Abilify – Αριπιπραζόλη: Χρήσεις, Παρενέργειες, Εξετάσεις Αίματος και Παρακολούθηση

1Τι είναι το Abilify

Το Abilify είναι η εμπορική ονομασία ενός φαρμάκου που περιέχει τη δραστική ουσία αριπιπραζόλη. Ανήκει στα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς και χρησιμοποιείται για συγκεκριμένες ψυχιατρικές διαταραχές. Δεν είναι αγχολυτικό, υπνωτικό ή αντικαταθλιπτικό με τη συνήθη έννοια των όρων, παρότι η δράση του σε νευροδιαβιβαστικά συστήματα μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση, τη συμπεριφορά, την κινητικότητα και τον ύπνο.

Στην Ελλάδα το Abilify είναι συνταγογραφούμενο φάρμακο. Οι ελληνικές καταχωρίσεις περιλαμβάνουν σκευάσματα αριπιπραζόλης στον Θετικό Κατάλογο, ενώ υπάρχουν τόσο από του στόματος όσο και ενέσιμες μορφές. Η συγκεκριμένη σελίδα επικεντρώνεται κυρίως στη συστηματική θεραπεία με αριπιπραζόλη από το στόμα και στην παρακολούθησή της.

Η αριπιπραζόλη έχει διαφορετικό φαρμακολογικό προφίλ από αρκετά παλαιότερα αντιψυχωσικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι στερείται ανεπιθύμητων ενεργειών. Έχει ιδιαίτερη σημασία η παρακολούθηση για ακαθησία και κινητικά συμπτώματα, μεταβολικές αλλαγές, υπεργλυκαιμία, μεταβολές βάρους και παρορμητικές συμπεριφορές. Η θεραπεία πρέπει να ξεκινά, να τροποποιείται και να διακόπτεται αποκλειστικά με ιατρική καθοδήγηση.

2Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται

Οι εγκεκριμένες ευρωπαϊκές ενδείξεις της αριπιπραζόλης είναι πιο συγκεκριμένες από αυτές που μπορεί να συναντήσει κάποιος σε ξένες ιστοσελίδες. Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να μεταφέρονται αυτόματα ενδείξεις από την αμερικανική αγορά στην ελληνική πραγματικότητα.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το Abilify χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της σχιζοφρένειας σε ενήλικες και σε εφήβους από συγκεκριμένη ηλικία και πάνω. Χρησιμοποιείται επίσης στη διπολική διαταραχή τύπου Ι, ιδιαίτερα για τη θεραπεία μέτριων έως σοβαρών μανιακών επεισοδίων και, σε επιλεγμένους ενήλικες που ανταποκρίθηκαν στην αριπιπραζόλη, για την πρόληψη νέων μανιακών επεισοδίων.

Η ηλικία, η ένδειξη, η προηγούμενη θεραπεία, τα συνοδά φάρμακα και η ανταπόκριση διαφοροποιούν σημαντικά τη δοσολογία. Γι’ αυτό μία δόση που είναι κατάλληλη για έναν ενήλικα με σχιζοφρένεια δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτόματα σε έναν έφηβο ή σε ασθενή με μανιακό επεισόδιο.

Σημαντικό: η χρήση της αριπιπραζόλης ως συμπληρωματικής θεραπείας στη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή αναφέρεται σε ορισμένες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως εγκεκριμένη ευρωπαϊκή ένδειξη του Abilify.

3Μορφές και περιεκτικότητες του Abilify

Το Abilify δεν είναι μόνο ενέσιμο φάρμακο. Η ευρωπαϊκή άδεια περιλαμβάνει μορφές από του στόματος, ενώ στις ελληνικές φαρμακευτικές καταχωρίσεις εμφανίζονται δισκία, πόσιμο διάλυμα και διασπειρόμενα στο στόμα δισκία, εκτός από τις ενέσιμες μορφές αριπιπραζόλης παρατεταμένης δράσης.

Τα κλασικά δισκία Abilify έχουν εγκριθεί σε διαφορετικές περιεκτικότητες, όπως 5 mg, 10 mg, 15 mg και 30 mg σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η πραγματική διαθεσιμότητα κάθε συσκευασίας στην Ελλάδα μπορεί να μεταβάλλεται και δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη μόνο από την ύπαρξη ευρωπαϊκής άδειας.

Υπάρχει επίσης πόσιμο διάλυμα, χρήσιμο σε περιπτώσεις στις οποίες χρειάζεται διαφορετικός τρόπος χορήγησης. Οι διασπειρόμενες μορφές μπορούν επίσης να διευκολύνουν ορισμένους ασθενείς που δυσκολεύονται με τα συμβατικά δισκία.

Οι ενέσιμες μορφές παρατεταμένης αποδέσμευσης αποτελούν ξεχωριστή θεραπευτική προσέγγιση και δεν πρέπει να συγχέονται με την καθημερινή λήψη δισκίου. Η μετάβαση από του στόματος σε ενέσιμη αριπιπραζόλη ή το αντίστροφο απαιτεί ειδικό δοσολογικό σχεδιασμό από ψυχίατρο.

4Πώς δρα η αριπιπραζόλη

Η αριπιπραζόλη χαρακτηρίζεται συχνά ως «μερικός αγωνιστής» της ντοπαμίνης. Η περιγραφή αυτή είναι πιο ακριβής από την απλουστευμένη άποψη ότι ένα αντιψυχωσικό απλώς «μπλοκάρει τη ντοπαμίνη».

Η αριπιπραζόλη εμφανίζει μερική αγωνιστική δράση στους υποδοχείς ντοπαμίνης D2 και στους υποδοχείς σεροτονίνης 5-HT1A, ενώ δρα ανταγωνιστικά στους υποδοχείς σεροτονίνης 5-HT2A. Το συνολικό αποτέλεσμα εξαρτάται από την περιοχή του εγκεφάλου και από την υπάρχουσα νευροδιαβιβαστική δραστηριότητα.

Αυτό το ιδιαίτερο προφίλ εξηγεί εν μέρει γιατί η αριπιπραζόλη μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση σε παραμέτρους όπως η προλακτίνη, το σωματικό βάρος, η καταστολή και ορισμένες κινητικές ανεπιθύμητες ενέργειες σε σύγκριση με άλλα αντιψυχωσικά. Δεν σημαίνει όμως ότι αποκλείονται αυτές οι επιδράσεις.

Η κλινική ανταπόκριση δεν μπορεί να προβλεφθεί αποκλειστικά από τον μηχανισμό δράσης. Δύο ασθενείς που λαμβάνουν την ίδια δόση μπορεί να έχουν διαφορετική αποτελεσματικότητα και διαφορετικές ανεπιθύμητες ενέργειες, γι’ αυτό η θεραπεία εξατομικεύεται.

5Δοσολογία του Abilify

Η δοσολογία εξαρτάται από την ένδειξη και την ηλικία. Για τη σχιζοφρένεια στους ενήλικες η ευρωπαϊκή τεκμηρίωση περιγράφει συνήθως αρχική δόση 10 ή 15 mg μία φορά ημερησίως, με θεραπευτικό εύρος που μπορεί να φθάνει έως τα 30 mg ημερησίως όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο από τον θεράποντα ιατρό.

Στα μανιακά επεισόδια της διπολικής διαταραχής τύπου Ι χρησιμοποιείται διαφορετικό θεραπευτικό σχήμα, συνήθως με μία ημερήσια δόση και δυνατότητα προσαρμογής σύμφωνα με την ανταπόκριση και τις ανεπιθύμητες ενέργειες.

Στους εφήβους εφαρμόζεται συνήθως σταδιακή τιτλοποίηση από χαμηλότερη δόση προς τη δόση-στόχο. Η παιδιατρική δοσολογία δεν πρέπει να υπολογίζεται από έναν απλό κανόνα με βάση το βάρος και δεν πρέπει να αντιγράφεται από τη δοσολογία των ενηλίκων.

Παράγοντες που μπορεί να απαιτήσουν προσαρμογή είναι η συγχορήγηση ισχυρών αναστολέων ή επαγωγέων συγκεκριμένων ηπατικών ενζύμων, η προηγούμενη ανοχή σε αντιψυχωσικά και η εμφάνιση έντονης ακαθησίας ή άλλων ανεπιθύμητων ενεργειών.

6Πώς λαμβάνεται και τι γίνεται αν ξεχαστεί μία δόση

Τα δισκία Abilify λαμβάνονται συνήθως μία φορά την ημέρα, με ή χωρίς φαγητό. Είναι χρήσιμο η λήψη να γίνεται περίπου την ίδια ώρα, ώστε να διευκολύνεται η σταθερή συμμόρφωση στη θεραπεία.

Σε ορισμένους ασθενείς η αριπιπραζόλη προκαλεί υπνηλία, ενώ σε άλλους μπορεί να συνδέεται περισσότερο με διέγερση ή ακαθησία. Επομένως η ιδανική ώρα λήψης δεν είναι ίδια για όλους και μπορεί να προσαρμοστεί από τον γιατρό ανάλογα με την ανοχή.

Εάν ξεχαστεί μία δόση, ακολουθούνται οι οδηγίες του φύλλου οδηγιών και του θεράποντος ιατρού. Γενικά δεν πρέπει να λαμβάνεται διπλή δόση για αναπλήρωση μιας ξεχασμένης δόσης.

Οι επανειλημμένες παραλείψεις είναι πιο σημαντικές από ένα μεμονωμένο περιστατικό, επειδή μπορεί να επηρεάσουν τη σταθερότητα της θεραπείας. Σε περίπτωση πολλών χαμένων δόσεων είναι προτιμότερο να ζητηθούν συγκεκριμένες οδηγίες αντί να γίνει αυθαίρετη επανέναρξη με διαφορετική δόση.

7Πότε αρχίζει να δρα το Abilify

Η αριπιπραζόλη δεν αξιολογείται όπως ένα απλό αναλγητικό, όπου η αποτελεσματικότητα μπορεί να κριθεί μέσα σε λίγες ώρες. Ορισμένες αλλαγές, όπως η μείωση της έντονης διέγερσης, μπορεί να φανούν σχετικά νωρίς, αλλά η συνολική θεραπευτική ανταπόκριση χρειάζεται περισσότερο χρόνο.

Στη σχιζοφρένεια η αξιολόγηση αφορά διαφορετικές ομάδες συμπτωμάτων: ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, αποδιοργανωμένη σκέψη, συμπεριφορά, λειτουργικότητα και κοινωνική προσαρμογή. Η βελτίωση δεν εμφανίζεται ταυτόχρονα σε όλους αυτούς τους τομείς.

Στη μανία μπορεί να παρακολουθούνται η διέγερση, η ανάγκη για ύπνο, η ταχύτητα σκέψης και ομιλίας, η παρορμητικότητα και οι επικίνδυνες συμπεριφορές. Ο γιατρός αξιολογεί ταυτόχρονα εάν η δόση είναι αποτελεσματική και εάν προκαλεί προβλήματα όπως ακαθησία.

Η απουσία άμεσης βελτίωσης δεν αποτελεί λόγο για αυθαίρετη αύξηση της δόσης. Αντίστοιχα, η γρήγορη υποχώρηση ορισμένων συμπτωμάτων δεν σημαίνει ότι η θεραπεία μπορεί να διακοπεί απότομα.

8Συχνές παρενέργειες

Όπως όλα τα φάρμακα, το Abilify μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα εμφανιστούν σε κάθε ασθενή.

Μεταξύ των ανεπιθύμητων ενεργειών που μπορεί να παρατηρηθούν είναι ακαθησία, ανησυχία, κεφαλαλγία, αϋπνία ή υπνηλία, άγχος, ζάλη, τρόμος, ναυτία, δυσπεψία, έμετος, δυσκοιλιότητα, κόπωση και άλλες νευρολογικές ή γαστρεντερικές ενοχλήσεις.

Η ακαθησία έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία επειδή μερικές φορές περιγράφεται από τον ασθενή απλώς ως «έντονο άγχος». Η σωστή διάκριση είναι σημαντική, διότι μία ανεπιθύμητη ενέργεια του φαρμάκου μπορεί διαφορετικά να θεωρηθεί λανθασμένα επιδείνωση της ψυχιατρικής διαταραχής.

Ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι δοσοεξαρτώμενες. Ο γιατρός μπορεί να τροποποιήσει τη δόση, την ώρα χορήγησης ή άλλη φαρμακευτική αγωγή, αλλά τέτοιες αλλαγές δεν πρέπει να γίνονται χωρίς συνεννόηση.

Από την άλλη πλευρά, συμπτώματα όπως υψηλός πυρετός με μυϊκή δυσκαμψία, σημαντική διαταραχή συνείδησης, σοβαρή αλλεργική αντίδραση ή νέες έντονες ακούσιες κινήσεις χρειάζονται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

9Ακαθησία, ανησυχία και διαταραχές κίνησης

Η ακαθησία είναι μία από τις ανεπιθύμητες ενέργειες που συνδέονται χαρακτηριστικά με την αριπιπραζόλη. Ο ασθενής μπορεί να αισθάνεται έντονη εσωτερική ανησυχία και ανάγκη να κινείται συνεχώς. Μπορεί να σηκώνεται συχνά, να περπατά πάνω-κάτω, να κουνά τα πόδια ή να δυσκολεύεται να παραμείνει καθιστός.

Δεν πρόκειται απλώς για «νευρικότητα». Σε έντονη μορφή μπορεί να γίνει εξαιρετικά ενοχλητική και να επηρεάσει τον ύπνο, την καθημερινότητα και τη συμμόρφωση στη θεραπεία.

Άλλες κινητικές εκδηλώσεις που μπορούν να εμφανιστούν με αντιψυχωσικά είναι τρόμος, δυσκαμψία, παρκινσονικού τύπου συμπτώματα, δυστονίες και, πιο σπάνια, όψιμη δυσκινησία με επαναλαμβανόμενες ακούσιες κινήσεις, συχνά στην περιοχή του προσώπου και της γλώσσας.

Οι κινητικές ανεπιθύμητες ενέργειες αξιολογούνται κλινικά και όχι με μία απλή εξέταση αίματος. Γι’ αυτό η εργαστηριακή παρακολούθηση δεν αντικαθιστά την τακτική κλινική εκτίμηση από τον θεράποντα ψυχίατρο.

10Abilify και αύξηση βάρους

Η αριπιπραζόλη έχει συνήθως πιο ευνοϊκό μεταβολικό προφίλ από ορισμένα άλλα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς, αλλά η αύξηση βάρους εξακολουθεί να είναι δυνατή. Το «μικρότερος κίνδυνος» δεν σημαίνει «μηδενικός κίνδυνος».

Το βάρος επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: προηγούμενη θεραπεία, αλλαγή όρεξης, ηλικία, φύλο, σωματική δραστηριότητα, διάρκεια θεραπείας, συνυπάρχοντα φάρμακα και αρχικό μεταβολικό προφίλ.

Πρακτικά είναι χρήσιμο να υπάρχει καταγεγραμμένο βάρος και Δείκτης Μάζας Σώματος πριν ή κατά την έναρξη της θεραπείας. Στη συνέχεια το βάρος παρακολουθείται τακτικά, ιδιαίτερα τους πρώτους μήνες, όταν μπορεί να φανεί μια πρώιμη μεταβολική τάση.

Η περίμετρος μέσης μπορεί επίσης να προσφέρει χρήσιμη πληροφορία, επειδή η κεντρικού τύπου παχυσαρκία σχετίζεται με αυξημένο καρδιομεταβολικό κίνδυνο.

Μία σημαντική αύξηση βάρους δεν αποτελεί λόγο να διακοπεί απότομα το Abilify. Χρειάζεται συνολική αξιολόγηση, συμπεριλαμβανομένων γλυκόζης, HbA1c και λιπιδίων, ώστε να αποφασιστεί η καταλληλότερη παρέμβαση.

11Γλυκόζη και HbA1c: γιατί ελέγχονται με Abilify

Η υπεργλυκαιμία και ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελούν γνωστό ζήτημα κατά τη θεραπεία με αντιψυχωσικά. Η αριπιπραζόλη βρίσκεται γενικά μεταξύ των αντιψυχωσικών με ευνοϊκότερο μεταβολικό προφίλ, όμως έχουν αναφερθεί περιπτώσεις υπεργλυκαιμίας και οι επίσημες οδηγίες εξακολουθούν να συστήνουν μεταβολική παρακολούθηση.

Οι δύο βασικές εργαστηριακές επιλογές είναι η γλυκόζη αίματος και η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη HbA1c. Η γλυκόζη νηστείας αποτυπώνει την κατάσταση τη συγκεκριμένη στιγμή, ενώ η HbA1c αντανακλά κατά προσέγγιση τη μέση γλυκαιμική κατάσταση των τελευταίων εβδομάδων έως μηνών.

Πριν την έναρξη αντιψυχωσικού είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να γνωρίζουμε εάν υπάρχει ήδη προδιαβήτης ή διαβήτης. Αυτό είναι σημαντικό επειδή μία μεταγενέστερη υψηλή τιμή δεν πρέπει να αποδοθεί αυτόματα στο φάρμακο χωρίς να γνωρίζουμε το προηγούμενο μεταβολικό ιστορικό.

Η παρακολούθηση γίνεται συχνότερα όταν συνυπάρχουν παράγοντες όπως:

• παχυσαρκία ή γρήγορη αύξηση βάρους,
• οικογενειακό ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη,
• προηγούμενος προδιαβήτης,
• υπέρταση ή δυσλιπιδαιμία,
• άλλα φάρμακα που επηρεάζουν το μεταβολικό προφίλ.

Συμπτώματα όπως έντονη δίψα, συχνοουρία, ανεξήγητη κόπωση ή απώλεια βάρους χρειάζονται αξιολόγηση και δεν είναι σωστό να περιμένουμε απλώς τον επόμενο προγραμματισμένο έλεγχο.

12Χοληστερίνη και τριγλυκερίδια

Το λιπιδαιμικό προφίλ αποτελεί βασικό μέρος της μεταβολικής παρακολούθησης σε ασθενείς που λαμβάνουν αντιψυχωσικά. Συνήθως περιλαμβάνει ολική χοληστερόλη, LDL χοληστερόλη, HDL χοληστερόλη και τριγλυκερίδια.

Η αριπιπραζόλη τείνει να επηρεάζει λιγότερο τα λιπίδια σε σύγκριση με ορισμένα άλλα φάρμακα της ίδιας ευρύτερης κατηγορίας, αλλά αυτό δεν αποτελεί λόγο παράλειψης του ελέγχου. Ο ασθενής μπορεί να έχει ήδη δυσλιπιδαιμία ή να εμφανίσει μεταβολές κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Οι τιμές πρέπει να ερμηνεύονται μαζί με το συνολικό καρδιαγγειακό προφίλ. Μία LDL 130 mg/dL, για παράδειγμα, δεν έχει την ίδια κλινική σημασία σε έναν νεαρό χωρίς άλλους παράγοντες κινδύνου και σε έναν ασθενή με σακχαρώδη διαβήτη ή εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσο.

Η αύξηση των τριγλυκεριδίων μπορεί να σχετίζεται όχι μόνο με το φάρμακο αλλά και με διατροφή, αλκοόλ, παχυσαρκία, ανεπαρκή γλυκαιμικό έλεγχο, υποθυρεοειδισμό ή άλλα φάρμακα. Συνεπώς η ερμηνεία πρέπει να είναι συνολική και όχι να περιορίζεται στην παρουσία της αριπιπραζόλης.

13Abilify και ηπατικές εξετάσεις

Η αριπιπραζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ, κυρίως μέσω των ενζυμικών συστημάτων CYP2D6 και CYP3A4. Αυτό έχει μεγάλη σημασία για τις αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα, αλλά δεν σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς χρειάζονται πολύ συχνές ηπατικές εξετάσεις αποκλειστικά επειδή λαμβάνουν Abilify.

Ένας βασικός ηπατικός έλεγχος μπορεί να είναι χρήσιμος πριν την έναρξη ή κατά τη διάρκεια της θεραπείας όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, γνωστή ηπατική νόσος, κατανάλωση αλκοόλ, πολυφαρμακία ή κλινικά συμπτώματα.

Στις συνηθέστερες εξετάσεις περιλαμβάνονται:

• AST (SGOT),
• ALT (SGPT),
• γ-GT,
• αλκαλική φωσφατάση (ALP),
• χολερυθρίνη.

Μία μικρή αύξηση τρανσαμινασών δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ευθύνεται το Abilify. Συχνές εναλλακτικές αιτίες είναι λιπώδης νόσος του ήπατος, αυξημένο βάρος, αλκοόλ, ιογενείς λοιμώξεις, έντονη άσκηση, συμπληρώματα και άλλα φάρμακα.

Αν εμφανιστούν ίκτερος, πολύ σκούρα ούρα, έντονη ναυτία, ασυνήθιστος κνησμός ή σημαντική αύξηση των ηπατικών ενζύμων, απαιτείται ιατρική αξιολόγηση και συσχέτιση με ολόκληρη τη φαρμακευτική αγωγή.

14Προλακτίνη και ορμονικές επιδράσεις

Πολλά αντιψυχωσικά μπορούν να αυξήσουν σημαντικά την προλακτίνη λόγω του αποκλεισμού της ντοπαμίνης. Η αριπιπραζόλη έχει διαφορετική φαρμακολογική δράση και γενικά προκαλεί μικρότερη αύξηση της προλακτίνης· σε ορισμένους ασθενείς μπορεί ακόμη και να μειώσει υψηλές τιμές που σχετίζονται με προηγούμενη αντιψυχωσική θεραπεία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η προλακτίνη δεν χρειάζεται ποτέ έλεγχο. Οι κατευθυντήριες οδηγίες για αντιψυχωσική θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνουν βασική μέτρηση προλακτίνης, ενώ ο έλεγχος έχει ιδιαίτερη αξία όταν υπάρχουν συμπτώματα όπως:

• γαλακτόρροια,
• διαταραχές περιόδου ή αμηνόρροια,
• μείωση libido,
• σεξουαλική δυσλειτουργία,
• γυναικομαστία,
• προβλήματα γονιμότητας.

Η ερμηνεία μιας αυξημένης προλακτίνης απαιτεί προσοχή. Η αιμοληψία, το στρες, ο ύπνος, άλλα φάρμακα, ο υποθυρεοειδισμός και η μακροπρολακτίνη μπορούν επίσης να επηρεάσουν το αποτέλεσμα. Δεν πρέπει κάθε αυξημένη τιμή να αποδίδεται αυτόματα στην ψυχιατρική αγωγή.

15Γενική αίματος και αιματολογικές μεταβολές

Η γενική αίματος δεν αποτελεί την κεντρική εξέταση παρακολούθησης της αριπιπραζόλης με τον τρόπο που απαιτείται για ορισμένα άλλα αντιψυχωσικά. Ωστόσο, έχουν αναφερθεί λευκοπενία και ουδετεροπενία με αντιψυχωσικά, συμπεριλαμβανομένης της αριπιπραζόλης.

Η γενική αίματος αποκτά μεγαλύτερη σημασία σε άτομα που έχουν ήδη χαμηλό αριθμό λευκών αιμοσφαιρίων, ιστορικό φαρμακογενούς λευκοπενίας ή συγχορηγούμενα φάρμακα που μπορούν να επηρεάσουν τον μυελό των οστών.

Ένας εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει:

• λευκά αιμοσφαίρια,
• απόλυτο αριθμό ουδετεροφίλων,
• αιμοσφαιρίνη και αιματοκρίτη,
• αιμοπετάλια.

Πυρετός, επίμονη φαρυγγαλγία ή επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις σε ασθενή με γνωστή ουδετεροπενία χρειάζονται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Η γενική αίματος μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη ως μέρος μιας συνολικότερης αρχικής εκτίμησης, ιδιαίτερα όταν ο ασθενής λαμβάνει πολλά φάρμακα ή έχει άλλα χρόνια νοσήματα.

16Καρδιά, πίεση και ηλεκτροκαρδιογράφημα

Η καρδιαγγειακή παρακολούθηση ενός ασθενούς που λαμβάνει αντιψυχωσική αγωγή δεν περιορίζεται στο ηλεκτροκαρδιογράφημα. Το σωματικό βάρος, η αρτηριακή πίεση, η γλυκόζη και τα λιπίδια επηρεάζουν μακροπρόθεσμα τον καρδιαγγειακό κίνδυνο και πρέπει να αξιολογούνται συνολικά.

Η αριπιπραζόλη μπορεί να προκαλέσει σε ορισμένους ασθενείς ορθοστατική υπόταση, δηλαδή πτώση της πίεσης κατά την έγερση, με ζάλη ή αίσθημα αστάθειας. Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή σε ηλικιωμένους, ασθενείς με καρδιαγγειακά προβλήματα και σε όσους λαμβάνουν αντιυπερτασικά.

Το ηλεκτροκαρδιογράφημα δεν είναι απαραίτητα υποχρεωτικό για κάθε υγιή ασθενή που ξεκινά Abilify. Μπορεί όμως να ζητηθεί όταν υπάρχει καρδιαγγειακή νόσος, ιστορικό συγκοπής, οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, συγχορήγηση άλλων φαρμάκων που επηρεάζουν την καρδιακή επαναπόλωση ή άλλη σχετική κλινική ένδειξη.

Αίσθημα παλμών, επαναλαμβανόμενα λιποθυμικά επεισόδια ή πραγματική συγκοπή χρειάζονται αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς στο «άγχος» χωρίς διερεύνηση.

17Σπάνιες αλλά σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες

Ορισμένες σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι σπάνιες, αλλά είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται γρήγορα.

Το κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο αποτελεί επείγουσα κατάσταση που μπορεί να εμφανιστεί με υψηλό πυρετό, έντονη μυϊκή δυσκαμψία, διαταραχή επιπέδου συνείδησης και αστάθεια του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Εργαστηριακά μπορεί να συνοδεύεται από μεγάλη αύξηση της CK, μεταβολές νεφρικής λειτουργίας και άλλες διαταραχές.

Η όψιμη δυσκινησία χαρακτηρίζεται από ακούσιες επαναλαμβανόμενες κινήσεις και μπορεί να εμφανιστεί μετά από μακροχρόνια έκθεση σε αντιψυχωσικά. Η έγκαιρη αναγνώριση είναι σημαντική.

Απαιτείται επίσης προσοχή σε άτομα με ιστορικό επιληπτικών κρίσεων. Σπάνια έχουν αναφερθεί σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις.

Σε περίπτωση σοβαρής υπεργλυκαιμίας μπορεί να εμφανιστούν έντονη δίψα, πολυουρία, αφυδάτωση, αδυναμία ή διαταραχή συνείδησης. Αυτά τα συμπτώματα απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Τα σοβαρά συμβάματα δεν πρέπει να οδηγούν σε φόβο και αυθαίρετη διακοπή της θεραπείας. Ο στόχος είναι η έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών σημείων και η σωστή ιατρική αντιμετώπιση.

18Παρορμητικές συμπεριφορές και έλεγχος παρορμήσεων

Μία ιδιαίτερα σημαντική προειδοποίηση της αριπιπραζόλης αφορά τις διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων. Σε ορισμένους ασθενείς έχουν περιγραφεί νέες ή σημαντικά εντονότερες παρορμήσεις κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Μπορεί να περιλαμβάνονται:

• παθολογική ενασχόληση με τυχερά παιχνίδια,
• υπερβολικές αγορές ή δαπάνες,
• υπερφαγία ή καταναγκαστική κατανάλωση τροφής,
• υπερσεξουαλικότητα ή ασυνήθιστα αυξημένη σεξουαλική παρόρμηση,
• άλλες συμπεριφορές που ο ασθενής δυσκολεύεται να ελέγξει.

Το πρόβλημα μπορεί να μην αναγνωριστεί εύκολα από τον ίδιο τον ασθενή. Για αυτό είναι χρήσιμο, όπου είναι κατάλληλο, να γνωρίζουν την πιθανότητα και οι κοντινοί του άνθρωποι.

Εάν εμφανιστεί μία τέτοια αλλαγή μετά την έναρξη ή την αύξηση της δόσης, πρέπει να ενημερωθεί ο θεράπων ιατρός. Μπορεί να χρειαστεί επανεκτίμηση της δόσης ή της θεραπείας. Δεν πρέπει να θεωρείται απλώς «χαρακτήρας» ή προσωπική επιλογή χωρίς να εξεταστεί η πιθανή σχέση με το φάρμακο.

19Αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα

Η αριπιπραζόλη μεταβολίζεται κυρίως μέσω των ενζύμων CYP2D6 και CYP3A4. Φάρμακα που αναστέλλουν ή αυξάνουν έντονα τη δραστηριότητα αυτών των ενζύμων μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά τα επίπεδα της αριπιπραζόλης.

Ισχυροί αναστολείς του CYP2D6, όπως ορισμένα αντικαταθλιπτικά, μπορούν να αυξήσουν την έκθεση στην αριπιπραζόλη. Ισχυροί αναστολείς του CYP3A4 μπορούν να έχουν ανάλογο αποτέλεσμα. Αντίθετα, ισχυροί επαγωγείς του CYP3A4, όπως η καρβαμαζεπίνη, μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις συγκεντρώσεις της.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η δόση δεν πρέπει να τροποποιείται με βάση μόνο το πώς «αισθάνεται» ο ασθενής. Η έναρξη ή διακοπή ενός δεύτερου φαρμάκου μπορεί να αλλάξει την έκθεση στην αριπιπραζόλη ακόμη και αν η δόση του Abilify παραμένει ίδια.

Προσοχή χρειάζεται επίσης με φάρμακα που προκαλούν υπόταση, καταστολή ή άλλες επιδράσεις στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Το αλκοόλ μπορεί να επιδεινώσει ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες και η χρήση του πρέπει να συζητείται με τον θεράποντα ιατρό.

Πριν προστεθεί οποιοδήποτε νέο συνταγογραφούμενο φάρμακο, μη συνταγογραφούμενο σκεύασμα ή φυτικό προϊόν, είναι χρήσιμο να αναφέρεται ότι ο ασθενής λαμβάνει αριπιπραζόλη.

20Εγκυμοσύνη, θηλασμός και ειδικές ομάδες

Η θεραπεία με αντιψυχωσικό κατά την εγκυμοσύνη απαιτεί εξατομικευμένη στάθμιση μεταξύ του κινδύνου από το φάρμακο και του κινδύνου από την ανεπαρκώς ελεγχόμενη ψυχιατρική νόσο. Η διακοπή ενός αποτελεσματικού αντιψυχωσικού χωρίς ιατρική καθοδήγηση μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.

Νεογνά που έχουν εκτεθεί σε αντιψυχωσικά κατά το τρίτο τρίμηνο μπορεί να εμφανίσουν μετά τον τοκετό συμπτώματα όπως διαταραχές μυϊκού τόνου, τρόμο, υπνηλία, διέγερση ή προβλήματα σίτισης και αναπνοής. Η μαιευτική και ψυχιατρική ομάδα πρέπει επομένως να γνωρίζει την αγωγή.

Η αριπιπραζόλη μπορεί να απεκκριθεί στο μητρικό γάλα και μπορεί επίσης να επηρεάσει την προλακτίνη και, σε ορισμένες γυναίκες, την παραγωγή γάλακτος. Η απόφαση για θηλασμό χρειάζεται εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση.

Σε ηλικιωμένους ασθενείς απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή, ειδικά όταν υπάρχουν καρδιαγγειακά νοσήματα, κίνδυνος πτώσεων ή πολλά συγχορηγούμενα φάρμακα. Τα αντιψυχωσικά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αδιακρίτως για συμπεριφορικά προβλήματα ηλικιωμένων με άνοια.

Σε σοβαρή ηπατική δυσλειτουργία χρειάζεται επίσης προσεκτικότερη αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν εξετάζονται υψηλές δόσεις.

21Ποιες εξετάσεις χρειάζονται με Abilify και κάθε πότε

Δεν υπάρχει ένα μοναδικό πακέτο εξετάσεων που πρέπει να γίνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Οι διεθνείς οδηγίες για αντιψυχωσικά δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στη μεταβολική παρακολούθηση, ενώ οι πρόσθετες εξετάσεις επιλέγονται σύμφωνα με το ιστορικό.

Για πολλούς ενήλικες μία πρακτική προσέγγιση είναι ο έλεγχος γλυκόζης ή HbA1c και λιπιδίων περίπου στους 3 μήνες από την έναρξη και στη συνέχεια τουλάχιστον ετήσια όταν οι τιμές παραμένουν σταθερές. Η συχνότητα μπορεί να είναι μεγαλύτερη σε ασθενείς υψηλού κινδύνου.

Το βάρος συνήθως χρειάζεται συχνότερη παρακολούθηση από τις αιματολογικές εξετάσεις κατά τους πρώτους μήνες. Μία πρώιμη σημαντική αύξηση βάρους μπορεί να αποτελεί σήμα ότι χρειάζεται νωρίτερα επανέλεγχος και παρέμβαση.

22Πότε χρειάζεται άμεση επικοινωνία με γιατρό

Η πλειονότητα των ανεπιθύμητων ενεργειών δεν αποτελεί επείγουσα κατάσταση. Υπάρχουν όμως συμπτώματα που χρειάζονται γρήγορη αξιολόγηση.

Ζητήστε άμεσα ιατρική συμβουλή εάν εμφανιστούν:

• υψηλός πυρετός με μυϊκή δυσκαμψία και σύγχυση,
• νέες έντονες ακούσιες κινήσεις προσώπου, γλώσσας ή άκρων,
• σπασμοί,
• σοβαρή αλλεργική αντίδραση, οίδημα ή δυσκολία στην αναπνοή,
• έντονη δίψα και πολύ συχνή ούρηση με αδυναμία ή αφυδάτωση,
• λιποθυμία ή επαναλαμβανόμενα σοβαρά καρδιακά συμπτώματα,
• έντονη ακαθησία που δεν είναι ανεκτή,
• νέες ανεξέλεγκτες παρορμήσεις για τυχερά παιχνίδια, αγορές, φαγητό ή σεξουαλική συμπεριφορά,
• σοβαρή επιδείνωση της ψυχικής κατάστασης ή επικίνδυνη συμπεριφορά.

Αν μία εργαστηριακή εξέταση εμφανιστεί παθολογική, δεν είναι σωστό να σταματήσει μόνος του ο ασθενής το Abilify. Για παράδειγμα, μία αυξημένη ALT, HbA1c ή LDL χρειάζεται αξιολόγηση σε σχέση με προηγούμενες τιμές, συνοδά νοσήματα, άλλα φάρμακα και το θεραπευτικό όφελος της αριπιπραζόλης.

Το βασικό μήνυμα είναι η ισορροπία: η αριπιπραζόλη μπορεί να αποτελεί αποτελεσματική μακροχρόνια θεραπεία, αλλά η καλή ψυχιατρική παρακολούθηση πρέπει να συνοδεύεται από συστηματική φροντίδα της σωματικής και μεταβολικής υγείας.

Συχνές Ερωτήσεις για το Abilify

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές

1. European Medicines Agency – Abilify EPAR. Ευρωπαϊκά εγκεκριμένες ενδείξεις, μορφές και βασικές πληροφορίες προϊόντος.
2. European Medicines Agency – Abilify, Product Information. Περίληψη Χαρακτηριστικών Προϊόντος, δοσολογία, προειδοποιήσεις, ανεπιθύμητες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις.
3. NICE – Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. Συστάσεις για βασική και συνεχιζόμενη παρακολούθηση κατά την αντιψυχωσική θεραπεία.
4. NICE Clinical Knowledge Summaries – Monitoring of antipsychotic treatment. Παρακολούθηση γλυκόζης/HbA1c, λιπιδίων και μεταβολικών παραμέτρων.
5. NICE – Bipolar disorder: assessment and management. Συστάσεις για τη χρήση και παρακολούθηση αντιψυχωσικών στη διπολική διαταραχή.
6. Γαληνός – ABILIFY / Αριπιπραζόλη. Ελληνικές μορφές, καταχωρίσεις κυκλοφορίας και στοιχεία διάθεσης.