Risperdal – Ρισπεριδόνη: Προλακτίνη, Σάκχαρο, HbA1c, Λιπίδια και Εξετάσεις Παρακολούθησης

1Τι είναι το Risperdal και η ρισπεριδόνη

Το Risperdal είναι εμπορική ονομασία φαρμάκου που περιέχει τη δραστική ουσία ρισπεριδόνη. Η ρισπεριδόνη ανήκει στα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς, τα οποία συχνά αναφέρονται και ως άτυπα αντιψυχωσικά. Στην ανατομική, θεραπευτική και χημική ταξινόμηση φαρμάκων ανήκει στην κατηγορία N05AX και έχει κωδικό N05AX08.

Η χρήση ενός αντιψυχωσικού δεν αφορά μόνο τον έλεγχο των ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Η θεραπεία μπορεί να συνοδεύεται από μεταβολές που ενδιαφέρουν άμεσα τον εργαστηριακό έλεγχο. Στη ρισπεριδόνη ξεχωρίζει ιδιαίτερα η αύξηση της προλακτίνης, επειδή η δράση της στους ντοπαμινεργικούς υποδοχείς μπορεί να άρει τη φυσιολογική ανασταλτική επίδραση της ντοπαμίνης στην έκκριση της ορμόνης αυτής.

Παράλληλα, όπως συμβαίνει με την κατηγορία των αντιψυχωσικών δεύτερης γενιάς, η θεραπεία αξιολογείται και ως προς το σωματικό βάρος, το σάκχαρο, την HbA1c και τα λιπίδια. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο που λαμβάνει Risperdal θα παρουσιάσει διαβήτη, δυσλιπιδαιμία ή μεγάλη αύξηση βάρους. Σημαίνει ότι οι παράμετροι αυτές είναι αρκετά σημαντικές ώστε να λαμβάνονται υπόψη στην αρχική εκτίμηση και στην παρακολούθηση.

Η επίσημη ελληνική καταχώριση αναφέρει τη ρισπεριδόνη στην κατηγορία των αντιψυχωσικών του εθνικού συνταγολογίου, ενώ υπάρχουν ενεργές από του στόματος μορφές RISPERDAL στην ελληνική αγορά.

2Μορφές και κυκλοφορία στην Ελλάδα

Το Risperdal δεν είναι φάρμακο που περιορίζεται αποκλειστικά σε ενέσιμη ή νοσοκομειακή χρήση. Υπάρχουν από του στόματος μορφές ρισπεριδόνης, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό όταν κάποιος αναζητά το φάρμακο σε έναν πρακτικό Α–Ω κατάλογο φαρμάκων.

Στην ελληνική καταχώριση του RISPERDAL περιγράφονται επικαλυμμένα δισκία διαφορετικών περιεκτικοτήτων και πόσιμο διάλυμα. Ειδικά το RISPERDAL πόσιμο διάλυμα 1 mg/ml εμφανίζεται σε ισχύον δελτίο τιμών που εφαρμόζεται στα φαρμακεία το 2026. Αυτό επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται απλώς για ιστορική εμπορική ονομασία αλλά για σκεύασμα με ενεργή φαρμακευτική καταχώριση στην ελληνική αγορά.

Η ύπαρξη πόσιμου διαλύματος μπορεί να είναι χρήσιμη όταν απαιτείται ακριβέστερη προσαρμογή μικρών δόσεων ή όταν η κατάποση δισκίου είναι δύσκολη. Η επιλογή μορφής, περιεκτικότητας και δόσης γίνεται αποκλειστικά από τον θεράποντα ιατρό.

Εκτός από το εμπορικό Risperdal υπάρχουν και άλλα σκευάσματα με δραστική ουσία ρισπεριδόνη. Οι γενόσημες μορφές έχουν την ίδια δραστική ουσία αλλά μπορεί να διαφέρουν ως προς τα έκδοχα, τη συσκευασία ή τον κατασκευαστή. Για τον εργαστηριακό έλεγχο, το βασικό ζήτημα είναι η δραστική ουσία ρισπεριδόνη και όχι αποκλειστικά η εμπορική ονομασία.

3Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται

Οι εγκεκριμένες ενδείξεις της ρισπεριδόνης διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, την κλινική κατάσταση και το συγκεκριμένο σκεύασμα. Στην ευρωπαϊκή πληροφορία προϊόντος περιλαμβάνεται η θεραπεία της σχιζοφρένειας και των μανιακών επεισοδίων μέτριας έως μεγάλης σοβαρότητας στη διπολική διαταραχή.

Υπάρχουν επίσης συγκεκριμένες, περιορισμένης διάρκειας ενδείξεις για επίμονη σοβαρή επιθετικότητα σε επιλεγμένους ασθενείς. Στην άνοια τύπου Alzheimer, για παράδειγμα, η ευρωπαϊκή πληροφορία προβλέπει βραχυχρόνια χρήση μόνο κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όταν οι μη φαρμακολογικές παρεμβάσεις δεν έχουν αποδώσει και υπάρχει κίνδυνος βλάβης. Η ανάγκη συνέχισης πρέπει να επανεκτιμάται συστηματικά.

Το ίδιο το όνομα ενός φαρμάκου επομένως δεν αρκεί για να συμπεράνει κανείς γιατί το λαμβάνει ένας συγκεκριμένος ασθενής. Η διάγνωση, η ηλικία, η διάρκεια θεραπείας, η συνολική φαρμακευτική αγωγή και η κλινική ανταπόκριση έχουν σημασία.

Από εργαστηριακής πλευράς, όμως, ορισμένες παράμετροι έχουν κοινό ενδιαφέρον ανεξάρτητα από την ψυχιατρική διάγνωση: μεταβολικές παράμετροι, πιθανή υπερπρολακτιναιμία και ειδικές εξετάσεις όταν υπάρχουν συμπτώματα ή παράγοντες κινδύνου.

4Πώς δρα η ρισπεριδόνη

Η ρισπεριδόνη δρα σε πολλαπλά συστήματα νευροδιαβιβαστών, με ιδιαίτερη δράση στους ντοπαμινεργικούς D2 και στους σεροτονινεργικούς 5-HT2 υποδοχείς. Η αναστολή των D2 υποδοχέων συμβάλλει στην αντιψυχωσική της δράση, αλλά παράλληλα εξηγεί αρκετές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η προλακτίνη. Υπό φυσιολογικές συνθήκες η ντοπαμίνη αναστέλλει την παραγωγή προλακτίνης από την υπόφυση. Όταν αποκλείονται οι D2 υποδοχείς στην υποθαλαμοϋποφυσιακή οδό, αυτή η ανασταλτική δράση μειώνεται και η προλακτίνη μπορεί να αυξηθεί.

Η ίδια φαρμακολογική δράση σχετίζεται επίσης με πιθανότητα εξωπυραμιδικών συμπτωμάτων, όπως τρόμος, δυσκαμψία ή ακαθησία, ιδιαίτερα σε ορισμένες δόσεις ή σε ευαίσθητους ασθενείς.

Η ρισπεριδόνη μεταβολίζεται μεταξύ άλλων μέσω του ενζύμου CYP2D6 σε 9-υδροξυρισπεριδόνη, έναν ενεργό μεταβολίτη που είναι γνωστός και ως παλιπεριδόνη. Για τον λόγο αυτό ορισμένα φάρμακα που αναστέλλουν ή επάγουν σχετικά ηπατικά ένζυμα μπορούν να μεταβάλλουν την έκθεση στη ρισπεριδόνη και απαιτούν ιατρική αξιολόγηση.

5Risperdal και προλακτίνη: η σημαντικότερη εργαστηριακή σύνδεση

Η υπερπρολακτιναιμία αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά εργαστηριακά ζητήματα κατά τη θεραπεία με ρισπεριδόνη. Η επίσημη πληροφορία προϊόντος χαρακτηρίζει την υπερπρολακτιναιμία ως συχνή ανεπιθύμητη ενέργεια και αναφέρει ότι η μέτρηση της προλακτίνης συνιστάται όταν υπάρχουν ενδείξεις πιθανών ανεπιθύμητων ενεργειών που σχετίζονται με αυξημένη προλακτίνη.

Αυτό είναι σημαντικό επειδή η αυξημένη προλακτίνη δεν προκαλεί πάντα άμεσα ή εμφανή συμπτώματα. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να επηρεάσει τον κύκλο της γυναίκας, τη σεξουαλική λειτουργία, τη γονιμότητα ή τον μαστικό αδένα.

Η τιμή της προλακτίνης πρέπει πάντοτε να ερμηνεύεται στο σωστό πλαίσιο. Το εργαστήριο δεν μπορεί να αποδώσει μια αυξημένη τιμή αποκλειστικά στο Risperdal χωρίς να εξεταστούν και άλλες πιθανές αιτίες. Η εγκυμοσύνη, ο υποθυρεοειδισμός, άλλες φαρμακευτικές αγωγές, το έντονο άγχος κατά την αιμοληψία, νεφρική δυσλειτουργία και παθήσεις της υπόφυσης μπορούν επίσης να αυξήσουν την προλακτίνη.

Επομένως το χρήσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο «ανεβάζει το Risperdal την προλακτίνη;». Η απάντηση είναι ότι μπορεί να την αυξήσει. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πόσο αυξημένη είναι, αν η μέτρηση έγινε σωστά, αν υπάρχουν συμπτώματα και αν χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.

6Συμπτώματα αυξημένης προλακτίνης στις γυναίκες

Στις γυναίκες η υπερπρολακτιναιμία μπορεί να εκδηλωθεί με διαταραχές της περιόδου. Ο κύκλος μπορεί να γίνει αραιότερος, ακανόνιστος ή να εμφανιστεί αμηνόρροια. Σε ορισμένες γυναίκες μπορεί να υπάρξει γαλακτόρροια, δηλαδή έκκριση γάλακτος από τον μαστό χωρίς να υπάρχει φυσιολογική περίοδος γαλουχίας.

Η αυξημένη προλακτίνη μπορεί επίσης να αναστείλει την κανονική λειτουργία του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–γονάδων. Μέσω μείωσης της GnRH μπορεί να επηρεαστούν οι γοναδοτροπίνες και τελικά η παραγωγή ορμονών των ωοθηκών. Αυτό μπορεί να συνδέεται με ανωορρηξία, μειωμένη γονιμότητα και μείωση της libido. Η επίσημη πληροφορία της ρισπεριδόνης αναφέρει ρητά διαταραχές περιόδου, ανωορρηξία και προβλήματα γονιμότητας μεταξύ των εκδηλώσεων που πρέπει να οδηγήσουν σε αξιολόγηση της προλακτίνης.

Σε γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας με αμηνόρροια δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα ότι αιτία είναι το φάρμακο. Ανάλογα με το ιστορικό μπορεί να χρειάζεται πρώτα αποκλεισμός εγκυμοσύνης, έλεγχος θυρεοειδούς και στη συνέχεια αξιολόγηση της προλακτίνης.

Όταν η υπερπρολακτιναιμία επιμένει για μεγάλο διάστημα και συνοδεύεται από υπογοναδισμό, ο θεράπων ιατρός μπορεί να εξετάσει και τις πιθανές μακροχρόνιες επιπτώσεις στην οστική υγεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής που παίρνει Risperdal χρειάζεται μέτρηση οστικής πυκνότητας, αλλά ότι τα χρόνια συμπτώματα δεν πρέπει να αγνοούνται.

7Αυξημένη προλακτίνη στους άνδρες

Η υπερπρολακτιναιμία δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Στους άνδρες μπορεί να εμφανιστούν μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, στυτική δυσλειτουργία, προβλήματα γονιμότητας ή γυναικομαστία. Η γαλακτόρροια είναι λιγότερο συχνή αλλά μπορεί επίσης να εμφανιστεί.

Η προλακτίνη μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–όρχεων και να οδηγήσει σε μειωμένη διέγερση των γονάδων. Σε επίμονη συμπτωματολογία μπορεί να χρειαστεί, πέρα από την προλακτίνη, αξιολόγηση της τεστοστερόνης, της LH και της FSH, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα.

Δεν είναι σωστό, όμως, να δημιουργείται ένα σταθερό «πακέτο εξετάσεων Risperdal» που πραγματοποιείται χωρίς κλινική ένδειξη. Αν ένας άνδρας έχει φυσιολογική σεξουαλική λειτουργία, χωρίς συμπτώματα υπερπρολακτιναιμίας και με σταθερή θεραπεία, η ανάγκη και η συχνότητα ορμονικού ελέγχου καθορίζονται από τον θεράποντα ιατρό και τις εφαρμοζόμενες κατευθυντήριες οδηγίες.

Εάν αντίθετα εμφανιστεί νέα στυτική δυσλειτουργία, σημαντική μείωση της libido ή διόγκωση μαστών μετά την έναρξη ή αύξηση της δόσης ενός φαρμάκου που μπορεί να αυξήσει την προλακτίνη, η εργαστηριακή αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη.

8Πώς γίνεται σωστά η εξέταση προλακτίνης

Η προλακτίνη είναι ορμόνη που επηρεάζεται αρκετά εύκολα από εξωτερικούς παράγοντες. Για τον λόγο αυτό μία ήπια αυξημένη τιμή δεν πρέπει να ερμηνεύεται βιαστικά.

Το άγχος της αιμοληψίας, η έντονη σωματική άσκηση, η σεξουαλική δραστηριότητα και η διέγερση του μαστού μπορούν να επηρεάσουν την τιμή. Επίσης η προλακτίνη παρουσιάζει ημερήσια διακύμανση και σχετίζεται με τον ύπνο.

Όταν πρόκειται να αξιολογηθεί μία απροσδόκητη ή οριακή αύξηση, είναι συχνά χρήσιμο ο εξεταζόμενος να φτάσει στο εργαστήριο χωρίς βιασύνη, να έχει προηγηθεί ένα σύντομο διάστημα ηρεμίας και να αποφευχθεί έντονη άσκηση πριν από την αιμοληψία. Οι ακριβείς οδηγίες πρέπει να ακολουθούν τις οδηγίες του θεράποντος και του εργαστηρίου.

Η νηστεία δεν αποτελεί το μοναδικό ή καθοριστικό ζήτημα στην εξέταση προλακτίνης. Πολύ μεγαλύτερη σημασία μπορεί να έχει η αποφυγή έντονου στρες και η συνεπής χρονική συνθήκη όταν γίνεται επανέλεγχος.

Και κυρίως: δεν διακόπτουμε το Risperdal πριν από την εξέταση για να «βγει φυσιολογική» η προλακτίνη. Ο σκοπός της εξέτασης είναι να αξιολογηθεί ο ασθενής υπό τις πραγματικές συνθήκες της θεραπείας του. Οποιαδήποτε αλλαγή φαρμάκου γίνεται μόνο από τον θεράποντα ιατρό.

9Τι γίνεται όταν η προλακτίνη είναι αυξημένη

Μια αυξημένη προλακτίνη σε ασθενή που λαμβάνει ρισπεριδόνη δεν σημαίνει αυτόματα ότι πρέπει να διακοπεί το φάρμακο. Πρώτα αξιολογούνται το ύψος της αύξησης, τα συμπτώματα, η διάρκεια της θεραπείας και οι άλλες πιθανές αιτίες.

Σε ήπια αύξηση χωρίς συμπτώματα μπορεί να ζητηθεί επανάληψη της μέτρησης σε κατάλληλες συνθήκες. Αν υπάρχει σημαντική ή επίμονη αύξηση, η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει TSH και FT4 για τον αποκλεισμό υποθυρεοειδισμού, β-hCG όταν υπάρχει πιθανότητα εγκυμοσύνης, νεφρική λειτουργία και επανεξέταση των υπόλοιπων φαρμάκων.

Σε ορισμένες περιπτώσεις εξετάζεται και η μακροπρολακτίνη. Αν η υπερπρολακτιναιμία είναι πολύ σημαντική, δεν εξηγείται επαρκώς από το ιστορικό ή συνοδεύεται από συμπτώματα όπως επίμονη κεφαλαλγία ή διαταραχές όρασης, ο θεράπων ιατρός μπορεί να προχωρήσει σε ενδοκρινολογική διερεύνηση και, όταν υπάρχει ένδειξη, σε απεικόνιση της υπόφυσης.

Το βασικό είναι να αποφεύγεται το αντίθετο λάθος: επειδή είναι γνωστό ότι η ρισπεριδόνη αυξάνει την προλακτίνη, να αποδίδεται κάθε μεγάλη τιμή αποκλειστικά στο φάρμακο χωρίς περαιτέρω αξιολόγηση. Το φάρμακο αποτελεί σημαντική πιθανή αιτία, όχι αυτόματη διάγνωση.

10Macroprolactin και επίμονη υπερπρολακτιναιμία

Η εργαστηριακή εξέταση προλακτίνης μετρά συνολικά μορφές της ορμόνης που βρίσκονται στο αίμα. Σε ορισμένα άτομα ένα σημαντικό μέρος της μετρούμενης προλακτίνης είναι μακροπρολακτίνη, ένα μεγαλύτερο μοριακό σύμπλοκο με μικρότερη βιολογική δραστικότητα.

Η ύπαρξη μακροπρολακτίνης μπορεί να εξηγήσει περιπτώσεις στις οποίες η συνολική προλακτίνη εμφανίζεται αυξημένη αλλά τα αναμενόμενα κλινικά συμπτώματα είναι ελάχιστα ή απουσιάζουν. Γι’ αυτό η εξέταση για macroprolactin μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε επιλεγμένες περιπτώσεις επίμονης, ανεξήγητης υπερπρολακτιναιμίας.

Στον ασθενή που λαμβάνει Risperdal τα πράγματα χρειάζονται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Η θεραπεία αποτελεί πραγματική πιθανή αιτία αύξησης της βιολογικά δραστικής προλακτίνης, αλλά αυτό δεν αποκλείει την παρουσία macroprolactin ούτε άλλες αιτίες.

Η τελική ερμηνεία πρέπει επομένως να λαμβάνει υπόψη τη συνολική προλακτίνη, τα συμπτώματα, την επαναληπτική μέτρηση, τα φάρμακα και, όταν ζητηθεί, το αποτέλεσμα μετά τον εργαστηριακό έλεγχο για macroprolactin.

11Σάκχαρο και Risperdal

Τα άτυπα αντιψυχωσικά ως κατηγορία έχουν συνδεθεί με μεταβολικές μεταβολές που περιλαμβάνουν υπεργλυκαιμία, δυσλιπιδαιμία και αύξηση σωματικού βάρους. Ο ακριβής βαθμός κινδύνου δεν είναι ίδιος για όλα τα φάρμακα ούτε για όλους τους ασθενείς.

Για τη ρισπεριδόνη έχουν αναφερθεί υπεργλυκαιμία, εμφάνιση σακχαρώδη διαβήτη και επιδείνωση ήδη υπάρχοντος διαβήτη. Η επίσημη πληροφορία προϊόντος επισημαίνει ότι ασθενείς με διαβήτη χρειάζονται παρακολούθηση του γλυκαιμικού ελέγχου και ότι πρέπει να αξιολογούνται συμπτώματα υπεργλυκαιμίας, όπως έντονη δίψα, πολυουρία, αυξημένη πείνα ή αδυναμία.

Η μέτρηση γλυκόζης νηστείας δίνει μια εικόνα της γλυκαιμίας τη συγκεκριμένη στιγμή. Αν η τιμή είναι αυξημένη, χρειάζεται ερμηνεία με βάση το αν ο ασθενής ήταν πραγματικά νηστικός, την ύπαρξη γνωστού διαβήτη, τα συμπτώματα και άλλες εξετάσεις.

Σε ασθενή που ξεκινά αντιψυχωσική θεραπεία, είναι χρήσιμο να είναι γνωστή η αρχική μεταβολική κατάσταση. Έτσι, αν αργότερα αυξηθεί η γλυκόζη ή το βάρος, υπάρχει πραγματικό σημείο αναφοράς και όχι μόνο μια μεμονωμένη μεταγενέστερη μέτρηση.

12HbA1c και μακροχρόνια παρακολούθηση

Η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη HbA1c συμπληρώνει τη γλυκόζη αίματος επειδή αντανακλά τη μέση γλυκαιμική κατάσταση των προηγούμενων εβδομάδων και μηνών και δεν επηρεάζεται με τον ίδιο τρόπο από ένα μεμονωμένο γεύμα.

Έτσι, ένας ασθενής μπορεί να έχει μία φυσιολογική γλυκόζη νηστείας αλλά αυξημένη HbA1c ή το αντίστροφο. Οι δύο εξετάσεις δεν είναι ταυτόσημες και σε συγκεκριμένες συνθήκες η αξιοπιστία της HbA1c μπορεί να επηρεάζεται, για παράδειγμα από σημαντικές διαταραχές του κύκλου ζωής των ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη θεραπεία με αντιψυχωσικά περιλαμβάνουν γλυκόζη νηστείας ή HbA1c στην αρχική μεταβολική εκτίμηση και στην επακόλουθη παρακολούθηση. Το NICE περιλαμβάνει μαζί με αυτά το λιπιδαιμικό προφίλ και την προλακτίνη στην αρχική αξιολόγηση πριν από την έναρξη αντιψυχωσικού.

Η HbA1c είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε μακροχρόνια θεραπεία ή σε άτομα που έχουν ήδη παράγοντες κινδύνου, όπως αυξημένο βάρος, οικογενειακό ιστορικό διαβήτη, προδιαβήτη, υπέρταση ή δυσλιπιδαιμία.

13Χοληστερόλη και τριγλυκερίδια

Το λιπιδαιμικό προφίλ αποτελεί βασικό κομμάτι της μεταβολικής αξιολόγησης ενός ατόμου που λαμβάνει μακροχρόνια αντιψυχωσική αγωγή. Συνήθως περιλαμβάνει ολική χοληστερόλη, HDL, LDL και τριγλυκερίδια.

Οι μεταβολές στα λιπίδια μπορεί να συνδέονται με πολλούς παράγοντες: αύξηση βάρους, διατροφικές συνήθειες, μειωμένη σωματική δραστηριότητα, γενετική προδιάθεση, διαβήτη, θυρεοειδικές παθήσεις, ηλικία και άλλα φάρμακα. Δεν είναι επομένως σωστό μια υψηλή LDL ή υψηλά τριγλυκερίδια να αποδίδονται αυτόματα στη ρισπεριδόνη.

Η σημασία της εξέτασης βρίσκεται στη συνολική εκτίμηση του καρδιομεταβολικού κινδύνου. Ένας ασθενής με φυσιολογικό βάρος και εξαιρετικό αρχικό λιπιδαιμικό προφίλ έχει διαφορετικό σημείο εκκίνησης από έναν ασθενή με παχυσαρκία, υπέρταση, προδιαβήτη και ήδη αυξημένα τριγλυκερίδια.

Η επανάληψη των λιπιδίων μετά την έναρξη ή αλλαγή αντιψυχωσικής θεραπείας βοηθά να διαπιστωθεί αν υπάρχει ουσιαστική μεταβολή σε σχέση με την αρχική τιμή και αν απαιτούνται παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής ή ιατρική αντιμετώπιση.

14Αύξηση βάρους και μεταβολικός κίνδυνος

Η επίσημη πληροφορία της ρισπεριδόνης αναφέρει ότι μπορεί να εμφανιστεί σημαντική αύξηση σωματικού βάρους και συνιστά τακτική παρακολούθηση του βάρους.

Το βάρος είναι ένας απλός αλλά εξαιρετικά χρήσιμος δείκτης. Αν μετρηθεί μόνο μετά από ένα έτος θεραπείας, μπορεί να μην γνωρίζουμε αν ο ασθενής έχει πράγματι πάρει βάρος λόγω της περιόδου θεραπείας. Για αυτό είναι χρήσιμη μια αρχική μέτρηση πριν ή κοντά στην έναρξη της αγωγής.

Παράλληλα μπορεί να αξιολογούνται ο δείκτης μάζας σώματος και, ανάλογα με το πρωτόκολλο, η περίμετρος μέσης. Η περίμετρος μέσης δίνει πρόσθετες πληροφορίες για την κεντρικού τύπου συσσώρευση λίπους, η οποία σχετίζεται με μεταβολικό και καρδιαγγειακό κίνδυνο.

Η έγκαιρη αναγνώριση αύξησης βάρους είναι σημαντική επειδή μπορεί να προηγείται μεγαλύτερων μεταβολικών αλλαγών. Διατροφική παρέμβαση, κατάλληλη φυσική δραστηριότητα και παρακολούθηση των μεταβολικών παραμέτρων μπορούν να συζητηθούν νωρίς, αντί να περιμένουμε να εμφανιστεί εγκατεστημένος διαβήτης ή σοβαρή δυσλιπιδαιμία.

15Ποιες εξετάσεις αίματος μπορεί να χρειάζονται

Δεν υπάρχει μία ενιαία λίστα εξετάσεων που πρέπει να εκτελείται με την ίδια συχνότητα σε κάθε ασθενή που λαμβάνει Risperdal. Η παρακολούθηση εξαρτάται από ηλικία, ιστορικό, συμπτώματα, διάρκεια θεραπείας, συνοδά νοσήματα και άλλα φάρμακα.

Ωστόσο, οι εξετάσεις με τη μεγαλύτερη πρακτική αξία μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Γλυκόζη νηστείας ή/και HbA1c για γλυκαιμικό έλεγχο.
• Ολική χοληστερόλη, HDL, LDL και τριγλυκερίδια για το λιπιδαιμικό προφίλ.
• Προλακτίνη, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν συμπτώματα ή όταν προβλέπεται από το πρωτόκολλο παρακολούθησης.
• Κρεατινίνη και eGFR όταν χρειάζεται αξιολόγηση της νεφρικής λειτουργίας.
• Ηπατικά ένζυμα όταν υπάρχει κλινική ένδειξη, ηπατική νόσος ή άλλη σχετική θεραπεία.
• Γενική αίματος σε ειδικές περιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ιστορικό χαμηλών λευκών αιμοσφαιρίων.
• Ηλεκτρολύτες όταν υπάρχουν καρδιολογικοί παράγοντες κινδύνου, διουρητικά, νεφρική νόσος ή πιθανότητα διαταραχών καλίου και μαγνησίου.

Σε ασθενή με συμπτωματική υπερπρολακτιναιμία μπορεί να προστεθούν κατά περίπτωση TSH, FT4, β-hCG, τεστοστερόνη, LH, FSH ή άλλες ορμονικές εξετάσεις. Αυτές όμως δεν είναι εξετάσεις ρουτίνας για όλους τους ασθενείς.

16Νεφρική και ηπατική λειτουργία

Η νεφρική λειτουργία έχει πρακτική σημασία στη ρισπεριδόνη επειδή οι ασθενείς με νεφρική δυσλειτουργία έχουν μικρότερη ικανότητα αποβολής του ενεργού αντιψυχωσικού κλάσματος. Αντίστοιχα, σε ηπατική δυσλειτουργία μπορεί να αυξηθεί το ελεύθερο κλάσμα της ρισπεριδόνης στο πλάσμα.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η ηλικία, η κρεατινίνη, το eGFR και το συνολικό ιστορικό έχουν σημασία όταν καθορίζεται η θεραπεία. Δεν σημαίνει όμως ότι η ρισπεριδόνη προκαλεί υποχρεωτικά νεφρική βλάβη ή ότι χρειάζεται συνεχής μέτρηση κρεατινίνης σε κάθε νέο και υγιή ασθενή.

Ο έλεγχος ηπατικών ενζύμων μπορεί επίσης να έχει θέση όταν υπάρχει προϋπάρχουσα ηπατοπάθεια, πολυφαρμακία ή συμπτώματα που απαιτούν διερεύνηση. Συνήθως αξιολογούνται ALT, AST, γ-GT, ALP και χολερυθρίνη ανάλογα με το κλινικό ερώτημα.

Η εργαστηριακή παρακολούθηση εδώ πρέπει να είναι στοχευμένη: δεν αναζητούμε μόνο «παρενέργειες του Risperdal», αλλά αξιολογούμε αν ο συγκεκριμένος οργανισμός μπορεί να μεταβολίζει και να αποβάλλει τη θεραπεία με ασφάλεια.

17Γενική αίματος και ειδικές περιπτώσεις

Η γενική αίματος δεν είναι η εξέταση που χαρακτηρίζει περισσότερο τη ρισπεριδόνη, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με άλλα αντιψυχωσικά που απαιτούν πολύ συγκεκριμένα αιματολογικά πρωτόκολλα. Παρ’ όλα αυτά, έχουν αναφερθεί λευκοπενία, ουδετεροπενία και πολύ σπάνια ακοκκιοκυτταραιμία.

Η επίσημη πληροφορία προϊόντος δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε ασθενείς με ιστορικό κλινικά σημαντικής μείωσης των λευκών αιμοσφαιρίων ή φαρμακοεπαγόμενης λευκοπενίας/ουδετεροπενίας. Σε αυτούς μπορεί να χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση τους πρώτους μήνες της θεραπείας.

Αν εμφανιστεί πυρετός, έντονος πονόλαιμος ή άλλη κλινική εικόνα λοίμωξης σε άτομο με γνωστή ουδετεροπενία, η κατάσταση χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Η γενική αίματος είναι επίσης χρήσιμη επειδή δίνει πληροφορίες πέρα από τα λευκά: αιμοσφαιρίνη, αιματοκρίτης και αιμοπετάλια. Αυτά μπορεί να είναι απαραίτητα λόγω άλλων προβλημάτων υγείας ή φαρμακευτικών αγωγών, όχι απαραίτητα λόγω του Risperdal.

18Ηλεκτρολύτες, καρδιά και διάστημα QT

Παράταση του διαστήματος QT έχει αναφερθεί πολύ σπάνια μετά την κυκλοφορία της ρισπεριδόνης. Η προσοχή είναι μεγαλύτερη όταν συνυπάρχει γνωστή καρδιοπάθεια, βραδυκαρδία, οικογενειακό ιστορικό παράτασης QT ή φάρμακα που επίσης μπορούν να παρατείνουν το QT.

Εργαστηριακά ιδιαίτερη σημασία έχουν η υποκαλιαιμία και η υπομαγνησιαιμία, επειδή μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα αρρυθμίας σε ευπαθείς ασθενείς. Η επίσημη πληροφορία προϊόντος αναφέρει ρητά τις διαταραχές καλίου και μαγνησίου μεταξύ των καταστάσεων στις οποίες απαιτείται προσοχή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς χρειάζονται συχνές μετρήσεις ηλεκτρολυτών και ηλεκτροκαρδιογράφημα. Η ανάγκη είναι πολύ μεγαλύτερη όταν συνυπάρχουν καρδιολογικό ιστορικό, διουρητικά, παρατεταμένοι έμετοι ή διάρροιες, νεφρική νόσος ή άλλες αγωγές που επηρεάζουν το QT.

Σε τέτοιες περιπτώσεις ο εργαστηριακός έλεγχος και το ΗΚΓ λειτουργούν συμπληρωματικά. Το ΗΚΓ αξιολογεί την ηλεκτρική δραστηριότητα της καρδιάς, ενώ οι εξετάσεις αίματος μπορούν να αναδείξουν διορθώσιμους παράγοντες κινδύνου.

19Παρενέργειες που χρειάζονται προσοχή

Στις συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες της ρισπεριδόνης περιλαμβάνονται, ανάλογα με τον πληθυσμό και τη δόση, υπνηλία ή καταστολή, παρκινσονισμός, κεφαλαλγία και αϋπνία. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν ακαθησία, τρόμος ή άλλα εξωπυραμιδικά συμπτώματα.

Μία σπάνια αλλά επείγουσα κατάσταση είναι το κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο. Μπορεί να περιλαμβάνει υψηλό πυρετό, έντονη μυϊκή δυσκαμψία, μεταβολή του επιπέδου συνείδησης και αστάθεια του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Σε αυτή την κατάσταση μπορεί να αυξηθεί σημαντικά η CK και να εμφανιστούν ραβδομυόλυση και οξεία νεφρική βλάβη. Απαιτείται άμεση ιατρική αντιμετώπιση και όχι απλώς εργαστηριακός επανέλεγχος.

Επείγουσα αξιολόγηση χρειάζεται επίσης σε σοβαρή αλλεργική αντίδραση, απώλεια συνείδησης, σοβαρή δυσκαμψία με πυρετό, νέα σοβαρά νευρολογικά συμπτώματα ή παρατεταμένη επώδυνη στύση.

Η υπνηλία μπορεί να είναι λιγότερο δραματική, αλλά έχει μεγάλη πρακτική σημασία στην οδήγηση και στον χειρισμό μηχανημάτων. Μέχρι να γίνει γνωστή η ατομική ανταπόκριση, απαιτείται προσοχή.

20Αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα και αλκοόλ

Η ρισπεριδόνη μπορεί να αλληλεπιδράσει με φάρμακα μέσω τόσο φαρμακοδυναμικών όσο και φαρμακοκινητικών μηχανισμών. Επειδή μπορεί να προκαλέσει καταστολή, απαιτείται προσοχή με άλλες ουσίες που καταστέλλουν το κεντρικό νευρικό σύστημα, όπως ορισμένες βενζοδιαζεπίνες, οπιοειδή και κατασταλτικά αντιισταμινικά. Το αλκοόλ μπορεί επίσης να αυξήσει την καταστολή και πρέπει να συζητείται με τον θεράποντα ιατρό.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το CYP2D6. Ισχυροί αναστολείς αυτού του ενζύμου, όπως η παροξετίνη, μπορούν να αυξήσουν τις συγκεντρώσεις της ρισπεριδόνης. Αντίστοιχα, ισχυροί επαγωγείς του CYP3A4/P-gp, όπως η καρβαμαζεπίνη, μπορούν να μειώσουν την έκθεση στο ενεργό αντιψυχωσικό κλάσμα. Η έναρξη ή η διακοπή τέτοιων φαρμάκων μπορεί να οδηγήσει τον θεράποντα σε επανεκτίμηση της δόσης.

Η ρισπεριδόνη μπορεί επίσης να ανταγωνιστεί τη δράση της λεβοντόπα και άλλων ντοπαμινεργικών αγωνιστών. Επιπλέον, ο συνδυασμός με φάρμακα που παρατείνουν το QT απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή.

Ο ασθενής επομένως πρέπει να ενημερώνει τον ιατρό όχι μόνο για τα συνταγογραφούμενα φάρμακα αλλά και για μη συνταγογραφούμενα σκευάσματα και συμπληρώματα που λαμβάνει.

21Πρακτικό πλάνο εργαστηριακής παρακολούθησης

Το πρακτικό πλεονέκτημα της εργαστηριακής παρακολούθησης είναι ότι δημιουργείται ένα σημείο αναφοράς πριν ή κοντά στην έναρξη της θεραπείας και στη συνέχεια οι νέες τιμές μπορούν να συγκριθούν με τις προηγούμενες.

Πριν ή στην αρχή της θεραπείας, ανάλογα με την ένδειξη και το ιστορικό, είναι χρήσιμο να καταγράφονται βάρος και βασικοί μεταβολικοί δείκτες. Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE για αντιψυχωσική θεραπεία περιλαμβάνουν στην αρχική αξιολόγηση γλυκόζη νηστείας ή HbA1c, λιπιδαιμικό προφίλ και προλακτίνη, μαζί με σωματικές μετρήσεις και κλινική αξιολόγηση.

Τους πρώτους μήνες έχει ιδιαίτερη σημασία να παρακολουθείται η μεταβολή του βάρους και να αναζητούνται συμπτώματα όπως έντονη δίψα, πολυουρία, διαταραχές περιόδου, γαλακτόρροια, μειωμένη libido ή γυναικομαστία. Σε καθορισμένα πρωτόκολλα γίνεται επανέλεγχος μεταβολικών παραμέτρων περίπου στους τρεις μήνες, αλλά το ακριβές πρόγραμμα εξαρτάται από την κατευθυντήρια οδηγία και το κλινικό προφίλ.

Στη μακροχρόνια θεραπεία, η παρακολούθηση συνεχίζεται με συχνότητα που προσαρμόζεται στον κίνδυνο. Ασθενής με σημαντική αύξηση βάρους, προδιαβήτη ή αυξημένα τριγλυκερίδια χρειάζεται διαφορετικό πρόγραμμα από ασθενή χωρίς μεταβολικούς παράγοντες κινδύνου.

Το πλάνο αυτό είναι πλαίσιο ενημέρωσης και όχι ατομική ιατρική οδηγία. Ο θεράπων ψυχίατρος ή ιατρός καθορίζει ποιες εξετάσεις χρειάζονται και πότε.

22Συχνές ερωτήσεις για Risperdal και εξετάσεις

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές

1. Risperidone 1 mg/ml Oral Solution – Summary of Product Characteristics (SmPC). Ενδείξεις, υπερπρολακτιναιμία, υπεργλυκαιμία, αύξηση βάρους, QT, νεφρική και ηπατική λειτουργία και αλληλεπιδράσεις.
2. NICE – Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. Αρχική και μεταβολική αξιολόγηση κατά την αντιψυχωσική θεραπεία.
3. DailyMed – Risperidone tablets, prescribing information. Μεταβολικές μεταβολές, υπεργλυκαιμία, δυσλιπιδαιμία, αύξηση βάρους και υπερπρολακτιναιμία.
4. Γαληνός – RISPERDAL. Ελληνική καταχώριση φαρμάκου, δραστική ουσία, ATC N05AX08 και εθνικό συνταγολόγιο.
5. Γαληνός – RISPERDAL Oral Solution 1 mg/ml. Ελληνική καταχώριση πόσιμου διαλύματος και στοιχεία ισχύοντος δελτίου τιμών.
6. Υπουργείο Υγείας – Θετική Λίστα Φαρμάκων. Επίσημη σελίδα καταλόγων αποζημιούμενων φαρμάκων.