Αυξητική Ορμόνη και IGF-1 στα Παιδιά: Ανάπτυξη, Τιμές ανά Ηλικία και Εφηβεία

1Πώς αξιολογείται σωστά η ανάπτυξη ενός παιδιού

Το ύψος ενός παιδιού δεν αξιολογείται από μία μεμονωμένη μέτρηση. Ένα παιδί μπορεί να είναι χαμηλότερο από τον μέσο όρο και παρ’ όλα αυτά να αναπτύσσεται φυσιολογικά, εφόσον ακολουθεί σταθερά τη δική του καμπύλη ανάπτυξης και το ύψος του είναι συμβατό με το οικογενειακό του δυναμικό.

Αντίθετα, ένα παιδί που βρίσκεται ακόμη μέσα στα θεωρητικά φυσιολογικά όρια αλλά πέφτει σταδιακά από υψηλότερες σε χαμηλότερες εκατοστιαίες θέσεις μπορεί να χρειάζεται περισσότερο έλεγχο.

Η αξιολόγηση συνήθως λαμβάνει υπόψη:

• το σημερινό ύψος και βάρος,
• τις προηγούμενες μετρήσεις ύψους,
• την ταχύτητα αύξησης ανά έτος,
• το ύψος του πατέρα και της μητέρας,
• την ηλικία έναρξης της εφηβείας,
• το στάδιο Tanner,
• τη γέννηση πρόωρα ή μικρό για την ηλικία κύησης παιδί,
• τυχόν χρόνια νοσήματα,
• τη διατροφή και τη μεταβολή βάρους,
• τη λειτουργία του θυρεοειδούς,
• την πιθανότητα κοιλιοκάκης ή άλλης γαστρεντερικής νόσου,
• και, όταν υπάρχει ένδειξη, τον άξονα GH–IGF-1.

Η καμπύλη ανάπτυξης είναι συχνά πιο πληροφοριακή από μια μεμονωμένη εξέταση αίματος.

2Καμπύλη ανάπτυξης και εκατοστιαίες θέσεις

Οι καμπύλες ανάπτυξης συγκρίνουν το ύψος και το βάρος του παιδιού με παιδιά του ίδιου φύλου και ηλικίας. Η θέση ενός παιδιού μπορεί να εκφραστεί ως εκατοστιαία θέση ή ως SDS / Z-score.

Ένα χαμηλό ύψος δεν σημαίνει αυτομάτως ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης. Συχνές φυσιολογικές καταστάσεις είναι:

• οικογενές χαμηλό ανάστημα, όταν οι γονείς είναι επίσης σχετικά κοντοί και το παιδί μεγαλώνει με φυσιολογική ταχύτητα,
• ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση ανάπτυξης και εφηβείας, όταν το παιδί ωριμάζει αργότερα και συχνά έχει καθυστερημένη οστική ηλικία.

Περισσότερη προσοχή απαιτείται όταν το παιδί μετά τα πρώτα χρόνια της ζωής διασχίζει προς τα κάτω διαδοχικές καμπύλες ύψους, όταν το ύψος είναι πολύ χαμηλό σε σχέση με την ηλικία ή όταν αποκλίνει σημαντικά από το οικογενειακό δυναμικό.

3Ταχύτητα αύξησης ύψους: γιατί είναι τόσο σημαντική

Η ταχύτητα αύξησης δείχνει πόσα εκατοστά ψηλώνει ένα παιδί μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Είναι ένας από τους σημαντικότερους δείκτες για να διαπιστωθεί εάν η ανάπτυξη εξελίσσεται φυσιολογικά.

Η φυσιολογική ταχύτητα δεν είναι ίδια σε όλες τις ηλικίες:

Στα παιδιά σχολικής ηλικίας, επίμονη ταχύτητα ανάπτυξης περίπου κάτω από 5 cm τον χρόνο μπορεί, ανάλογα με την ηλικία και το στάδιο εφηβείας, να αποτελέσει λόγο περαιτέρω διερεύνησης. Δεν χρησιμοποιείται όμως ένα μοναδικό όριο για όλα τα παιδιά.

Για αξιόπιστη εκτίμηση χρειάζονται σωστές μετρήσεις σε επαρκές χρονικό διάστημα. Η σύγκριση μετρήσεων που απέχουν αρκετούς μήνες είναι συνήθως πολύ πιο χρήσιμη από δύο μετρήσεις που έγιναν σε μικρό χρονικό διάστημα.

4Τι είναι η αυξητική ορμόνη GH

Η αυξητική ορμόνη, γνωστή ως GH ή Growth Hormone, παράγεται από την υπόφυση, έναν μικρό ενδοκρινή αδένα στη βάση του εγκεφάλου.

Στην παιδική ηλικία συμμετέχει:

• στην αύξηση του μήκους των οστών,
• στην ανάπτυξη μυών και άλλων ιστών,
• στον μεταβολισμό πρωτεϊνών, λιπών και υδατανθράκων,
• και στην παραγωγή IGF-1.

Πολλές από τις δράσεις της GH στην ανάπτυξη πραγματοποιούνται μέσω του IGF-1, ο οποίος παράγεται κυρίως στο ήπαρ αλλά και τοπικά σε διάφορους ιστούς.

Η έκκριση GH δεν είναι συνεχής. Γίνεται σε παλμούς, με μεγάλες διακυμάνσεις μέσα στο ίδιο 24ωρο και σημαντική έκκριση κατά τη διάρκεια του ύπνου.

5Τι είναι το IGF-1 και γιατί το μετράμε

Το IGF-1 – Insulin-like Growth Factor 1 είναι αυξητικός παράγοντας που βρίσκεται στο αίμα σε πολύ πιο σταθερές συγκεντρώσεις από την GH.

Για τον λόγο αυτό η μέτρηση IGF-1 είναι πολύ πιο χρήσιμη από μια τυχαία GH όταν διερευνάται ένα παιδί με πιθανή διαταραχή ανάπτυξης.

Το IGF-1 χρησιμοποιείται ως μέρος της συνολικής αξιολόγησης όταν υπάρχει:

• χαμηλό ανάστημα,
• μειωμένη ταχύτητα ανάπτυξης,
• πτώση της καμπύλης ύψους,
• υποψία ανεπάρκειας αυξητικής ορμόνης,
• παρακολούθηση θεραπείας με GH σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Ωστόσο, χαμηλό IGF-1 δεν σημαίνει από μόνο του ανεπάρκεια GH, ενώ ένα IGF-1 μέσα στο φυσιολογικό εύρος δεν αποκλείει σε όλες τις περιπτώσεις διαταραχή του άξονα GH–IGF-1.

6IGF-1: φυσιολογικές τιμές ανά ηλικία

Στο IGF-1 υπάρχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: δεν υπάρχει ένας ενιαίος πίνακας φυσιολογικών τιμών σε ng/mL που να μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε παιδί και σε κάθε εργαστήριο.

Οι τιμές εξαρτώνται από:

• τη χρονολογική ηλικία,
• το φύλο,
• το στάδιο της εφηβείας,
• σε ορισμένες περιπτώσεις την οστική ηλικία,
• και κυρίως τη συγκεκριμένη αναλυτική μέθοδο και τα reference intervals του εργαστηρίου.

Σε μεγάλες μελέτες αναφοράς, το IGF-1 αυξάνεται έντονα κατά την εφηβεία, με την κορύφωση να εμφανίζεται γενικά νωρίτερα στα κορίτσια και αργότερα στα αγόρια. Αυτό αντανακλά εν μέρει τη διαφορετική χρονική έναρξη της εφηβείας.

Γι’ αυτό ένα αποτέλεσμα, για παράδειγμα 250 ng/mL, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί γενικά ως «χαμηλό», «φυσιολογικό» ή «υψηλό» χωρίς να γνωρίζουμε ηλικία, φύλο, στάδιο εφηβείας και reference interval της συγκεκριμένης μεθόδου.

Όπου είναι διαθέσιμο, η έκφραση του αποτελέσματος ως IGF-1 SDS ή Z-score μπορεί να βοηθήσει περισσότερο από την απλή σύγκριση της απόλυτης τιμής.

7IGF-1, Tanner και εφηβεία

Η εφηβεία έχει τόσο μεγάλη επίδραση στο IGF-1 ώστε δύο παιδιά της ίδιας ακριβώς ηλικίας μπορεί φυσιολογικά να έχουν πολύ διαφορετικά επίπεδα.

Τα στάδια Tanner χρησιμοποιούνται για την κλινική αξιολόγηση της εφηβικής ωρίμανσης:

• Tanner I: προεφηβικό στάδιο,
• Tanner II: έναρξη εφηβικών αλλαγών,
• Tanner III: σαφέστερη εξέλιξη της εφηβείας και επιτάχυνση ανάπτυξης,
• Tanner IV: προχωρημένη εφηβεία,
• Tanner V: ολοκλήρωση της σεξουαλικής ωρίμανσης.

Κατά την εφηβεία αυξάνονται τόσο η έκκριση GH όσο και το IGF-1. Η φυσιολογική αυτή αύξηση συνδέεται με το pubertal growth spurt, δηλαδή την περίοδο κατά την οποία το παιδί ψηλώνει πολύ ταχύτερα.

Επομένως, ένα IGF-1 που φαίνεται υψηλό με βάση μόνο τη χρονολογική ηλικία μπορεί να είναι απολύτως αναμενόμενο σε παιδί που βρίσκεται πιο προχωρημένα στην εφηβεία.

Αντίστροφα, ένα παιδί με καθυστερημένη εφηβεία μπορεί να έχει IGF-1 χαμηλότερο από συνομήλικούς του χωρίς να πάσχει απαραίτητα από ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης.

8Γιατί μια τυχαία μέτρηση GH δεν είναι κατάλληλο screening

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο στην εργαστηριακή διερεύνηση.

Η GH δεν εκκρίνεται συνεχώς. Μέσα στην ίδια ημέρα η συγκέντρωσή της μπορεί να περάσει από πολύ χαμηλά ή μη ανιχνεύσιμα επίπεδα σε σημαντικές κορυφώσεις.

Επομένως:

Αν σε ένα υγιές παιδί ληφθεί αίμα ανάμεσα σε δύο φυσιολογικούς παλμούς έκκρισης, η GH μπορεί να είναι εξαιρετικά χαμηλή.

Για τον λόγο αυτό η διεθνής προσέγγιση δεν χρησιμοποιεί τη μεμονωμένη GH ως screening test για ανεπάρκεια GH, με ειδικές εξαιρέσεις όπως ορισμένες περιπτώσεις νεογνών.

Η διερεύνηση ξεκινά από:

• καμπύλη ανάπτυξης,
• ταχύτητα αύξησης,
• κλινική εικόνα,
• IGF-1 και ενδεχομένως IGFBP-3,
• έλεγχο άλλων συχνότερων αιτιών.

Μόνο όταν υπάρχει πραγματική κλινική ένδειξη εξετάζεται εάν χρειάζονται ειδικές δοκιμασίες διέγερσης της GH.

9Χαμηλό IGF-1 στα παιδιά: τι μπορεί να σημαίνει

Ένα χαμηλό IGF-1 μπορεί να ενισχύσει την υποψία διαταραχής του άξονα GH–IGF-1 όταν συνυπάρχουν χαμηλή ταχύτητα ανάπτυξης και συμβατή κλινική εικόνα.

Δεν είναι όμως ειδικό εύρημα.

Χαμηλό IGF-1 μπορεί να παρατηρηθεί σε:

• ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης,
• ανεπαρκή πρόσληψη θερμίδων ή πρωτεΐνης,
• χαμηλό σωματικό βάρος ή υποθρεψία,
• κοιλιοκάκη και άλλα σύνδρομα δυσαπορρόφησης,
• χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα,
• σοβαρή ηπατική νόσο,
• υποθυρεοειδισμό,
• ορισμένα συστηματικά νοσήματα,
• καθυστερημένη εφηβεία.

Επιπλέον, στα μικρότερα παιδιά οι φυσιολογικές συγκεντρώσεις IGF-1 είναι ούτως ή άλλως χαμηλότερες, γεγονός που περιορίζει σε ορισμένες ηλικίες τη διαγνωστική ευαισθησία της εξέτασης.

Το χαμηλό IGF-1 είναι στοιχείο της διερεύνησης, όχι διάγνωση.

10Υψηλό IGF-1 στα παιδιά

Ένα IGF-1 πάνω από το όριο που αναγράφεται στο αποτέλεσμα πρέπει πρώτα να επανεκτιμηθεί σε σχέση με:

• την ακριβή ηλικία,
• το φύλο,
• το στάδιο Tanner,
• την οστική ηλικία όταν είναι διαθέσιμη,
• και τα όρια αναφοράς της συγκεκριμένης μεθόδου.

Η εφηβεία χαρακτηρίζεται φυσιολογικά από πολύ υψηλότερες συγκεντρώσεις IGF-1 σε σχέση με την προεφηβική παιδική ηλικία. Επομένως, μια σχετικά υψηλή τιμή σε έφηβο δεν έχει την ίδια σημασία με την ίδια ακριβώς τιμή σε μικρό παιδί.

Η πραγματική παθολογική υπερέκκριση GH στην παιδική ηλικία είναι σπάνια και αξιολογείται με βάση την κλινική εικόνα, την υπερβολική ταχύτητα ανάπτυξης και ειδικό ενδοκρινολογικό έλεγχο — όχι από μία μεμονωμένη οριακά αυξημένη τιμή IGF-1.

11Ποιες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν

Δεν χρειάζονται όλα τα παιδιά με χαμηλό ύψος το ίδιο εργαστηριακό πακέτο. Ο έλεγχος καθορίζεται από τον παιδίατρο ή τον παιδοενδοκρινολόγο ανάλογα με την καμπύλη ανάπτυξης και την κλινική εικόνα.

Σε παιδί με πραγματικά μειωμένη ανάπτυξη μπορεί να εξεταστούν, ανά περίπτωση:

• IGF-1,
• IGFBP-3,
• TSH και FT4 για τον θυρεοειδή,
• γενική αίματος,
• CRP ή/και ΤΚΕ όταν αναζητείται χρόνια φλεγμονή,
• νεφρική και ηπατική λειτουργία,
• ηλεκτρολύτες και άλλες βασικές βιοχημικές εξετάσεις,
• anti-tTG IgA και ολική IgA για διερεύνηση κοιλιοκάκης όταν υπάρχει ένδειξη,
• και άλλες ειδικές εξετάσεις ανάλογα με το ιστορικό.

Σε κορίτσι με ανεξήγητο σημαντικό χαμηλό ανάστημα μπορεί, ανάλογα με την κλινική εικόνα, να εξεταστεί και η πιθανότητα συνδρόμου Turner.

Ο στόχος δεν είναι να «βρεθεί μια χαμηλή ορμόνη», αλλά να αποκλειστούν συστηματικά οι καταστάσεις που μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη.

12Θυρεοειδής, κοιλιοκάκη, διατροφή και ανάπτυξη

Η μειωμένη ανάπτυξη δεν είναι συνώνυμη με ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης.

Θυρεοειδής

Ο υποθυρεοειδισμός μπορεί να επιβραδύνει σημαντικά την αύξηση του ύψους. Γι’ αυτό ο έλεγχος TSH και FT4 αποτελεί συχνό μέρος της διερεύνησης παιδιού με μη φυσιολογική ανάπτυξη.

Κοιλιοκάκη

Η κοιλιοκάκη μπορεί να εκδηλωθεί με μειωμένη ανάπτυξη ακόμη και χωρίς εντυπωσιακά γαστρεντερικά συμπτώματα. Σε κατάλληλο κλινικό πλαίσιο εξετάζονται συνήθως αντισώματα έναντι ιστικής τρανσγλουταμινάσης IgA μαζί με ολική IgA.

Σε παιδί με επιβεβαιωμένη κοιλιοκάκη η ανάπτυξη συχνά βελτιώνεται μετά την εφαρμογή σωστής δίαιτας χωρίς γλουτένη. Εάν δεν υπάρξει η αναμενόμενη ανάκαμψη της ανάπτυξης παρά την καλή συμμόρφωση, χρειάζεται επανεκτίμηση για άλλες αιτίες.

Διατροφή

Η ανεπαρκής πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης μπορεί να μειώσει το IGF-1. Γι’ αυτό ένα χαμηλό IGF-1 σε παιδί με χαμηλό βάρος δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτόματα ως ένδειξη ανεπάρκειας GH.

Χρόνια νοσήματα

Νεφρικά, γαστρεντερικά, φλεγμονώδη, καρδιολογικά και άλλα χρόνια νοσήματα μπορούν επίσης να επηρεάσουν την ανάπτυξη μέσω πολλαπλών μηχανισμών.

13Οστική ηλικία και αναμενόμενο τελικό ύψος

Η οστική ηλικία εκτιμά τον βαθμό ωρίμανσης του σκελετού και συνήθως αξιολογείται με ακτινογραφία αριστερού χεριού και καρπού.

Η οστική ηλικία μπορεί να είναι:

• παρόμοια με τη χρονολογική ηλικία,
• καθυστερημένη,
• ή προχωρημένη.

Για παράδειγμα, ένα παιδί με ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση ανάπτυξης και εφηβείας συχνά έχει καθυστερημένη οστική ηλικία και επομένως περισσότερο υπολειπόμενο χρόνο ανάπτυξης από όσο θα υπέθετε κανείς μόνο από τη χρονολογική ηλικία.

Η οστική ηλικία όμως δεν είναι «πρόβλεψη με ακρίβεια εκατοστού». Αποτελεί ένα ακόμη εργαλείο που συνδυάζεται με το ύψος, τη γενετική προδιάθεση, το στάδιο εφηβείας και την πορεία ανάπτυξης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η συνεκτίμηση της οστικής ηλικίας μπορεί επίσης να βοηθήσει στην ερμηνεία του IGF-1 κατά την εφηβική περίοδο.

14Πότε χρειάζονται δοκιμασίες διέγερσης GH

Όταν το ιστορικό, η καμπύλη ανάπτυξης, η ταχύτητα αύξησης και ο αρχικός εργαστηριακός έλεγχος δημιουργούν πραγματική υποψία ανεπάρκειας GH, ο παιδοενδοκρινολόγος μπορεί να προχωρήσει σε δοκιμασία διέγερσης αυξητικής ορμόνης.

Σε αυτές τις εξετάσεις χρησιμοποιείται συγκεκριμένο ερέθισμα και πραγματοποιούνται διαδοχικές αιμοληψίες ώστε να εκτιμηθεί εάν η υπόφυση μπορεί να εμφανίσει επαρκή κορύφωση GH.

Η ερμηνεία δεν είναι απλή. Επηρεάζεται από:

• το είδος της δοκιμασίας,
• την ηλικία,
• το στάδιο εφηβείας,
• την εργαστηριακή μέθοδο GH,
• τη σύσταση σώματος,
• και το συνολικό κλινικό πλαίσιο.

Γι’ αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται απομονωμένα ένα γενικό «όριο GH» από το διαδίκτυο για αυτοερμηνεία.

Εάν τεκμηριώνεται ή υπάρχει ισχυρή υποψία υποφυσιακής διαταραχής, μπορεί να απαιτηθεί περαιτέρω ορμονικός έλεγχος και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, μαγνητική τομογραφία υπόφυσης/υποθαλάμου.

15Πότε χρειάζεται παιδοενδοκρινολόγος

Η παραπομπή σε παιδοενδοκρινολόγο είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν υπάρχει:

• ύψος κάτω από τις πολύ χαμηλές εκατοστιαίες θέσεις για ηλικία και φύλο,
• πτώση της καμπύλης ύψους μετά την ηλικία όπου θα αναμενόταν σταθεροποίηση της ανάπτυξης,
• παθολογικά χαμηλή ταχύτητα αύξησης,
• μεγάλη απόκλιση από το αναμενόμενο οικογενειακό ύψος,
• απουσία επαρκούς catch-up growth σε παιδί που γεννήθηκε μικρό για την ηλικία κύησης,
• σημαντικά καθυστερημένη ή πρώιμη εφηβεία,
• χαμηλό IGF-1 μαζί με μη φυσιολογική ανάπτυξη,
• υποψία άλλης ενδοκρινικής ή γενετικής διαταραχής.

Το πιο σημαντικό στοιχείο που μπορείτε να έχετε μαζί σας στην παιδοενδοκρινολογική εκτίμηση είναι οι παλιές μετρήσεις ύψους και βάρους. Χωρίς αυτές, πολλές φορές δεν μπορεί να υπολογιστεί αξιόπιστα η ταχύτητα ανάπτυξης.

16Συχνές ερωτήσεις

17Εργαστηριακός έλεγχος και βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές

1. Pediatric Endocrine Society. Child With Suspected Short Stature – Referral Guidelines.
2. Endocrine Society. Growth Hormone Deficiency.
3. Yuen KCJ, et al. Diagnosis and testing for growth hormone deficiency across the ages: accuracy, caveats and cut-offs. Endocrine Connections. 2023.
4. Arlien-Søborg MC, et al. Consensus and controversies about diagnosing GH deficiency: a Delphi survey by the GH Research Society. Pituitary. 2025.
5. Bidlingmaier M, et al. Reference Intervals for IGF-I From Birth to Senescence. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2014.
6. Normative Data for Insulin-Like Growth Factor 1 in Healthy Children and Adolescents. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
7. Collett-Solberg PF, et al. Diagnosis, Genetics, and Therapy of Short Stature in Children: A Growth Hormone Research Society International Perspective.
8. ESPGHAN. Management and Follow-up of Children and Adolescents With Celiac Disease.

Σημαντικό: Οι πληροφορίες είναι ενημερωτικές και δεν αντικαθιστούν την αξιολόγηση από παιδίατρο ή παιδοενδοκρινολόγο. Οι φυσιολογικές τιμές IGF-1 πρέπει να αξιολογούνται σύμφωνα με τα όρια αναφοράς της συγκεκριμένης εργαστηριακής μεθόδου, την ηλικία, το φύλο και το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού.

Επιστημονική επιμέλεια: Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος