Κατάθλιψη και Εμμηνόπαυση: Συμπτώματα, Ορμόνες και Εξετάσεις Αίματος

1Τι σημαίνει κατάθλιψη στην εμμηνόπαυση

Η κατάθλιψη στην εμμηνόπαυση δεν είναι απλώς «κακή διάθεση». Μπορεί να είναι επίμονη ψυχική επιβάρυνση που επηρεάζει τον ύπνο, την ενέργεια, τη συγκέντρωση, τη σεξουαλική ζωή, την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα. Πολλές γυναίκες δεν την περιγράφουν με τη λέξη κατάθλιψη. Λένε ότι «δεν έχουν όρεξη», «δεν αντέχουν όπως παλιά», «ξυπνούν κουρασμένες», «εκνευρίζονται εύκολα», «δεν χαίρονται πράγματα που πριν τις ευχαριστούσαν» ή «νιώθουν ότι κάτι άλλαξε μέσα τους».

Η εμμηνόπαυση είναι φυσιολογική βιολογική μετάβαση, αλλά η περίοδος γύρω από αυτήν μπορεί να γίνει ευάλωτη για την ψυχική υγεία. Η πτώση και κυρίως η διακύμανση των οιστρογόνων, οι εξάψεις, η αϋπνία, οι νυχτερινές εφιδρώσεις, η αλλαγή στο σώμα, η αύξηση βάρους, οι οικογενειακές και επαγγελματικές πιέσεις, αλλά και προϋπάρχον ιστορικό άγχους ή κατάθλιψης μπορούν να συνδυαστούν. Η κλινική εικόνα συχνά δεν έχει μία μόνο αιτία.

Από εργαστηριακή πλευρά, το ζητούμενο δεν είναι να «μετρήσουμε την κατάθλιψη» στο αίμα. Δεν υπάρχει μία εξέταση που επιβεβαιώνει ή αποκλείει την κατάθλιψη. Οι εξετάσεις αίματος βοηθούν να εντοπιστούν παράγοντες που μπορεί να προκαλούν ή να ενισχύουν συμπτώματα όπως κόπωση, αδυναμία, ταχυκαρδίες, νευρικότητα, αϋπνία, χαμηλή ενέργεια, μειωμένη μνήμη, θολούρα, πονοκέφαλοι, τριχόπτωση ή μυϊκοί πόνοι.

2Περιεμμηνόπαυση, εμμηνόπαυση και ψυχική διάθεση

Η περιεμμηνόπαυση είναι η μεταβατική φάση πριν την οριστική εμμηνόπαυση. Μπορεί να διαρκέσει αρκετά χρόνια και χαρακτηρίζεται από ακανόνιστο κύκλο, αλλαγές στη ροή της περιόδου, εξάψεις, ιδρώτες, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα και αλλαγές στη διάθεση. Η εμμηνόπαυση ορίζεται κλινικά όταν έχουν περάσει 12 μήνες χωρίς περίοδο, εφόσον δεν υπάρχει άλλη αιτία και η γυναίκα δεν λαμβάνει ορμονική αγωγή που μπερδεύει την εικόνα.

Η διάθεση μπορεί να επηρεαστεί περισσότερο στην περιεμμηνόπαυση παρά μετά τη σταθεροποίηση της μετεμμηνοπαυσιακής φάσης. Αυτό συμβαίνει γιατί οι ορμόνες δεν πέφτουν απλώς γραμμικά, αλλά συχνά παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις. Μια γυναίκα μπορεί έναν μήνα να αισθάνεται σχετικά καλά και τον επόμενο να εμφανίζει αϋπνία, ευσυγκινησία, εκνευρισμό ή έντονη κόπωση. Αυτές οι διακυμάνσεις δημιουργούν αίσθημα απώλειας ελέγχου και συχνά αυξάνουν το άγχος.

Στις γυναίκες άνω των 45 ετών, η διάγνωση της περιεμμηνόπαυσης και της εμμηνόπαυσης γίνεται κυρίως με βάση τα συμπτώματα και την αλλαγή του κύκλου. Οι ορμονικές εξετάσεις δεν είναι πάντα απαραίτητες και μπορεί να μπερδέψουν, επειδή οι τιμές FSH και οιστραδιόλης αλλάζουν από μέρα σε μέρα. Αντίθετα, οι εξετάσεις αίματος έχουν μεγάλη αξία όταν στοχεύουν σε συνοδά αίτια που επηρεάζουν τη διάθεση.

3Γιατί αλλάζει η διάθεση στην εμμηνόπαυση

Τα οιστρογόνα δεν επηρεάζουν μόνο τον κύκλο. Συμμετέχουν στη λειτουργία του εγκεφάλου, στη ρύθμιση της θερμοκρασίας, στην ποιότητα του ύπνου, στην αγγειακή λειτουργία, στον μεταβολισμό, στο δέρμα, στα οστά και στο ουρογεννητικό σύστημα. Όταν μειώνονται ή μεταβάλλονται απότομα, μπορεί να επηρεαστούν συστήματα που συνδέονται έμμεσα με τη διάθεση: ύπνος, ενέργεια, πόνος, σεξουαλική λειτουργία, αυτοεικόνα και αντοχή στο στρες.

Η κατάθλιψη στην εμμηνόπαυση δεν εξηγείται μόνο βιοχημικά. Ο τρόπος που μια γυναίκα κοιμάται, η ένταση των εξάψεων, οι οικογενειακές ευθύνες, η φροντίδα ηλικιωμένων γονέων, οι αλλαγές στην εργασία, η απομάκρυνση των παιδιών από το σπίτι, οι οικονομικές πιέσεις, η εικόνα σώματος και η σχέση με τον σύντροφο μπορεί να επιβαρύνουν σημαντικά την ψυχική ισορροπία.

Υπάρχει επίσης ένα σημαντικό εργαστηριακό σημείο: πολλά σωματικά προβλήματα δίνουν συμπτώματα που μοιάζουν με κατάθλιψη. Ο υποθυρεοειδισμός μπορεί να προκαλέσει κόπωση, νωθρότητα, αύξηση βάρους και χαμηλή διάθεση. Η αναιμία και η χαμηλή φερριτίνη μπορεί να προκαλέσουν εξάντληση και δυσκολία συγκέντρωσης. Η έλλειψη Β12 μπορεί να προκαλέσει νευρολογικά και ψυχικά συμπτώματα. Η έλλειψη βιταμίνης D μπορεί να συνυπάρχει με μυϊκούς πόνους, κόπωση και χαμηλή γενική ευεξία. Για αυτό ο έλεγχος πρέπει να είναι πρακτικός και στοχευμένος.

4Συμπτώματα που χρειάζονται προσοχή

Τα συμπτώματα μπορεί να είναι ψυχικά, σωματικά ή μικτά. Στην καθημερινή πράξη, η γυναίκα μπορεί να έρθει για «κόπωση» ή «αϋπνία» και όχι για κατάθλιψη. Μπορεί να αναφέρει ότι κλαίει εύκολα, θυμώνει χωρίς εμφανή λόγο, δεν αντέχει θορύβους, δεν συγκεντρώνεται, ξεχνάει πράγματα, δεν έχει διάθεση για κοινωνική επαφή ή νιώθει ότι η καθημερινότητα τη βαραίνει υπερβολικά.

Σωματικά μπορεί να συνυπάρχουν εξάψεις, νυχτερινή εφίδρωση, αίσθημα παλμών, πονοκέφαλοι, ξηρότητα κόλπου, πόνος στη σεξουαλική επαφή, συχνουρία, μυαλγίες, πόνοι στις αρθρώσεις, τριχόπτωση, αύξηση λίπους στην κοιλιά ή δυσκολία απώλειας βάρους. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να μειώνουν την ποιότητα ζωής και να ενισχύουν τη συναισθηματική επιβάρυνση.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει επίμονη απώλεια ενδιαφέροντος, αίσθημα απελπισίας, σημαντική διαταραχή ύπνου, έντονη απώλεια ή αύξηση βάρους, αίσθημα ενοχής, δυσκολία λειτουργίας στην εργασία ή στο σπίτι, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή σκέψεις ότι η ζωή δεν αξίζει. Σε τέτοιες περιπτώσεις χρειάζεται άμεση επικοινωνία με γιατρό ή υπηρεσία επείγουσας βοήθειας. Οι εξετάσεις αίματος βοηθούν, αλλά δεν αντικαθιστούν την ψυχιατρική ή ιατρική αξιολόγηση.

5Κατάθλιψη ή ορμονική αστάθεια;

Η διάκριση δεν είναι πάντα απλή. Η ορμονική αστάθεια της περιεμμηνόπαυσης μπορεί να προκαλεί ευερεθιστότητα, κλάμα, αϋπνία και ένταση. Η κλινική κατάθλιψη όμως συνήθως έχει μεγαλύτερη διάρκεια, μεγαλύτερη βαρύτητα και επηρεάζει βαθύτερα τη λειτουργικότητα. Μπορεί επίσης να υπάρχει ταυτόχρονα: μια γυναίκα μπορεί να περνά περιεμμηνόπαυση και παράλληλα να έχει καταθλιπτικό επεισόδιο.

Ένα πρακτικό ερώτημα είναι: τα συμπτώματα εμφανίστηκαν μαζί με αλλαγές στον κύκλο, εξάψεις και ύπνο ή υπήρχαν από πριν; Υπάρχει προηγούμενο ιστορικό κατάθλιψης, επιλόχειας κατάθλιψης ή προεμμηνορροϊκής δυσφορικής διαταραχής; Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό ψυχικών διαταραχών; Υπάρχουν φάρμακα, αλκοόλ, χρόνιος πόνος, αυτοάνοσο νόσημα, θυρεοειδοπάθεια ή αναιμία;

Οι εξετάσεις αίματος μπαίνουν σε αυτό το σημείο ως εργαλείο αποσαφήνισης. Αν μια γυναίκα έχει έντονη κόπωση, τριχόπτωση και υπνηλία, η TSH, η FT4, η γενική αίματος και η φερριτίνη έχουν πρακτική αξία. Αν έχει παραισθησίες, μουδιάσματα, αδυναμία συγκέντρωσης και μακροκυττάρωση στη γενική αίματος, η Β12 και το φυλλικό οξύ είναι σημαντικά. Αν έχει μυϊκούς πόνους και οστική επιβάρυνση, η 25-OH βιταμίνη D, το ασβέστιο και ο βασικός μεταβολικός έλεγχος μπορούν να βοηθήσουν.

6Ο ρόλος των εξετάσεων αίματος

Οι εξετάσεις αίματος δεν είναι τεστ ψυχικής διάθεσης. Δεν δείχνουν αν μια γυναίκα «έχει κατάθλιψη» ή όχι. Δείχνουν όμως εάν υπάρχουν βιολογικοί παράγοντες που μπορούν να μιμηθούν, να επιδεινώσουν ή να συντηρήσουν συμπτώματα που μοιάζουν με κατάθλιψη. Γι’ αυτό ο έλεγχος πρέπει να γίνεται με συγκεκριμένο στόχο και όχι ως τυφλό, ατελείωτο panel.

Στην εμμηνόπαυση, ο βασικός εργαστηριακός έλεγχος συχνά περιλαμβάνει γενική αίματος, φερριτίνη, σίδηρο, TIBC ή τρανσφερρίνη, κορεσμό τρανσφερρίνης, TSH, FT4, βιταμίνη Β12, φυλλικό οξύ, 25-OH βιταμίνη D, γλυκόζη, HbA1c, λιπιδαιμικό προφίλ, ηπατική και νεφρική λειτουργία. Ανάλογα με την εικόνα μπορεί να προστεθούν CRP, ΤΚΕ, ηλεκτρολύτες, μαγνήσιο, ασβέστιο, φώσφορος, παραθορμόνη ή ειδικότερες ορμονικές εξετάσεις.

Η αξία βρίσκεται στην ερμηνεία. Για παράδειγμα, μια φυσιολογική αιμοσφαιρίνη δεν αποκλείει χαμηλές αποθήκες σιδήρου. Μια φυσιολογική TSH μειώνει την πιθανότητα σημαντικής θυρεοειδοπάθειας, αλλά η συνολική εικόνα μπορεί να χρειάζεται FT4 ή αντισώματα θυρεοειδούς. Μια χαμηλή βιταμίνη D δεν εξηγεί από μόνη της την κατάθλιψη, αλλά μπορεί να αποτελεί διορθώσιμο παράγοντα σε γυναίκα με μυϊκούς πόνους, κόπωση και αυξημένο κίνδυνο οστεοπενίας.

7Βασικός αιματολογικός έλεγχος: γενική αίματος και δείκτες φλεγμονής

Η γενική αίματος είναι συχνά η πρώτη εξέταση. Δίνει πληροφορίες για αιμοσφαιρίνη, αιματοκρίτη, αριθμό ερυθρών, MCV, MCH, RDW, λευκά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια. Σε γυναίκα με χαμηλή διάθεση και κόπωση, η γενική αίματος μπορεί να αποκαλύψει αναιμία, μικροκυττάρωση που παραπέμπει σε έλλειψη σιδήρου, μακροκυττάρωση που μπορεί να σχετίζεται με Β12 ή φυλλικό, ή σημεία φλεγμονής/λοίμωξης που χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο.

Η CRP και η ΤΚΕ δεν ζητούνται σε όλες τις γυναίκες με συμπτώματα εμμηνόπαυσης. Είναι χρήσιμες όταν υπάρχουν πόνοι, αδυναμία, ανεξήγητη απώλεια βάρους, παρατεταμένη κακουχία, υποψία φλεγμονώδους νοσήματος ή χρόνιας λοίμωξης. Χρόνια φλεγμονή μπορεί να επηρεάζει την ενέργεια και τη συνολική αίσθηση ευεξίας, ενώ παράλληλα επηρεάζει την ερμηνεία της φερριτίνης, επειδή η φερριτίνη αυξάνεται και ως δείκτης φλεγμονής.

Στην πράξη, η γενική αίματος πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με το ιστορικό. Μια γυναίκα στην περιεμμηνόπαυση μπορεί να έχει ακόμη βαριές ή ακανόνιστες περιόδους, με αποτέλεσμα απώλεια σιδήρου. Μια άλλη μπορεί να μην έχει περίοδο, αλλά να έχει γαστρεντερική απώλεια αίματος, κακή απορρόφηση ή ανεπαρκή πρόσληψη θρεπτικών συστατικών. Η γενική αίματος δίνει την αρχική εικόνα, αλλά δεν αρκεί πάντα από μόνη της.

8Θυρεοειδής και διάθεση: TSH, FT4, FT3 και αντισώματα

Ο θυρεοειδής είναι από τους σημαντικότερους άξονες που πρέπει να ελέγχονται όταν υπάρχει κόπωση, αλλαγή βάρους, υπνηλία, νευρικότητα, ταχυκαρδίες, δυσανεξία στο κρύο ή στη ζέστη, τριχόπτωση και αλλαγή διάθεσης. Ο υποθυρεοειδισμός μπορεί να μοιάζει με κατάθλιψη, ενώ ο υπερθυρεοειδισμός μπορεί να μοιάζει με άγχος, αϋπνία και εσωτερική ένταση.

Η βασική εξέταση εκκίνησης είναι η TSH. Αν η TSH είναι αυξημένη ή χαμηλή, συνήθως προστίθεται FT4 και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, FT3. Αν υπάρχει υποψία αυτοάνοσης θυρεοειδίτιδας Hashimoto ή νόσου Graves, μπορεί να ζητηθούν anti-TPO, anti-Tg ή TRAb. Περισσότερα για τον θυρεοειδικό έλεγχο μπορείτε να δείτε στον εσωτερικό οδηγό Έλεγχος Θυρεοειδούς: TSH, FT4, FT3 & Αντισώματα.

Στην εμμηνόπαυση, η θυρεοειδοπάθεια μπορεί να περάσει απαρατήρητη επειδή πολλά συμπτώματα επικαλύπτονται: κόπωση, ξηρότητα δέρματος, αϋπνία, αίσθημα παλμών, αλλαγές βάρους και διαταραχές συγκέντρωσης. Για αυτό, η TSH και η FT4 έχουν πρακτική αξία σε πολλές γυναίκες που εμφανίζουν νέα ή επιδεινούμενη χαμηλή διάθεση.

9Σίδηρος, φερριτίνη και κόπωση στην περιεμμηνόπαυση

Η χαμηλή φερριτίνη είναι συχνό εύρημα σε γυναίκες με βαριές περιόδους, ακανόνιστη αιμορραγία, φτωχή πρόσληψη σιδήρου, γαστρεντερικά προβλήματα ή χρόνια φλεγμονή. Στην περιεμμηνόπαυση, ο κύκλος μπορεί να γίνει απρόβλεπτος: άλλες φορές αραιώνει, άλλες φορές γίνεται βαρύτερος. Αυτή η αστάθεια μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή εξάντληση αποθηκών σιδήρου.

Η φερριτίνη δείχνει τις αποθήκες σιδήρου, αλλά δεν ερμηνεύεται μόνη της. Χρειάζεται συσχέτιση με γενική αίματος, σίδηρο ορού, TIBC ή τρανσφερρίνη, κορεσμό τρανσφερρίνης και, όπου χρειάζεται, CRP. Μια γυναίκα μπορεί να έχει φυσιολογική αιμοσφαιρίνη αλλά χαμηλή φερριτίνη και να αισθάνεται έντονη κόπωση, μειωμένη αντοχή, τριχόπτωση, δύσπνοια στην προσπάθεια ή δυσκολία συγκέντρωσης.

Η χαμηλή ενέργεια από έλλειψη σιδήρου μπορεί να παρερμηνευθεί ως κατάθλιψη ή «burnout». Αντίστροφα, μια πραγματική κατάθλιψη μπορεί να συνυπάρχει με χαμηλό σίδηρο. Γι’ αυτό ο έλεγχος δεν πρέπει να περιορίζεται σε μία μόνο τιμή. Η ερμηνεία χρειάζεται να απαντήσει σε τρία ερωτήματα: υπάρχουν αποθήκες σιδήρου; υπάρχει αναιμία; υπάρχει αιτία απώλειας ή κακής απορρόφησης που πρέπει να διερευνηθεί;

10Βιταμίνη Β12, φυλλικό οξύ και νευρικό σύστημα

Η βιταμίνη Β12 και το φυλλικό οξύ συμμετέχουν στη λειτουργία του νευρικού συστήματος και στην παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Χαμηλά επίπεδα μπορεί να συνδέονται με κόπωση, αδυναμία, μουδιάσματα, αστάθεια, γλωσσίτιδα, διαταραχές μνήμης, δυσκολία συγκέντρωσης και αλλαγές διάθεσης. Σε γυναίκες με χορτοφαγική διατροφή, γαστρίτιδα, χρήση μετφορμίνης, μακροχρόνια χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων ή προβλήματα απορρόφησης, ο έλεγχος Β12 έχει ιδιαίτερη αξία.

Η γενική αίματος μπορεί να δώσει ενδείξεις μέσω αυξημένου MCV, αλλά η έλλειψη Β12 δεν αποκλείεται πάντα όταν η γενική αίματος είναι φυσιολογική. Για αυτό, όταν υπάρχουν νευρολογικά συμπτώματα ή επίμονη ανεξήγητη κόπωση, η μέτρηση Β12 και φυλλικού οξέος μπορεί να είναι χρήσιμη. Σε οριακές καταστάσεις, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει ειδικότερους δείκτες, ανάλογα με το ιστορικό.

Σημαντικό είναι να μην αντιμετωπίζεται κάθε χαμηλή διάθεση με συμπληρώματα χωρίς διάγνωση. Η Β12 μπορεί να λείπει πραγματικά, αλλά μπορεί και να είναι φυσιολογική. Το σωστό είναι να ελέγχεται όταν υπάρχει ένδειξη και να ερμηνεύεται μαζί με τη γενική αίματος, τα συμπτώματα, τα φάρμακα και τη διατροφή. Ο σχετικός εσωτερικός οδηγός για Βιταμίνες και Θρεπτικούς Δείκτες συγκεντρώνει τις βασικές εξετάσεις D, B12, φυλλικού και φερριτίνης.

11Βιταμίνη D, ασβέστιο και οστά

Η βιταμίνη D έχει κεντρικό ρόλο στον μεταβολισμό του ασβεστίου και στην υγεία των οστών. Μετά την εμμηνόπαυση, η πτώση των οιστρογόνων επιταχύνει την απώλεια οστικής μάζας σε αρκετές γυναίκες. Για αυτό, η 25-OH βιταμίνη D, το ασβέστιο, ο φώσφορος, η αλκαλική φωσφατάση και σε επιλεγμένες περιπτώσεις η παραθορμόνη μπορεί να έχουν πρακτική αξία, κυρίως όταν υπάρχουν μυϊκοί πόνοι, οστικά άλγη, ιστορικό οστεοπενίας, χαμηλή έκθεση στον ήλιο ή αυξημένος κίνδυνος κατάγματος.

Η σχέση βιταμίνης D και κατάθλιψης δεν πρέπει να παρουσιάζεται υπερβολικά. Χαμηλή βιταμίνη D μπορεί να συνυπάρχει με χαμηλή διάθεση, κόπωση ή μυϊκή αδυναμία, αλλά δεν σημαίνει ότι εξηγεί πάντα την κατάθλιψη. Η διόρθωση ανεπάρκειας είναι σημαντική για τη συνολική υγεία, αλλά δεν αντικαθιστά την αντιμετώπιση της κατάθλιψης όταν αυτή υπάρχει.

Στην εργαστηριακή ερμηνεία χρειάζεται προσοχή στην υπερβολική λήψη συμπληρωμάτων. Η βιταμίνη D πρέπει να λαμβάνεται σε κατάλληλη δόση, με βάση τα επίπεδα, το ιστορικό, τη νεφρική λειτουργία, το ασβέστιο και τις οδηγίες του γιατρού. Πολύ υψηλές δόσεις χωρίς παρακολούθηση μπορεί να οδηγήσουν σε υπερασβεστιαιμία ή άλλες ανεπιθύμητες συνέπειες.

12Σάκχαρο, ινσουλίνη και μεταβολισμός

Στην εμμηνόπαυση πολλές γυναίκες παρατηρούν αλλαγή στο βάρος, αύξηση κοιλιακού λίπους, αυξημένη όρεξη για υδατάνθρακες ή δυσκολία στη ρύθμιση της ενέργειας μέσα στην ημέρα. Η κακή ποιότητα ύπνου και η μειωμένη άσκηση μπορούν να επιδεινώσουν την ινσουλινοαντίσταση. Η γλυκόζη νηστείας και η HbA1c είναι βασικές εξετάσεις για την εκτίμηση του σακχάρου.

Αστάθεια στο σάκχαρο μπορεί να προκαλεί κόπωση, υπνηλία μετά το φαγητό, ευερεθιστότητα, αίσθημα αδυναμίας και μειωμένη συγκέντρωση. Αυτά μπορεί να μπερδευτούν με κατάθλιψη ή άγχος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει ινσουλίνη νηστείας ή καμπύλη γλυκόζης/ινσουλίνης, ειδικά όταν υπάρχει παχυσαρκία, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών στο ιστορικό ή ισχυρό οικογενειακό ιστορικό διαβήτη.

Η εργαστηριακή αξιολόγηση δεν αντικαθιστά τις βασικές παρεμβάσεις: σταθερά γεύματα, επαρκής πρωτεΐνη, φυτικές ίνες, άσκηση με αντιστάσεις, ύπνος και περιορισμός αλκοόλ. Όταν όμως υπάρχει προδιαβήτης ή διαβήτης, η αναγνώριση και παρακολούθηση είναι κρίσιμη, γιατί ο μεταβολισμός επηρεάζει την ενέργεια, την καρδιαγγειακή υγεία και την ποιότητα ζωής.

13Λιπίδια, ήπαρ και νεφρά

Η εμμηνόπαυση είναι περίοδος που συχνά επανεκτιμούμε τον καρδιομεταβολικό κίνδυνο. Το λιπιδαιμικό προφίλ περιλαμβάνει ολική χοληστερόλη, LDL, HDL και τριγλυκερίδια. Η πτώση των οιστρογόνων μπορεί να συνοδεύεται από αλλαγές στα λιπίδια, ενώ η αύξηση βάρους και η μειωμένη δραστηριότητα επηρεάζουν επιπλέον τον μεταβολισμό.

Η ηπατική λειτουργία με AST, ALT, γ-GT, ALP και χολερυθρίνη βοηθά στην εκτίμηση λιπώδους ήπατος, φαρμακευτικής επιβάρυνσης ή άλλων καταστάσεων. Η νεφρική λειτουργία με ουρία, κρεατινίνη και eGFR είναι σημαντική πριν από ορισμένες θεραπείες ή συμπληρώματα και για τη γενική εκτίμηση υγείας. Οι ηλεκτρολύτες, όπως νάτριο, κάλιο, ασβέστιο και μαγνήσιο, μπορεί να ζητηθούν όταν υπάρχουν κράμπες, αδυναμία, αρρυθμίες ή χρήση διουρητικών.

Αυτές οι εξετάσεις δεν αφορούν άμεσα την κατάθλιψη, αλλά αφορούν τη συνολική εικόνα της γυναίκας στην εμμηνόπαυση. Μια γυναίκα με χαμηλή διάθεση μπορεί ταυτόχρονα να έχει προδιαβήτη, δυσλιπιδαιμία, λιπώδες ήπαρ ή χαμηλή βιταμίνη D. Η ολιστική αξιολόγηση βοηθά να μη χαθεί η ευρύτερη πρόληψη.

14Ορμονικές εξετάσεις: FSH, LH, οιστραδιόλη και προγεστερόνη

Οι ορμονικές εξετάσεις στην εμμηνόπαυση χρειάζονται σωστή ένδειξη. Σε γυναίκες άνω των 45 ετών με τυπικά συμπτώματα και αλλαγές στον κύκλο, η διάγνωση συνήθως δεν απαιτεί FSH, LH ή οιστραδιόλη. Οι τιμές μεταβάλλονται έντονα, ειδικά στην περιεμμηνόπαυση, και ένα αποτέλεσμα μπορεί να μη δίνει καθαρή απάντηση. Η FSH μπορεί να είναι υψηλή έναν μήνα και λιγότερο υψηλή σε επόμενο έλεγχο.

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου οι ορμονικές εξετάσεις έχουν αξία: ηλικία κάτω των 40 ετών με υποψία πρόωρης ωοθηκικής ανεπάρκειας, ηλικία 40–45 ετών με έντονα συμπτώματα και ασαφή εικόνα, ιστορικό υστερεκτομής χωρίς αφαίρεση ωοθηκών, χρήση αγωγών που μπερδεύουν τον κύκλο ή ειδικά γυναικολογικά ερωτήματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο γιατρός μπορεί να ζητήσει FSH, LH, οιστραδιόλη και ενίοτε AMH, με προσεκτική ερμηνεία.

Η προγεστερόνη δεν χρησιμοποιείται ως γενικό τεστ κατάθλιψης ή εμμηνόπαυσης. Μπορεί να έχει ρόλο σε συγκεκριμένη αξιολόγηση κύκλου ή αγωγής. Το σημαντικό είναι να μη δημιουργείται η εντύπωση ότι μία χαμηλή οιστραδιόλη ή μία υψηλή FSH εξηγεί αυτόματα κάθε ψυχικό σύμπτωμα. Η διάθεση αξιολογείται κλινικά και οι ορμόνες ερμηνεύονται μέσα στο πλαίσιο ηλικίας, κύκλου, φαρμάκων και συμπτωμάτων.

15Προλακτίνη, κορτιζόλη και άλλα αίτια που μιμούνται κατάθλιψη

Η προλακτίνη μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχουν διαταραχές κύκλου, γαλακτόρροια, πονοκέφαλοι, διαταραχές όρασης ή συγκεκριμένα γυναικολογικά/ενδοκρινολογικά ερωτήματα. Μπορεί να αυξηθεί από φάρμακα, στρες, υποθυρεοειδισμό ή αδένωμα υπόφυσης. Δεν είναι εξέταση ρουτίνας για κάθε γυναίκα με χαμηλή διάθεση, αλλά έχει θέση όταν η κλινική εικόνα το υποδεικνύει.

Η κορτιζόλη επίσης δεν είναι απλό τεστ άγχους. Πολλοί ασθενείς ζητούν «να δουν την κορτιζόλη τους» επειδή νιώθουν στρες, όμως η ερμηνεία της είναι σύνθετη. Έλεγχος κορτιζόλης χρειάζεται όταν υπάρχει υποψία ενδοκρινολογικής νόσου, όπως σύνδρομο Cushing ή επινεφριδιακή ανεπάρκεια, όχι απλώς επειδή υπάρχει ψυχολογική πίεση.

Άλλα αίτια που μπορούν να μιμηθούν ή να επιδεινώσουν καταθλιπτικά συμπτώματα είναι χρόνιος πόνος, υπνική άπνοια, φάρμακα, αλκοόλ, αυτοάνοσα νοσήματα, χρόνια λοίμωξη, διατροφικές ελλείψεις και μεταβολικές διαταραχές. Ο εργαστηριακός έλεγχος πρέπει να κατευθύνεται από το ιστορικό και την κλινική εξέταση, όχι από φόβο ή τυχαία λίστα εξετάσεων.

16Ύπνος, εξάψεις και νυχτερινή εφίδρωση

Ο ύπνος είναι κεντρικός σύνδεσμος ανάμεσα στην εμμηνόπαυση και την ψυχική διάθεση. Οι εξάψεις και οι νυχτερινές εφιδρώσεις μπορεί να προκαλέσουν επαναλαμβανόμενες αφυπνίσεις. Η γυναίκα μπορεί να μη θυμάται όλες τις αφυπνίσεις, αλλά ξυπνά κουρασμένη, ευερέθιστη και με μειωμένη αντοχή στο στρες. Η χρόνια αϋπνία αυξάνει τον κίνδυνο άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Εργαστηριακά, όταν οι νυχτερινές εφιδρώσεις είναι τυπικές της εμμηνόπαυσης και συνοδεύονται από εξάψεις, η ερμηνεία είναι συχνά κλινική. Αν όμως υπάρχει πυρετός, ανεξήγητη απώλεια βάρους, έντονη κακουχία, διογκωμένοι λεμφαδένες ή επίμονη φλεγμονώδης εικόνα, χρειάζεται διαφορετική διερεύνηση. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να ζητηθούν γενική αίματος, CRP, ΤΚΕ, ηπατικά ένζυμα και ειδικότερες εξετάσεις ανάλογα με την κλινική υπόνοια.

Η βελτίωση του ύπνου μπορεί να βελτιώσει και τη διάθεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κατάθλιψη λύνεται με ύπνο, αλλά σημαίνει ότι η αντιμετώπιση εξάψεων, νυχτερινών εφιδρώσεων, υπνικής άπνοιας, πόνου ή συχνοουρίας μπορεί να μειώσει σημαντικά την ψυχική επιβάρυνση.

17Αντικαταθλιπτικά, ορμονική θεραπεία και εξετάσεις αίματος

Η θεραπευτική προσέγγιση εξαρτάται από τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Όταν υπάρχουν καταθλιπτικά συμπτώματα που δεν πληρούν κριτήρια μείζονος κατάθλιψης και εμφανίζονται μαζί με εξάψεις ή άλλα συμπτώματα εμμηνόπαυσης, η γυναικολογική αξιολόγηση μπορεί να εξετάσει αν έχει θέση η ορμονική θεραπεία. Όταν υπάρχει σαφής κατάθλιψη, χρειάζεται ψυχιατρική ή ιατρική αξιολόγηση και μπορεί να χρειαστεί ψυχοθεραπεία, αντικαταθλιπτική αγωγή ή συνδυασμός.

Πριν από ορμονική θεραπεία, ο γιατρός αξιολογεί ιστορικό θρόμβωσης, καρδιαγγειακό κίνδυνο, μαστολογικό ιστορικό, γυναικολογικό ιστορικό, αιμορραγίες, ηπατική νόσο και άλλα στοιχεία. Δεν υπάρχει ένα υποχρεωτικό ίδιο panel για όλες τις γυναίκες, αλλά συχνά ελέγχονται μεταβολικοί και γενικοί δείκτες, όπως λιπίδια, σάκχαρο, ηπατική λειτουργία και βασικός αιματολογικός έλεγχος.

Τα αντικαταθλιπτικά, ιδιαίτερα ορισμένα SSRI και SNRI, μπορεί να βοηθήσουν σε κατάθλιψη ή άγχος και σε μερικές περιπτώσεις και σε αγγειοκινητικά συμπτώματα. Μπορεί όμως να έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως ναυτία, αλλαγές ύπνου, σεξουαλικές δυσκολίες ή αλλαγή βάρους. Για σεξουαλικές ανεπιθύμητες ενέργειες υπάρχει σχετικός εσωτερικός οδηγός: Σεξουαλικές Παρενέργειες Αντικαταθλιπτικών.

18Πότε χρειάζεται πιο άμεση αξιολόγηση

Η χαμηλή διάθεση στην εμμηνόπαυση δεν πρέπει να υποτιμάται. Πιο άμεση αξιολόγηση χρειάζεται όταν τα συμπτώματα είναι έντονα, επιμένουν πάνω από δύο εβδομάδες, επηρεάζουν τη λειτουργικότητα, συνοδεύονται από κρίσεις πανικού, αϋπνία πολλών ημερών, σημαντική απώλεια βάρους, κατάχρηση αλκοόλ ή ηρεμιστικών, ή όταν υπάρχουν σκέψεις αυτοτραυματισμού.

Από σωματικής πλευράς, άμεση διερεύνηση χρειάζεται όταν υπάρχουν αιμορραγίες μετά την εμμηνόπαυση, πολύ βαριές αιμορραγίες στην περιεμμηνόπαυση, ανεξήγητη απώλεια βάρους, πυρετός, νυχτερινοί ιδρώτες χωρίς σαφές εμμηνοπαυσιακό μοτίβο, έντονη δύσπνοια, πόνος στο στήθος, λιποθυμικά επεισόδια, νευρολογικά συμπτώματα ή νέα σοβαρή κεφαλαλγία.

Οι εξετάσεις αίματος σε αυτές τις περιπτώσεις δεν πρέπει να καθυστερούν την ιατρική εκτίμηση. Μπορούν να γίνουν παράλληλα, αλλά η προτεραιότητα είναι η ασφάλεια. Ειδικά όταν υπάρχουν σκέψεις αυτοκαταστροφής, χρειάζεται άμεση βοήθεια από γιατρό, ψυχίατρο, ΤΕΠ ή το 112.

19Προετοιμασία πριν την αιμοληψία

Η σωστή προετοιμασία βελτιώνει την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων. Για γλυκόζη, ινσουλίνη, λιπίδια και σιδηρομελέτη συχνά προτιμάται πρωινή αιμοληψία με νηστεία, ανάλογα με τις οδηγίες του γιατρού και του εργαστηρίου. Ο καφές, το αλκοόλ, τα συμπληρώματα σιδήρου, η βιοτίνη, τα συμπληρώματα βιταμινών και ορισμένα φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν συγκεκριμένες εξετάσεις.

Η βιοτίνη, που υπάρχει σε πολλά συμπληρώματα για μαλλιά και νύχια, μπορεί να επηρεάσει ορισμένες ανοσοχημικές εξετάσεις, όπως θυρεοειδικές ορμόνες ή άλλους ορμονικούς δείκτες, ανάλογα με τη μέθοδο. Για αυτό πρέπει να ενημερώνεται το εργαστήριο και ο γιατρός για όλα τα συμπληρώματα.

Για πρακτικές οδηγίες πριν από την αιμοληψία, δείτε τον οδηγό Προετοιμασία Εξετάσεων Αίματος: Νηστεία, Καφές, Φάρμακα. Η προετοιμασία πρέπει να εξατομικεύεται όταν η γυναίκα λαμβάνει θυρεοειδική αγωγή, σίδηρο, αντικαταθλιπτικά, ορμονική θεραπεία, αντιπηκτικά ή φάρμακα για διαβήτη.

20Πίνακας εξετάσεων αίματος για χαμηλή διάθεση στην εμμηνόπαυση

21Συχνές ερωτήσεις

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Αν η χαμηλή διάθεση εμφανίστηκε μαζί με αλλαγές κύκλου, εξάψεις, αϋπνία ή έντονη κόπωση, ένας στοχευμένος εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να βοηθήσει να ξεχωρίσουν οι ορμονικές, αιματολογικές, θυρεοειδικές, διατροφικές και μεταβολικές παράμετροι. Η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό, γυναικολόγο ή ψυχίατρο όταν υπάρχουν συμπτώματα κατάθλιψης.

Ενδεικτικές πηγές: