αίματος,
• βιταμίνη Β12,
• φυλλικό οξύ,
• TSH και, όταν χρειάζεται, FT4,
• γλυκόζη,
• νάτριο, κάλιο, ασβέστιο και άλλοι ηλεκτρολύτες,
• κρεατινίνη και εκτίμηση νεφρικής λειτουργίας,
• ηπατικός έλεγχος όταν υπάρχει σχετική κλινική ένδειξη.

Η νεφρική λειτουργία έχει ειδικό ενδιαφέρον για τη μεμαντίνη, επειδή μπορεί να επηρεάσει τη δοσολογία της. Για τη δονεπεζίλη, σε ασθενή με βραδυκαρδία ή συγκοπή μπορεί να είναι περισσότερο καθοριστικό ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα και ο έλεγχος ηλεκτρολυτών παρά κάποια ειδική «εξέταση του φαρμάκου».

Ο εργαστηριακός έλεγχος πρέπει πάντα να καθορίζεται από το ιστορικό και τα συμπτώματα. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο πακέτο εξετάσεων που να είναι απαραίτητο σε κάθε ασθενή με Alzheimer.

Τα τελευταία χρόνια οι εργαστηριακοί και απεικονιστικοί βιοδείκτες της Alzheimer έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία. Είναι όμως σημαντικό να διαχωρίζονται από την κλασική συμπτωματική θεραπεία με δονεπεζίλη ή μεμαντίνη.

Εξετάσεις όπως η p-Tau217 και οι δείκτες β-αμυλοειδούς μπορεί να χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο διερεύνησης της υποκείμενης παθολογίας Alzheimer. Δεν είναι όμως εξετάσεις που μετρούν εάν «η δονεπεζίλη πιάνει» ούτε χρησιμοποιούνται για να καθοριστεί η καθημερινή δόση Aricept ή Ebixa.

Αντίστοιχα, η εξέταση ApoE δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας για την επιλογή μεταξύ δονεπεζίλης και μεμαντίνης. Έχει διαφορετική σημασία, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της σύγχρονης αξιολόγησης ασθενών για ορισμένες anti-amyloid θεραπείες, όπου ο γονότυπος ApoE4 συνδέεται με τον κίνδυνο συγκεκριμένων ανεπιθύμητων απεικονιστικών ευρημάτων.

Οι νεότερες anti-amyloid θεραπείες αποτελούν ξεχωριστή θεραπευτική κατηγορία. Στοχεύουν την αμυλοειδική παθολογία και χρησιμοποιούνται σε αυστηρά επιλεγμένους ασθενείς σε πρώιμα στάδια, με επιβεβαίωση της υποκείμενης παθολογίας και ειδική παρακολούθηση.

Επομένως, η ύπαρξη νεότερων θεραπειών δεν μετατρέπει το Aricept και το Ebixa σε «παλιά φάρμακα χωρίς ρόλο». Πρόκειται για διαφορετικές θεραπευτικές στρατηγικές που μπορεί να έχουν διαφορετικό σκοπό και να εντάσσονται σε διαφορετικό σημείο της πορείας της νόσου.

Για μια συνολική εικόνα των κατηγοριών μπορείτε να επιστρέψετε στον Κεντρικό Οδηγό Άνοιας και Alzheimer.

Τρία συχνά κλινικά παραδείγματα

Παράδειγμα 1 – πρώιμη Alzheimer: ένας ασθενής με επιβεβαιωμένη ήπια άνοια Alzheimer, χωρίς σημαντική βραδυκαρδία ή άλλη αντένδειξη, είναι περισσότερο πιθανό να αξιολογηθεί για έναν αναστολέα χολινεστεράσης όπως η δονεπεζίλη παρά για μεμαντίνη ως πρώτη επιλογή.

Παράδειγμα 2 – εξέλιξη από ήπια σε μέτρια νόσο: ένας ασθενής που λαμβάνει δονεπεζίλη και παραμένει ανεκτικός μπορεί να συνεχίσει τη θεραπεία, ενώ ο ειδικός μπορεί να εξετάσει την προσθήκη μεμαντίνης. Δεν υπάρχει απαραίτητα λόγος «αντικατάστασης» του ενός φαρμάκου από το άλλο.

Παράδειγμα 3 – μέτρια Alzheimer με δυσανεξία σε αναστολείς χολινεστεράσης: η μεμαντίνη μπορεί να αποτελεί καταλληλότερη επιλογή, αλλά η απόφαση εξαρτάται από την κλινική διάγνωση, τη νεφρική λειτουργία και τα υπόλοιπα φάρμακα.

Τα παραδείγματα είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν εξατομικευμένη συνταγογραφική οδηγία.

Το βασικό συμπέρασμα

Το ερώτημα «Aricept ή Ebixa;» δεν έχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους. Η δονεπεζίλη και η μεμαντίνη είναι διαφορετικά φάρμακα, με διαφορετικό μηχανισμό δράσης και διαφορετική θέση στην πορεία της Alzheimer.

Το Aricept – δονεπεζίλη χρησιμοποιείται κυρίως στην ήπια έως μέτρια άνοια Alzheimer και δρα ενισχύοντας τη χολινεργική νευροδιαβίβαση. Το Ebixa – μεμαντίνη χρησιμοποιείται στη μέτρια έως σοβαρή Alzheimer και δρα μέσω των υποδοχέων NMDA.

Στη μέτρια και ιδιαίτερα στην πιο προχωρημένη νόσο, τα δύο φάρμακα δεν είναι υποχρεωτικά ανταγωνιστικές επιλογές. Σε κατάλληλους ασθενείς μπορούν να χρησιμοποιηθούν ταυτόχρονα. Η θεραπευτική απόφαση λαμβάνει υπόψη τη βαρύτητα της νόσου, την προηγούμενη ανταπόκριση, τη νεφρική λειτουργία, τον καρδιακό ρυθμό, τις ανεπιθύμητες ενέργειες και τις πιθανές αλληλεπιδράσεις.

Καμία αλλαγή δόσης, προσθήκη ή διακοπή δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τον θεράποντα ιατρό. Επίσης, μια ξαφνική επιδείνωση της σύγχυσης δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην Alzheimer· χρειάζεται αναζήτηση πιθανής οξείας αιτίας.

Βιβλιογραφία και πηγές

1. European Medicines Agency. Ebixa – European Public Assessment Report.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Dementia: assessment, management and support – Recommendations.
3. Electronic Medicines Compendium. Donepezil – Summary of Product Characteristics.
4. Ελληνικές πληροφορίες προϊόντος ARICEPT – δονεπεζίλη, εγκεκριμένη ένδειξη και δοσολογικά στοιχεία.
5. Πληροφορίες προϊόντος μεμαντίνης – δοσολογία, νεφρική λειτουργία, αντενδείξεις και αλληλεπιδράσεις.

Ιατρική σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η έναρξη, η αλλαγή δόσης, ο συνδυασμός ή η διακοπή δονεπεζίλης και μεμαντίνης πρέπει να αποφασίζονται από τον θεράποντα ιατρό.