Μυκητίαση ή Έκζεμα; Συμπτώματα, Διαφορές και Πότε Χρειάζεται Εξέταση για Μύκητες

1Τι είναι η μυκητίαση και τι είναι το έκζεμα;

Η λέξη μυκητίαση περιγράφει λοίμωξη που προκαλείται από μύκητες. Στο δέρμα, ιδιαίτερα συχνές είναι οι λοιμώξεις από δερματόφυτα, τα οποία προσβάλλουν κερατινοποιημένους ιστούς όπως δέρμα, τρίχες και νύχια. ^[1] Ανάλογα με την ανατομική περιοχή χρησιμοποιούνται διαφορετικοί όροι: tinea corporis για το σώμα, tinea pedis για τα πόδια, tinea cruris για τη μηρογεννητική περιοχή και tinea capitis για το τριχωτό της κεφαλής.

Το έκζεμα, αντίθετα, δεν είναι μυκητιασική λοίμωξη. Είναι ευρύτερος όρος που περιγράφει φλεγμονώδεις παθήσεις του δέρματος. Σε αυτές περιλαμβάνονται η ατοπική δερματίτιδα, η ερεθιστική και αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής και το δισκοειδές ή νομισματοειδές έκζεμα.

Η διαφορά αυτή είναι ουσιαστική επειδή η αντιμετώπιση δεν είναι ίδια. Μια πραγματική δερματοφυτία αντιμετωπίζεται με κατάλληλα αντιμυκητιασικά, ενώ πολλές μορφές εκζέματος απαιτούν αποκατάσταση του δερματικού φραγμού, αποφυγή ερεθιστικών παραγόντων και, όταν ενδείκνυται, αντιφλεγμονώδη τοπική θεραπεία.

Το πρόβλημα είναι ότι και οι δύο καταστάσεις μπορούν να εμφανιστούν ως κόκκινες, ξηρές, λεπιδώδεις και κνησμώδεις πλάκες. Γι’ αυτό η σωστή διάγνωση προηγείται της σωστής θεραπείας.

2Γιατί μοιάζουν τόσο πολύ μεταξύ τους;

Η σύγχυση δημιουργείται επειδή πολλές δερματικές παθήσεις αντιδρούν με περιορισμένο αριθμό ορατών χαρακτηριστικών: ερυθρότητα, απολέπιση, κνησμό, πάχυνση του δέρματος, μικρές φυσαλίδες ή μεταβολή του χρώματος. Η ίδια μορφολογία μπορεί επομένως να προκύψει από τελείως διαφορετικούς μηχανισμούς.

Η κλασική μυκητίαση σώματος περιγράφεται συχνά ως «δαχτυλίδι». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε κυκλική βλάβη είναι μύκητας. Το δισκοειδές έκζεμα δημιουργεί στρογγυλές ή ωοειδείς πλάκες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το κέντρο τους μπορεί να γίνει καθαρότερο, μιμούμενο πραγματική δερματοφυτία.

Ισχύει και το αντίστροφο. Δεν είναι κάθε μυκητίαση ένα τέλειο κόκκινο δαχτυλίδι. Η εμφάνιση εξαρτάται από την περιοχή του σώματος, τη διάρκεια, το είδος του μύκητα, την ανοσολογική αντίδραση και προηγούμενες θεραπείες. Στα πόδια, για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει μόνο απολέπιση ή ρωγμές ανάμεσα στα δάχτυλα.

Η χρήση κορτιζονούχας κρέμας πριν ξεκαθαρίσει η διάγνωση μπορεί να κάνει τα πράγματα ακόμη δυσκολότερα. Η φλεγμονή προσωρινά μειώνεται, αλλά ο μύκητας δεν εξαλείφεται και μπορεί να συνεχίσει να εξαπλώνεται με λιγότερο τυπική εικόνα.

3Πώς φαίνεται συνήθως μια δερματοφυτία;

Στην τυπική δερματοφυτία του σώματος, η βλάβη μπορεί να είναι κυκλική ή δακτυλιοειδής, κνησμώδης και λεπιδώδης, με επέκταση προς την περιφέρεια. Η κλινική εικόνα όμως δεν είναι πάντοτε κλασική. ^[1][3]

Χαρακτηριστικό στοιχείο είναι το ενεργό περιφερικό όριο: η άκρη της βλάβης μπορεί να είναι περισσότερο ερυθρή, ελαφρώς υπερυψωμένη και να έχει περισσότερο λέπι από το κέντρο. Καθώς η βλάβη μεγαλώνει, το κέντρο μπορεί να φαίνεται λιγότερο φλεγμονώδες ή σχετικά καθαρό.

Συχνά υπάρχει κνησμός, αλλά η έντασή του ποικίλλει. Μπορεί να υπάρχει μία μόνο βλάβη ή περισσότερες, ενώ γειτονικοί δακτύλιοι μπορούν να ενωθούν και να δημιουργήσουν πιο περίπλοκα σχήματα.

Η εικόνα δεν είναι πάντοτε τόσο χαρακτηριστική. Σε άτομα που έχουν ήδη χρησιμοποιήσει κορτιζόνη, σε ανοσοκαταστολή ή σε εκτεταμένη λοίμωξη, τα όρια μπορεί να γίνουν λιγότερο σαφή. Επομένως, χαρακτηριστικά όπως «στρογγυλό», «κόκκινο» ή «με φαγούρα» από μόνα τους δεν αρκούν για να επιβεβαιώσουν μυκητίαση.

4Πώς φαίνεται συνήθως το έκζεμα;

Το έκζεμα χαρακτηρίζεται κυρίως από κνησμό και φλεγμονή του δέρματος. Το δέρμα μπορεί να είναι ξηρό, τραχύ, λεπιδώδες ή σκασμένο. Σε πιο οξεία φάση μπορεί να εμφανιστούν μικρές φυσαλίδες, οίδημα ή έκκριση υγρού, ενώ σε χρόνια κατάσταση το δέρμα μπορεί να γίνει παχύτερο λόγω επαναλαμβανόμενου ξυσίματος.

Η κατανομή έχει σημασία. Το ατοπικό έκζεμα έχει συχνά ιστορικό υποτροπών και μπορεί να εντοπίζεται σε αγκώνες, γόνατα, χέρια, λαιμό ή πρόσωπο, ανάλογα και με την ηλικία. Η δερματίτιδα εξ επαφής εμφανίζεται κυρίως σε περιοχές που ήρθαν σε επαφή με ερεθιστικό ή αλλεργιογόνο παράγοντα.

Σε αντίθεση με τη δερματοφυτία, το έκζεμα συχνά συνοδεύεται από ξηρότητα και σε άλλες περιοχές ή επαναλαμβανόμενα επεισόδια που σχετίζονται με σαπούνια, απορρυπαντικά, καλλυντικά, επαγγελματική έκθεση, κρύο ή πολύ ξηρό περιβάλλον.

Ωστόσο, δεν υπάρχει ένα μοναδικό «σχήμα εκζέματος». Το δισκοειδές έκζεμα ειδικά μπορεί να είναι κυκλικό και να μιμηθεί πολύ πειστικά μια μυκητιασική λοίμωξη.

5Οι σημαντικότερες διαφορές με μια ματιά

Σημαντικό: ο πίνακας δείχνει τάσεις και όχι απόλυτους κανόνες. Μια άτυπη μυκητίαση μπορεί να μην έχει καθόλου χαρακτηριστικό δακτύλιο και ένα δισκοειδές έκζεμα μπορεί να μοιάζει σχεδόν απόλυτα με δερματοφυτία.

6Κνησμός, κάψιμο και πόνος

Η φαγούρα δεν αποτελεί καλό κριτήριο για να ξεχωρίσει κάποιος μόνος του τις δύο καταστάσεις. Και η μυκητίαση και το έκζεμα μπορούν να προκαλέσουν έντονο κνησμό.

Στο ατοπικό και στο δισκοειδές έκζεμα ο κνησμός μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονος και να επιδεινώνεται τη νύχτα. Το ξύσιμο τραυματίζει τον ήδη διαταραγμένο δερματικό φραγμό, δημιουργώντας έναν κύκλο κνησμού–ξυσίματος–περισσότερης φλεγμονής.

Στις μυκητιάσεις ο κνησμός είναι επίσης συχνός, ιδίως στα πόδια και στη μηρογεννητική περιοχή. Μπορεί όμως να είναι ήπιος ή ακόμη και σχεδόν να απουσιάζει.

Το κάψιμο ή τσούξιμο μπορεί να παρατηρηθεί περισσότερο όταν το δέρμα είναι πολύ φλεγμονώδες, σκασμένο ή ερεθισμένο, όπως συμβαίνει στη δερματίτιδα εξ επαφής, χωρίς όμως να αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό.

Έντονος πόνος, αυξανόμενη θερμότητα, σημαντικό πρήξιμο, πύον ή ταχεία επιδείνωση δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα ούτε σε «απλό έκζεμα» ούτε σε «απλό μύκητα», καθώς μπορεί να συνυπάρχει βακτηριακή λοίμωξη ή άλλη δερματολογική κατάσταση.

7Η θέση της βλάβης βοηθά στη διάγνωση;

Η ανατομική περιοχή είναι σημαντικό στοιχείο, αλλά όχι απόδειξη. Οι δερματοφυτίες μπορούν να εμφανιστούν σχεδόν οπουδήποτε: κορμός, άκρα, πόδια, χέρια, μηρογεννητική περιοχή, πρόσωπο, τριχωτό και νύχια.

Η υγρασία, η εφίδρωση, τα κλειστά παπούτσια, η κοινή χρήση πετσετών ή εξοπλισμού και η στενή επαφή μπορούν να διευκολύνουν τη μετάδοση ή την ανάπτυξη δερματοφυτίας.

Το ατοπικό έκζεμα έχει συχνά συγκεκριμένη κατανομή ανάλογα με την ηλικία. Στους ενήλικες εμφανίζεται συχνά σε χέρια, πτυχές αγκώνων και γονάτων, λαιμό ή πρόσωπο. Η δερματίτιδα εξ επαφής είναι ιδιαίτερα συχνή στα χέρια και στα σημεία όπου εφαρμόζονται καλλυντικά, απορρυπαντικά, προϊόντα περιποίησης ή επαγγελματικές ουσίες.

Επομένως, μια βλάβη ανάμεσα στα δάχτυλα του ποδιού σε άτομο που ιδρώνει έντονα κάνει τη μυκητίαση περισσότερο πιθανή, ενώ συμμετρική ξηρότητα και φλεγμονή και στα δύο χέρια μετά από συχνή χρήση απορρυπαντικών μπορεί να κατευθύνει περισσότερο προς δερματίτιδα. Η τελική εκτίμηση όμως γίνεται από το σύνολο των στοιχείων.

8Μυκητίαση σώματος – tinea corporis

Η tinea corporis είναι η κλασική δερματοφυτία του λείου δέρματος του κορμού και των άκρων. Συνήθως ξεκινά ως μία μικρή λεπιδώδης περιοχή και επεκτείνεται φυγόκεντρα, δημιουργώντας δακτυλιοειδή βλάβη.

Το περιφερικό όριο είναι συχνά το σημείο όπου υπάρχει μεγαλύτερη δραστηριότητα του μύκητα και γι’ αυτό εκεί παρατηρείται περισσότερο λέπι, ερυθρότητα ή μικρά επάρματα. Αυτό έχει σημασία και κατά τη λήψη δείγματος: όταν ζητείται μυκητολογικός έλεγχος, το ξέσμα συνήθως λαμβάνεται από το ενεργό όριο και όχι απλώς από το κέντρο.

Η μετάδοση μπορεί να γίνει από άλλο άνθρωπο, από ζώο, από μολυσμένα αντικείμενα ή από άλλη περιοχή του ίδιου σώματος. Για παράδειγμα, ένα άτομο με μυκητίαση ποδιών μπορεί να μεταφέρει τον μύκητα σε άλλη περιοχή.

Η tinea corporis πρέπει να διαφοροδιαγνωστεί όχι μόνο από έκζεμα αλλά και από ψωρίαση, ροδόχρου πιτυρίαση και άλλες δερματοπάθειες. Όταν το σχήμα δεν είναι τυπικό, είναι συχνά προτιμότερη η εργαστηριακή επιβεβαίωση αντί της διαδοχικής δοκιμής διαφορετικών κρεμών.

9Μυκητίαση ποδιών και χεριών

Η μυκητίαση ποδιών δεν εμφανίζεται πάντοτε ως δακτύλιος. Η tinea pedis μπορεί να προκαλέσει λευκωπή διαβροχή, απολέπιση και ρωγμές ανάμεσα στα δάχτυλα, κνησμό ή πιο διάχυτη ξηρή απολέπιση στο πέλμα και στα πλάγια του ποδιού.

Εδώ η διαφοροδιάγνωση από έκζεμα είναι ιδιαίτερα σημαντική. Δυσιδρωσικό έκζεμα, ερεθιστική δερματίτιδα λόγω υγρασίας και αλλεργική αντίδραση σε υλικά παπουτσιών μπορούν να δημιουργήσουν παρόμοια συμπτώματα.

Στα χέρια η εικόνα μπορεί επίσης να είναι παραπλανητική. Η δερματίτιδα χεριών είναι πολύ συχνή, ιδιαίτερα σε ανθρώπους με συχνή επαφή με νερό, καθαριστικά, γάντια ή χημικές ουσίες. Από την άλλη πλευρά, δερματοφυτία μπορεί να προσβάλει και το χέρι.

Η ταυτόχρονη παρουσία μυκητίασης ποδιών ή ονυχομυκητίασης αυξάνει την υποψία ότι μια ύποπτη βλάβη στο χέρι μπορεί επίσης να είναι μυκητιασικής προέλευσης. Σε άτυπες περιπτώσεις το εργαστηριακό ξέσμα μπορεί να γλιτώσει εβδομάδες λανθασμένης θεραπείας.

10Μηρογεννητικές πτυχές και άλλες πτυχές του δέρματος

Οι πτυχές του σώματος δημιουργούν θερμό και υγρό περιβάλλον, επομένως αποτελούν συχνό σημείο για διάφορες δερματικές παθήσεις. Η tinea cruris είναι δερματοφυτία της μηρογεννητικής περιοχής και εμφανίζεται συνήθως στους έσω μηρούς και στις βουβωνικές πτυχές.

Δεν είναι όμως κάθε εξάνθημα της βουβωνικής χώρας «μύκητες». Η περιοχή μπορεί να εμφανίσει ερεθιστική δερματίτιδα από εφίδρωση και τριβή, καντιντίαση, ερύθρασμα, σμηγματορροϊκή δερματίτιδα ή ανάστροφη ψωρίαση.

Αυτό έχει πρακτική σημασία, επειδή ένας ασθενής μπορεί να χρησιμοποιεί επανειλημμένα αντιμυκητιασική κρέμα χωρίς αποτέλεσμα επειδή η αιτία δεν είναι δερματόφυτο. Μπορεί επίσης να συμβεί το αντίθετο: χρήση κορτιζόνης επειδή η βλάβη θεωρήθηκε «ερεθισμός», με αποτέλεσμα μια πραγματική δερματοφυτία να εξαπλωθεί.

Επίμονες, υποτροπιάζουσες ή άτυπες βλάβες στις πτυχές χρειάζονται σωστή κλινική αξιολόγηση. Η εξέταση για μύκητες είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν η μορφολογία δεν δίνει ξεκάθαρη απάντηση.

11Πρόσωπο και τριχωτό κεφαλής

Στο πρόσωπο η δερματοφυτία μπορεί να είναι λιγότερο χαρακτηριστική από ό,τι στον κορμό και να μοιάζει με έκζεμα, σμηγματορροϊκή δερματίτιδα ή άλλη φλεγμονώδη πάθηση. Η προηγούμενη εφαρμογή κορτικοστεροειδών δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη διάγνωση.

Στο τριχωτό της κεφαλής, ιδιαίτερα στα παιδιά, η μυκητίαση μπορεί να συνοδεύεται από απολέπιση, σπασμένες τρίχες ή περιοχές αλωπεκίας. Σε πιο έντονη φλεγμονώδη μορφή μπορεί να δημιουργηθεί επώδυνη διογκωμένη βλάβη.

Το «έκζεμα στο κεφάλι» επίσης δεν είναι μία μοναδική διάγνωση. Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα, ατοπική δερματίτιδα και ψωρίαση μπορούν να προκαλέσουν απολέπιση του τριχωτού.

Όταν υπάρχουν σπασμένες τρίχες, εντοπισμένη απώλεια μαλλιών, σημαντική φλεγμονή ή ύποπτη βλάβη σε παιδί, δεν είναι καλή πρακτική η εμπειρική εναλλαγή κρεμών. Χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση και, όταν κρίνεται απαραίτητο, εξέταση κατάλληλου δείγματος από τρίχες και λέπια.

12Δισκοειδές έκζεμα: ο μεγάλος «μιμητής» της μυκητίασης

Το δισκοειδές ή νομισματοειδές έκζεμα μπορεί να συγχέεται με μυκητιασική λοίμωξη επειδή δημιουργεί στρογγυλές ή ωοειδείς πλάκες. Σε αμφίβολες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί ξέσμα για να αποκλειστεί μυκητίαση. ^[6]

Στην οξεία φάση οι βλάβες μπορεί να είναι πολύ κνησμώδεις, φλεγμονώδεις, με μικρές φυσαλίδες ή έκκριση υγρού. Με τον χρόνο γίνονται περισσότερο ξηρές, λεπιδώδεις και μπορεί να εμφανίσουν κρούστα ή ρωγμές.

Το στοιχείο που προκαλεί τη μεγαλύτερη σύγχυση είναι ότι σε ορισμένες βλάβες το κέντρο μπορεί να καθαρίσει, αφήνοντας έναν δακτύλιο που θυμίζει tinea corporis.

Η παρουσία πολλών νομισματοειδών βλαβών μαζί με γενικότερη ξηρότητα του δέρματος μπορεί να συνηγορεί περισσότερο υπέρ εκζέματος, αλλά ούτε αυτό αποτελεί απόλυτο κανόνα.

Όταν το δίλημμα είναι «δισκοειδές έκζεμα ή μυκητίαση;», η άμεση εξέταση ξέσματος από το περιφερικό όριο μιας ενεργού βλάβης μπορεί να είναι πολύ πιο χρήσιμη από την προσπάθεια διάγνωσης αποκλειστικά με βάση το σχήμα.

13Δερματίτιδα εξ επαφής

Η δερματίτιδα εξ επαφής προκαλείται όταν μία ουσία που έρχεται σε επαφή με το δέρμα προκαλεί ερεθισμό ή αλλεργική αντίδραση. Μπορεί να δημιουργήσει έντονο κνησμό, ερυθρότητα, ξηρότητα, ρωγμές, φυσαλίδες ή αίσθημα καύσου.

Η σχέση με κάποια συγκεκριμένη έκθεση αποτελεί σημαντικό στοιχείο. Παραδείγματα είναι απορρυπαντικά, σαπούνια, αντισηπτικά, καλλυντικά, αρώματα, βαφές, μέταλλα, κόλλες ή υλικά παπουτσιών και γαντιών.

Στα χέρια η διαφοροποίηση από μυκητίαση μπορεί να είναι δύσκολη, ιδιαίτερα όταν η βλάβη είναι χρόνια και λεπιδώδης. Μερικές φορές η γεωμετρική κατανομή ή η σαφής σχέση με ένα προϊόν υποστηρίζει τη δερματίτιδα εξ επαφής.

Εάν υπάρχει υποψία αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής, η κατάλληλη εξέταση δεν είναι η καλλιέργεια για μύκητες αλλά οι ειδικές δερματικές δοκιμασίες που πραγματοποιούνται από δερματολόγο. Αν όμως υπάρχει παράλληλα αμφιβολία για μυκητιασική λοίμωξη, μπορεί να χρειαστεί ξεχωριστός μυκητολογικός έλεγχος.

14Ατοπικό έκζεμα

Το ατοπικό έκζεμα είναι χρόνια ή υποτροπιάζουσα φλεγμονώδης δερματοπάθεια που χαρακτηρίζεται από ξηρό, κνησμώδες και φλεγμονώδες δέρμα. Μπορεί να ξεκινήσει στην παιδική ηλικία αλλά και να εμφανιστεί ή να επιμείνει σε ενήλικες.

Συχνά υπάρχουν περίοδοι ύφεσης και εξάρσεων. Σαπούνια, έντονα καθαριστικά, ξηρό περιβάλλον, ιδρώτας και άλλοι παράγοντες μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματα.

Η χρόνια ξηρότητα και η παρουσία παρόμοιων επεισοδίων στο παρελθόν βοηθούν στην κλινική διάγνωση. Το ατοπικό έκζεμα όμως δεν αποκλείει μια ταυτόχρονη λοίμωξη. Ένας ασθενής με έκζεμα μπορεί να εμφανίσει και μυκητίαση ανεξάρτητα.

Αυτό είναι σημαντικό όταν μια συγκεκριμένη βλάβη συμπεριφέρεται διαφορετικά από τις συνηθισμένες εξάρσεις του ασθενούς: μεγαλώνει συνεχώς προς την περιφέρεια, έχει σαφές ενεργό όριο ή δεν ανταποκρίνεται στην καθιερωμένη θεραπεία του εκζέματος. Σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται επανεκτίμηση αντί απλής αύξησης της τοπικής αγωγής.

15Tinea incognito: όταν η κορτιζόνη «κρύβει» τη μυκητίαση

Η tinea incognito είναι δερματοφυτία της οποίας η κλινική εμφάνιση έχει αλλοιωθεί, συνήθως μετά από ακατάλληλη χρήση τοπικού κορτικοστεροειδούς. Μπορεί έτσι να γίνει λιγότερο τυπική και να μιμηθεί άλλες δερματοπάθειες. ^[4]

Η κορτιζόνη μπορεί να μειώσει προσωρινά την ερυθρότητα και τον κνησμό. Αυτό δημιουργεί την εντύπωση ότι η θεραπεία λειτουργεί. Δεν εξαλείφει όμως το δερματόφυτο. Καθώς καταστέλλεται η τοπική φλεγμονώδης αντίδραση, η λοίμωξη μπορεί να επεκταθεί.

Το αποτέλεσμα είναι μια βλάβη που δεν έχει πλέον το κλασικό υπερυψωμένο, λεπιδώδες δακτυλιοειδές όριο. Μπορεί να γίνει πιο μεγάλη, πιο ασαφής, λιγότερο ερυθρή ή να εμφανίσει μικρές βλατίδες και φλύκταινες.

Μια βλάβη που αρχικά «ηρεμεί» με κορτιζόνη αλλά στη συνέχεια επανεμφανίζεται μεγαλύτερη ή επεκτείνεται πρέπει να επανεκτιμηθεί. Σε αυτή την περίπτωση ο μυκητολογικός έλεγχος μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμος.

16Πότε χρειάζεται εξέταση για μύκητες;

Δεν χρειάζεται εργαστηριακή επιβεβαίωση σε κάθε απολύτως τυπική, απλή δερματοφυτία. Όταν όμως η διάγνωση είναι αμφίβολη, η βλάβη είναι άτυπη ή επίμονη, ή η θεραπευτική απόφαση εξαρτάται από την επιβεβαίωση, η μικροσκόπηση και/ή η καλλιέργεια μπορούν να έχουν ουσιαστική αξία. ^[1][2][5]

Ο μυκητολογικός έλεγχος αξίζει να εξετάζεται όταν:

• η κλινική εικόνα δεν είναι χαρακτηριστική,
• υπάρχει πραγματικό δίλημμα μεταξύ μυκητίασης και εκζέματος,
• η βλάβη επιμένει ή επεκτείνεται παρά τη θεραπεία,
• έχει προηγηθεί χρήση κορτικοστεροειδούς,
• οι βλάβες είναι εκτεταμένες ή υποτροπιάζουν συχνά,
• υπάρχει πιθανή προσβολή τριχωτού ή νυχιών,
• η επιβεβαίωση της διάγνωσης είναι σημαντική πριν από συστηματική θεραπεία,
• υπάρχει ανοσοκαταστολή ή άλλη κατάσταση που κάνει την εικόνα άτυπη,
• υπάρχει αποτυχία κατάλληλης αντιμυκητιασικής θεραπείας και απαιτείται επανεκτίμηση της διάγνωσης.

Σκοπός της εξέτασης δεν είναι απλώς να «βρεθεί ένας μύκητας», αλλά να απαντηθεί ένα συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα: υπάρχουν μυκητιακά στοιχεία στη συγκεκριμένη βλάβη που εξετάζεται;

17Άμεση μικροσκόπηση και KOH

Μία από τις βασικές εργαστηριακές μεθόδους για την αναζήτηση μυκήτων στο δέρμα είναι η άμεση μικροσκοπική εξέταση ξέσματος. Το δείγμα αποτελείται από μικρά λέπια δέρματος που συλλέγονται από κατάλληλο σημείο της βλάβης.

Με κατάλληλη προετοιμασία, συχνά με διάλυμα υδροξειδίου του καλίου (KOH), διαυγάζεται η κερατίνη ώστε να είναι ευκολότερη η αναζήτηση υφών ή άλλων μυκητιακών στοιχείων στο μικροσκόπιο. ^[2][5]

Η μεγάλη χρησιμότητα της άμεσης μικροσκόπησης είναι ότι μπορεί να δώσει γρήγορα ένδειξη για το εάν υπάρχουν μυκητιακά στοιχεία στο δείγμα. Δεν είναι όμως τέλεια εξέταση. Το αποτέλεσμα επηρεάζεται σημαντικά από:

• το σημείο από το οποίο έγινε η λήψη,
• την ποσότητα του δείγματος,
• προηγούμενη αντιμυκητιασική θεραπεία,
• την εμπειρία στη λήψη και στη μικροσκοπική αξιολόγηση.

Ένα θετικό αποτέλεσμα σε συμβατή κλινική εικόνα υποστηρίζει σημαντικά τη διάγνωση μυκητίασης. Αντίθετα, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει πάντοτε τη λοίμωξη όταν η κλινική υποψία παραμένει υψηλή.

18Καλλιέργεια μυκήτων

Η καλλιέργεια μυκήτων είναι διαφορετική από την άμεση μικροσκόπηση. Το δείγμα ενοφθαλμίζεται σε κατάλληλα θρεπτικά υλικά ώστε, εφόσον υπάρχουν βιώσιμοι μύκητες, να αναπτυχθούν και να αξιολογηθούν εργαστηριακά. Σε ορισμένα κλινικά σενάρια μπορεί να χρησιμοποιηθεί και μοριακή διάγνωση. ^[1][5]

Το πλεονέκτημα είναι ότι σε κατάλληλες περιπτώσεις μπορεί να δοθούν περισσότερες πληροφορίες για τον μικροοργανισμό. Το μειονέκτημα είναι ότι η ανάπτυξη των μυκήτων απαιτεί περισσότερο χρόνο και ότι μία αρνητική καλλιέργεια δεν αποκλείει απόλυτα μυκητίαση.

Η καλλιέργεια έχει μεγαλύτερη αξία σε επίμονες ή άτυπες λοιμώξεις, σε προσβολή τριχών ή νυχιών και όταν η αρχική αντιμετώπιση έχει αποτύχει.

Η άμεση μικροσκόπηση και η καλλιέργεια επομένως δεν είναι ανταγωνιστικές εξετάσεις. Μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά. Η πρώτη απαντά γρήγορα αν παρατηρούνται μυκητιακά στοιχεία, ενώ η δεύτερη μπορεί να προσφέρει πρόσθετη εργαστηριακή τεκμηρίωση.

Σε ιδιαίτερα δύσκολες ή ανθεκτικές δερματοφυτίες μπορεί να χρειάζονται πιο εξειδικευμένες μέθοδοι ταυτοποίησης, κάτι που αποφασίζεται ανά περίπτωση.

Το αντιμυκητόγραμμα δεν είναι το ίδιο με την καλλιέργεια. Έλεγχος αντιμυκητιακής ευαισθησίας γίνεται σε επιλεγμένες περιπτώσεις αφού υπάρχει κατάλληλο απομονωμένο στέλεχος και συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα. Δείτε τον οδηγό για το αντιμυκητόγραμμα (MIC, S/I/R).

19Πώς λαμβάνεται σωστά το δείγμα;

Η ποιότητα της λήψης είναι κρίσιμη για την αξιοπιστία του αποτελέσματος. Στη δερματοφυτία σώματος το ξέσμα λαμβάνεται από το ενεργό, λεπιδώδες περιφερικό όριο της βλάβης, όπου είναι πιθανότερο να υπάρχει διαγνωστικό υλικό. ^[3][5]

Το δείγμα συλλέγεται ως ξέσμα από την κεράτινη στιβάδα. Σε πιθανή προσβολή τριχωτού μπορεί να απαιτηθούν τρίχες και λέπια, ενώ στην ονυχομυκητίαση η λήψη γίνεται από κατάλληλο τμήμα του νυχιού και υπονύχιο υλικό.

Η προηγούμενη χρήση αντιμυκητιασικών προϊόντων μπορεί να μειώσει την πιθανότητα ανίχνευσης. Για αυτό, όταν προγραμματίζεται μυκητολογικός έλεγχος, ο ασθενής πρέπει να ακολουθεί τις συγκεκριμένες οδηγίες του γιατρού ή του εργαστηρίου σχετικά με τα τοπικά ή συστηματικά φάρμακα και να μην τα διακόπτει αυθαίρετα.

Εξίσου σημαντικό είναι να αναφέρεται τι έχει προηγηθεί: αντιμυκητιασική κρέμα, κορτιζόνη, συνδυαστικό σκεύασμα ή άλλη θεραπεία. Αυτή η πληροφορία βοηθά στην ερμηνεία τόσο της κλινικής εικόνας όσο και ενός πιθανού αρνητικού αποτελέσματος.

20Τι σημαίνει θετικό ή αρνητικό αποτέλεσμα;

Θετική άμεση μικροσκόπηση σημαίνει ότι στο εξεταζόμενο δείγμα παρατηρήθηκαν μορφολογικά στοιχεία συμβατά με μύκητες. Σε ασθενή με κατάλληλη κλινική εικόνα, το εύρημα ενισχύει σημαντικά τη διάγνωση.

Θετική καλλιέργεια σημαίνει ότι αναπτύχθηκε μύκητας από το δείγμα. Η σημασία του αποτελέσματος πρέπει να συσχετίζεται με το είδος του δείγματος και την κλινική εικόνα.

Ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν μεταφράζεται αυτόματα σε «σίγουρα δεν είναι μύκητας». Ανεπαρκές υλικό, ακατάλληλο σημείο λήψης ή προηγούμενη θεραπεία μπορούν να μειώσουν τη διαγνωστική απόδοση. ^[5]

Όταν η κλινική υποψία παραμένει ισχυρή, μπορεί να χρειαστεί επανάληψη της λήψης ή διαφορετική προσέγγιση. Αντίθετα, όταν οι εξετάσεις είναι αρνητικές και η μορφολογία ταιριάζει περισσότερο με έκζεμα, ψωρίαση ή άλλη δερματοπάθεια, ο γιατρός επανεξετάζει τη διαφορική διάγνωση.

Το αποτέλεσμα επομένως δεν ερμηνεύεται απομονωμένα. Εξέταση και κλινική εικόνα πρέπει να αξιολογούνται μαζί.

21Θεραπεία: γιατί δεν πρέπει να γίνεται «στα τυφλά»

Το βασικό πρόβλημα της σύγχυσης μυκητίασης και εκζέματος είναι ότι χρησιμοποιούνται διαφορετικές κατηγορίες θεραπείας. Στις δερματοφυτίες χρησιμοποιούνται αντιμυκητιασικά φάρμακα, ενώ στο έκζεμα η θεραπεία βασίζεται σε διαφορετικό μηχανισμό και μπορεί να περιλαμβάνει συστηματική φροντίδα του δερματικού φραγμού και αντιφλεγμονώδη αγωγή.

Η χρήση της λάθος κρέμας μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εφαρμογή τοπικού κορτικοστεροειδούς σε αδιάγνωστη δερματοφυτία, η οποία μπορεί να αλλοιώσει την κλινική εικόνα και να οδηγήσει σε tinea incognito. ^[4]

Από την άλλη πλευρά, η επανειλημμένη χρήση αντιμυκητιασικού σε πραγματικό έκζεμα δεν αντιμετωπίζει την αιτία και μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση «ανθεκτικού μύκητα» ενώ εξαρχής δεν υπήρχε μυκητίαση.

Ακόμη και όταν υπάρχει πραγματική δερματοφυτία, η αποτυχία μιας θεραπείας δεν πρέπει να οδηγεί αυτόματα σε ισχυρότερη ή μεγαλύτερης διάρκειας αγωγή. Λανθασμένη διάγνωση, ανεπαρκής διάρκεια, νέα έκθεση, ταυτόχρονη μυκητίαση ποδιών ή νυχιών και σπανιότερα ανθεκτικά στελέχη είναι μερικά από τα ζητήματα που μπορεί να χρειαστούν αξιολόγηση.

Για πληροφορίες σχετικά με τις βασικές κατηγορίες κρεμών, αλοιφών και δερματολογικών φαρμάκων, δείτε τον κόμβο Δερματολογικών Φαρμάκων.

22Πότε χρειάζεται ιατρική εκτίμηση;

Ένα μικρό και ήπιο εξάνθημα δεν σημαίνει απαραίτητα σοβαρό πρόβλημα. Υπάρχουν όμως καταστάσεις στις οποίες δεν είναι σωστό να συνεχίζεται η αυτοθεραπεία.

Ζητήστε ιατρική αξιολόγηση όταν:

• η βλάβη εξαπλώνεται ή εμφανίζονται συνεχώς νέες περιοχές,
• δεν υπάρχει σαφής βελτίωση παρά την κατάλληλη αντιμετώπιση,
• το εξάνθημα επανεμφανίζεται αμέσως μετά τη διακοπή κορτιζόνης,
• υπάρχουν έντονος πόνος, πρήξιμο, πύον ή εκτεταμένες κρούστες,
• υπάρχει πυρετός ή γενική αδιαθεσία μαζί με το δερματικό πρόβλημα,
• προσβάλλεται το τριχωτό της κεφαλής, ιδιαίτερα όταν υπάρχει απώλεια τριχών,
• υπάρχει πιθανή ονυχομυκητίαση πριν από παρατεταμένη θεραπεία,
• το άτομο είναι ανοσοκατεσταλμένο ή έχει σοβαρό υποκείμενο νόσημα,
• η βλάβη είναι πολύ κοντά στα μάτια ή βρίσκεται σε ιδιαίτερα ευαίσθητη περιοχή,
• δεν είναι ξεκάθαρο αν πρόκειται για μύκητα, έκζεμα ή άλλη δερματοπάθεια.

Η σωστή ερώτηση δεν είναι «ποια κρέμα να δοκιμάσω μετά;», αλλά «ποια είναι η διάγνωση και χρειάζεται να την επιβεβαιώσουμε εργαστηριακά;». Όταν η κλινική εικόνα είναι αμφίβολη, ένα σωστά ληφθέν ξέσμα δέρματος μπορεί να δώσει πολύ περισσότερη πληροφορία από διαδοχικές εμπειρικές θεραπείες.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρική σημείωση: Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την κλινική εξέταση από γιατρό ή δερματολόγο. Η επιλογή εξέτασης και θεραπείας εξαρτάται από την περιοχή, την έκταση, το ιστορικό και την κλινική εικόνα κάθε ασθενούς.