Παχυσαρκία στα Παιδιά: Ποιες Εξετάσεις Αίματος Χρειάζονται

Τι ελέγχουμε σε ένα παιδί με παχυσαρκία

Ο στόχος των εξετάσεων δεν είναι να «βρούμε μια ορμόνη που προκάλεσε το βάρος». Στα περισσότερα παιδιά η παχυσαρκία είναι πολυπαραγοντική και ο εργαστηριακός έλεγχος γίνεται κυρίως για να εντοπιστούν μεταβολικές επιπλοκές.

Οι βασικοί άξονες είναι:

• μεταβολισμός της γλυκόζης: γλυκόζη νηστείας, HbA1c και σε επιλεγμένες περιπτώσεις δοκιμασία ανοχής γλυκόζης,
• λιπίδια: ολική χοληστερόλη, LDL, HDL και τριγλυκερίδια,
• ήπαρ: κυρίως ALT και συχνά AST,
• αρτηριακή πίεση: σωστή μέτρηση με κατάλληλη περιχειρίδα και ερμηνεία σύμφωνα με ηλικία, φύλο και ύψος,
• στοχευμένες εξετάσεις: μόνο όταν το ιστορικό ή η κλινική εικόνα δημιουργούν συγκεκριμένη υποψία.

Η ηλικία καθορίζει ποιες εξετάσεις χρειάζονται

Δεν χρειάζονται όλα τα παιδιά το ίδιο πακέτο εξετάσεων. Η ηλικία, ο βαθμός παχυσαρκίας, το οικογενειακό ιστορικό, η αρτηριακή πίεση, τα συμπτώματα και η παρουσία άλλων παραγόντων κινδύνου καθορίζουν τον έλεγχο.

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της American Academy of Pediatrics, σε παιδιά 10 ετών και άνω με παχυσαρκία έχει ιδιαίτερη σημασία ο έλεγχος για:

• δυσλιπιδαιμία,
• διαταραχή του μεταβολισμού της γλυκόζης,
• μη φυσιολογική ηπατική λειτουργία.

Σε μικρότερα παιδιά η απόφαση εξατομικεύεται. Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει λόγος για νωρίτερο έλεγχο όταν συνυπάρχουν σοβαρή παχυσαρκία, έντονο οικογενειακό ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, υπέρταση, δυσλιπιδαιμία ή άλλοι μεταβολικοί παράγοντες κινδύνου.

Γλυκόζη αίματος: ο βασικός έλεγχος για διαταραχές σακχάρου

Η γλυκόζη νηστείας είναι μία από τις βασικές εξετάσεις όταν υπάρχει αυξημένος κίνδυνος προδιαβήτη ή σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2.

Ο κίνδυνος γίνεται μεγαλύτερος όταν το αυξημένο βάρος συνοδεύεται από:

• ισχυρό οικογενειακό ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2,
• μελανίζουσα ακάνθωση,
• υπέρταση,
• δυσλιπιδαιμία,
• σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών σε έφηβη,
• ιστορικό διαβήτη κύησης στη μητέρα,
• άλλες ενδείξεις αυξημένου μεταβολικού κινδύνου.

Μία φυσιολογική γλυκόζη δεν αποκλείει πάντοτε όλες τις διαταραχές του μεταβολισμού. Για αυτό η αξιολόγηση μπορεί να συμπληρωθεί με HbA1c ή, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, με δοκιμασία ανοχής γλυκόζης.

HbA1c: τι δείχνει και γιατί δεν ερμηνεύεται μόνη της

Η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη HbA1c αποτυπώνει τη μέση έκθεση του οργανισμού στη γλυκόζη κατά τους προηγούμενους περίπου 2–3 μήνες και έχει το πρακτικό πλεονέκτημα ότι δεν απαιτεί νηστεία.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον έλεγχο προδιαβήτη και διαβήτη, αλλά σε παιδιά και εφήβους δεν πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένα. Το αποτέλεσμα αξιολογείται μαζί με:

• τη γλυκόζη αίματος,
• τα συμπτώματα,
• το οικογενειακό ιστορικό,
• τον βαθμό παχυσαρκίας,
• άλλους παράγοντες μεταβολικού κινδύνου.

Επιπλέον, καταστάσεις που επηρεάζουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια ή την αιμοσφαιρίνη μπορούν να επηρεάσουν και την αξιοπιστία της HbA1c.

Πότε χρειάζεται καμπύλη σακχάρου

Η δοκιμασία ανοχής γλυκόζης από το στόμα (OGTT) δεν χρειάζεται σε κάθε παιδί με αυξημένο βάρος.

Μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει αυξημένη κλινική υποψία για διαταραχή του μεταβολισμού της γλυκόζης, όταν οι αρχικές εξετάσεις είναι οριακές ή όταν υπάρχει ασυμφωνία μεταξύ γλυκόζης, HbA1c και συνολικής κλινικής εικόνας.

Η εξέταση απαιτεί συγκεκριμένη προετοιμασία και παραμονή στο εργαστήριο για διαδοχικές αιμοληψίες.

Χοληστερόλη και τριγλυκερίδια στα παιδιά με παχυσαρκία

Η παχυσαρκία μπορεί να συνοδεύεται από δυσλιπιδαιμία, ακόμη και όταν το παιδί δεν έχει κανένα σύμπτωμα.

Το λιπιδαιμικό προφίλ μπορεί να περιλαμβάνει:

• ολική χοληστερόλη,
• LDL χοληστερόλη,
• HDL χοληστερόλη,
• τριγλυκερίδια.

Ένα συχνό μεταβολικό πρότυπο είναι η αύξηση των τριγλυκεριδίων σε συνδυασμό με χαμηλότερη HDL. Ωστόσο, σημαντικά αυξημένη LDL μπορεί να απαιτεί αξιολόγηση και για οικογενή υπερχοληστερολαιμία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό πολύ υψηλής χοληστερόλης ή πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου.

Η ερμηνεία των λιπιδίων στα παιδιά γίνεται με παιδιατρικά όρια και όχι απλώς με τα όρια ενηλίκων.

ALT και AST: έλεγχος για μεταβολική λιπώδη νόσο του ήπατος

Η παχυσαρκία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για μεταβολική δυσλειτουργία σχετιζόμενη με στεατωτική ηπατική νόσο (MASLD), που παλαιότερα αναφερόταν συχνά ως μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος ή NAFLD.

Η ALT είναι η βασική εξέταση που χρησιμοποιείται για τον εργαστηριακό έλεγχο του ήπατος σε αυτό το πλαίσιο. Συχνά μετράται ταυτόχρονα και η AST.

Χρειάζεται προσοχή σε δύο σημεία:

• φυσιολογική ALT δεν αποκλείει απόλυτα την παρουσία ηπατικής στεάτωσης,
• αυξημένη ALT δεν σημαίνει αυτόματα ότι η αιτία είναι η παχυσαρκία.

Επίμονη αύξηση των τρανσαμινασών χρειάζεται αξιολόγηση για άλλες πιθανές αιτίες ηπατικής βλάβης και, όταν ενδείκνυται, περαιτέρω παιδιατρικό ή παιδογαστρεντερολογικό έλεγχο.

Αρτηριακή πίεση: δεν είναι εξέταση αίματος, αλλά δεν πρέπει να παραλείπεται

Η αξιολόγηση ενός παιδιού με παχυσαρκία δεν ολοκληρώνεται με την αιμοληψία. Η αρτηριακή πίεση αποτελεί βασικό μέρος του καρδιομεταβολικού ελέγχου.

Στα μικρότερα παιδιά η πίεση αξιολογείται σύμφωνα με την ηλικία, το φύλο και το ύψος. Στους μεγαλύτερους εφήβους χρησιμοποιούνται όρια που προσεγγίζουν περισσότερο τα αντίστοιχα των ενηλίκων.

Μία μόνο αυξημένη μέτρηση δεν αρκεί συνήθως για διάγνωση υπέρτασης. Η σωστή τεχνική, το κατάλληλο μέγεθος περιχειρίδας και οι επαναλαμβανόμενες μετρήσεις έχουν μεγάλη σημασία.

TSH: χρειάζεται κάθε παιδί με αυξημένο βάρος εξέταση θυρεοειδούς;

Όχι. Η παρουσία παχυσαρκίας από μόνη της δεν σημαίνει ότι πρέπει υποχρεωτικά να γίνεται πλήρης θυρεοειδικός ή ενδοκρινολογικός έλεγχος.

Η πιθανότητα ενός ενδοκρινολογικού αιτίου αυξάνεται όταν η αύξηση του βάρους συνοδεύεται από μειωμένη ταχύτητα αύξησης του ύψους ή άλλα ειδικά συμπτώματα και κλινικά ευρήματα.

TSH και FT4 μπορεί να έχουν ένδειξη όταν υπάρχουν, για παράδειγμα:

• επιβράδυνση της ανάπτυξης σε ύψος,
• βρογχοκήλη,
• έντονη κόπωση ή δυσανεξία στο ψύχος μαζί με άλλα συμβατά συμπτώματα,
• δυσκοιλιότητα και ξηροδερμία στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο,
• γνωστό αυτοάνοσο νόσημα ή ισχυρό οικογενειακό ιστορικό θυρεοειδοπάθειας.

Επομένως η TSH δεν είναι «εξέταση παχυσαρκίας». Είναι εξέταση που ζητείται όταν υπάρχει συγκεκριμένη κλινική ένδειξη.

Δείτε αναλυτικά: Θυρεοειδής στα Παιδιά – TSH, FT4 και FT3 →

Ινσουλίνη νηστείας και HOMA-IR: χρειάζονται ως screening;

Η μέτρηση της ινσουλίνης νηστείας χρησιμοποιείται αρκετά συχνά στην καθημερινή πράξη, αλλά δεν αποτελεί απαραίτητη εξέταση screening για κάθε παιδί με παχυσαρκία.

Ακόμη και όταν υπάρχει αντίσταση στην ινσουλίνη, δεν υπάρχει ένα ενιαίο εργαστηριακό όριο ινσουλίνης που να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ηλικίες και σε όλα τα στάδια της εφηβείας.

Η εφηβεία από μόνη της συνοδεύεται από φυσιολογικές μεταβολές στην ευαισθησία στην ινσουλίνη. Για αυτό οι τιμές πρέπει να ερμηνεύονται προσεκτικά.

Ομοίως, ο δείκτης HOMA-IR μπορεί να χρησιμοποιείται σε ειδικά κλινικά ή ερευνητικά πλαίσια, αλλά δεν αντικαθιστά τη γλυκόζη, την HbA1c ή την OGTT για τη διάγνωση προδιαβήτη και διαβήτη.

Πότε χρειάζονται κορτιζόλη, τεστοστερόνη ή άλλες ορμόνες

Δεν υπάρχει ένα γενικό «ορμονικό panel παχυσαρκίας» που πρέπει να γίνεται σε κάθε παιδί.

Κορτιζόλη

Δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας επειδή ένα παιδί έχει αυξημένο βάρος. Έλεγχος για σύνδρομο Cushing εξετάζεται όταν υπάρχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα όταν η αύξηση βάρους συνοδεύεται από επιβράδυνση της αύξησης του ύψους και άλλα συμβατά κλινικά σημεία.

Ανδρογόνα και PCOS

Σε έφηβες μπορεί να χρειαστεί ορμονικός έλεγχος όταν υπάρχουν ενδείξεις υπερανδρογονισμού ή συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών, όπως επίμονες διαταραχές περιόδου στο κατάλληλο χρονικό διάστημα μετά την εμμηναρχή, έντονη τριχοφυΐα ή σοβαρή ακμή.

Αυξητική ορμόνη και IGF-1

Δεν ελέγχονται επειδή ένα παιδί έχει απλώς αυξημένο βάρος. Αξιολογούνται όταν υπάρχει συγκεκριμένο πρόβλημα ανάπτυξης ή υποψία διαταραχής του άξονα της αυξητικής ορμόνης.

Ποια σημεία αλλάζουν τον εργαστηριακό έλεγχο

Το βάρος δεν αξιολογείται ποτέ απομονωμένα. Ο παιδίατρος συνεκτιμά την καμπύλη ανάπτυξης, την ταχύτητα αύξησης του ύψους, το στάδιο της εφηβείας και το οικογενειακό ιστορικό.

Πιο στοχευμένος έλεγχος μπορεί να χρειάζεται όταν υπάρχουν:

• πολύ πρώιμη και σοβαρή παχυσαρκία,
• μειωμένη ταχύτητα ανάπτυξης σε ύψος,
• έντονη υπερφαγία από πολύ μικρή ηλικία,
• αναπτυξιακές ή δυσμορφικές ιδιαιτερότητες,
• μελανίζουσα ακάνθωση,
• διαταραχές εμμήνου ρύσεως ή υπερανδρογονισμός,
• βρογχοκήλη ή συμπτώματα θυρεοειδοπάθειας,
• έντονο ροχαλητό και πιθανή υπνική άπνοια,
• σημαντικά αυξημένη αρτηριακή πίεση,
• ισχυρό οικογενειακό ιστορικό διαβήτη, δυσλιπιδαιμίας ή πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου.

Χρειάζεται το παιδί να είναι νηστικό;

Εξαρτάται από τις εξετάσεις που έχουν ζητηθεί.

Η HbA1c δεν απαιτεί νηστεία. Αν όμως πρόκειται να μετρηθούν γλυκόζη νηστείας και τριγλυκερίδια στο πλαίσιο πλήρους μεταβολικού ελέγχου, μπορεί να ζητηθεί πρωινή αιμοληψία μετά από συγκεκριμένο διάστημα νηστείας.

Στο διάστημα της νηστείας συνήθως επιτρέπεται νερό, αλλά οι ακριβείς οδηγίες πρέπει να ακολουθούν το παραπεμπτικό και τις οδηγίες του εργαστηρίου ή του παιδιάτρου.

Η σωστή προετοιμασία είναι ιδιαίτερα σημαντική στα παιδιά ώστε να αποφεύγονται άσκοπες επαναλήψεις αιμοληψίας.

Πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματα

Οι εξετάσεις ενός παιδιού δεν πρέπει να αξιολογούνται μεμονωμένα ούτε με βάση μόνο τα όρια ενηλίκων.

Η συνολική εικόνα περιλαμβάνει:

• ηλικία και φύλο,
• στάδιο εφηβείας,
• δείκτη μάζας σώματος και εκατοστιαία θέση,
• πορεία ύψους και βάρους στον χρόνο,
• αρτηριακή πίεση,
• οικογενειακό ιστορικό,
• φάρμακα που λαμβάνει το παιδί,
• κλινικά συμπτώματα και ευρήματα.

Για παράδειγμα, μία οριακή HbA1c δεν έχει την ίδια σημασία σε όλα τα παιδιά, όπως και μία αυξημένη ALT δεν αποδίδεται αυτόματα σε λιπώδες ήπαρ χωρίς να ληφθούν υπόψη άλλες αιτίες.