1
Τι είναι η προλακτίνη;

Η προλακτίνη είναι ορμόνη που παράγεται κυρίως από τα λακτοτρόπα κύτταρα της υπόφυσης.
Είναι περισσότερο γνωστή για τον ρόλο της στην παραγωγή γάλακτος στις γυναίκες, όμως υπάρχει φυσιολογικά
και στους άνδρες και συμμετέχει στη ρύθμιση του αναπαραγωγικού και ορμονικού συστήματος.

Η έκκρισή της ελέγχεται σε μεγάλο βαθμό από τη ντοπαμίνη, η οποία ασκεί ανασταλτική δράση.
Για αυτό φάρμακα που μειώνουν τη δράση της ντοπαμίνης μπορούν να αυξήσουν σημαντικά την προλακτίνη.

Στον άνδρα, επίμονη και βιολογικά δραστική υπερπρολακτιναιμία μπορεί να επηρεάσει τον υποθαλαμοϋποφυσιακό
άξονα και να συνδεθεί με υπογοναδισμό, μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, στυτική δυσλειτουργία και προβλήματα
γονιμότητας.

2
Μπορούν τα αναβολικά να αυξήσουν την προλακτίνη;

Σε ορισμένους χρήστες αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών έχουν παρατηρηθεί αυξημένες συγκεντρώσεις
προλακτίνης. Υπάρχουν ανθρώπινες παρατηρητικές μελέτες που έχουν καταγράψει υψηλότερη προλακτίνη
παράλληλα με σημαντικές μεταβολές της τεστοστερόνης, της LH και της FSH.

Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι τα αναβολικά προκαλούν υποχρεωτικά υπερπρολακτιναιμία σε κάθε χρήστη.
Οι χρήστες συχνά λαμβάνουν διαφορετικούς συνδυασμούς ορμονών, φαρμάκων και άλλων ουσιών, σε διαφορετικές
δόσεις και για διαφορετικά χρονικά διαστήματα. Αυτό δυσκολεύει σημαντικά την απόδοση μιας αυξημένης τιμής
σε μία και μόνο ουσία.

3
Γιατί δεν πρέπει να θεωρούμε ότι φταίνε πάντα τα αναβολικά;

Η προλακτίνη είναι μια ορμόνη που μπορεί να μεταβληθεί από πολλούς παράγοντες. Μια ήπια αύξηση μπορεί να
εμφανιστεί ακόμη και χωρίς οργανική νόσο. Αν το αποτέλεσμα αποδοθεί αμέσως στα αναβολικά, υπάρχει κίνδυνος
να παραβλεφθεί η πραγματική αιτία.

Μεταξύ των καταστάσεων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι:

• στρες και δυσκολία κατά την αιμοληψία,
• έντονη σωματική άσκηση,
• ύπνος ή αιμοληψία πολύ κοντά στην αφύπνιση,
• ορισμένα ψυχιατρικά ή αντιεμετικά φάρμακα,
• οπιοειδή και άλλα φάρμακα,
• πρωτοπαθής υποθυρεοειδισμός,
• χρόνια νεφρική δυσλειτουργία,
• μακροπρολακτίνη,
• βλάβες της υπόφυσης ή της περιοχής του μίσχου της υπόφυσης,
• προλακτίνωμα.

Επομένως το ιστορικό χρήσης αναβολικών είναι ένα μέρος της διερεύνησης και όχι η τελική διάγνωση.

4
Προλακτίνη και άξονας τεστοστερόνης–LH–FSH

Η προλακτίνη δεν πρέπει να εξετάζεται μόνη της. Στους άνδρες, ιδιαίτερα όταν υπάρχει χρήση εξωγενούς
τεστοστερόνης ή αναβολικών, το αποτέλεσμα αποκτά πολύ μεγαλύτερη αξία όταν εξετάζεται μαζί με
ολική τεστοστερόνη, LH και FSH.

Η επίμονη πραγματική υπερπρολακτιναιμία μπορεί να αναστείλει τη φυσιολογική λειτουργία του άξονα
υποθάλαμος–υπόφυση–γονάδες και να συμβάλει σε χαμηλότερη παραγωγή γοναδοτροπινών και ενδογενούς
τεστοστερόνης.

Ωστόσο, στους χρήστες αναβολικών υπάρχει μία σημαντική επιπλοκή: τα ίδια τα εξωγενή ανδρογόνα μπορούν
να καταστείλουν έντονα την LH και την FSH. Επομένως μια χαμηλή LH ή FSH δεν αποδεικνύει ότι η καταστολή
προκαλείται από την προλακτίνη.

5
Τι συμβαίνει με LH και FSH κατά τη χρήση αναβολικών;

Η εξωγενής χορήγηση ανδρογόνων δημιουργεί ισχυρή αρνητική ανάδραση στον υποθάλαμο και στην υπόφυση.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πολύ χαμηλή ή ακόμη και σχεδόν μη ανιχνεύσιμη LH και FSH.

Αυτό μειώνει την ενδογενή παραγωγή τεστοστερόνης από τους όρχεις και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά
τη σπερματογένεση και τη γονιμότητα.

Για τον λόγο αυτό, ο συνδυασμός «υψηλή προλακτίνη + χαμηλή LH/FSH» σε χρήστη αναβολικών δεν μπορεί να
ερμηνευτεί με τον ίδιο τρόπο όπως σε έναν άνδρα που δεν λαμβάνει εξωγενή ανδρογόνα.

Δείτε επίσης τον αναλυτικό οδηγό:
FSH και LH – τιμές και ερμηνεία.

6
Προλακτίνη και τεστοστερόνη

Σε έναν άνδρα χωρίς εξωγενή ορμονική λήψη, επίμονη υπερπρολακτιναιμία μπορεί να συνδέεται με
χαμηλή τεστοστερόνη λόγω αναστολής του αναπαραγωγικού άξονα.

Στον χρήστη αναβολικών, όμως, η μέτρηση της τεστοστερόνης μπορεί να είναι υψηλή, φυσιολογική ή χαμηλή
ανάλογα με την ουσία, τη δόση, τον χρόνο από την τελευταία χορήγηση και το εάν βρίσκεται σε ενεργό χρήση
ή μετά τη διακοπή.

Γι’ αυτό δεν αρκεί η ερώτηση «είναι υψηλή ή χαμηλή η τεστοστερόνη;». Χρειάζεται να γνωρίζουμε
πότε έγινε η εξέταση σε σχέση με τη λήψη των ουσιών και να εξετάζουμε ταυτόχρονα τις
LH, FSH και, όπου χρειάζεται, τη SHBG.

7
Προλακτίνη και οιστραδιόλη

Η οιστραδιόλη αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα που συχνά περιπλέκει την εικόνα στους χρήστες ανδρογόνων.
Μέρος της τεστοστερόνης μπορεί να μετατραπεί σε οιστραδιόλη μέσω της αρωματάσης, επομένως οι συγκεντρώσεις
της μπορεί να μεταβληθούν σημαντικά ανάλογα με το ορμονικό σχήμα.

Τα οιστρογόνα συμμετέχουν στη ρύθμιση των λακτοτρόπων κυττάρων και της έκκρισης προλακτίνης, αλλά στην
κλινική πράξη δεν πρέπει να δημιουργείται ένας απλοϊκός κανόνας του τύπου
«υψηλή οιστραδιόλη σημαίνει υψηλή προλακτίνη».

Αν υπάρχουν ευαισθησία μαστών ή γυναικομαστία, η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται στην προλακτίνη.
Η τεστοστερόνη, η οιστραδιόλη, το ιστορικό φαρμάκων και η κλινική εξέταση είναι σημαντικότερα για τη σωστή
διαφορική διάγνωση.

Δείτε:
Οιστραδιόλη: εξέταση αίματος και ερμηνεία.

8
Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει η υψηλή προλακτίνη;

Όταν η υπερπρολακτιναιμία είναι πραγματική, σημαντική και επίμονη, στους άνδρες μπορεί να συνδέεται με:

• μειωμένη σεξουαλική επιθυμία,
• στυτική δυσλειτουργία,
• υπογονιμότητα,
• χαμηλή ενδογενή τεστοστερόνη,
• μείωση της παραγωγής σπέρματος,
• σπανιότερα γαλακτόρροια,
• μακροχρόνια απώλεια οστικής μάζας όταν συνυπάρχει επίμονος υπογοναδισμός.

Τα συμπτώματα αυτά όμως δεν είναι ειδικά για την προλακτίνη. Για παράδειγμα, μειωμένη λίμπιντο
ή στυτική δυσλειτουργία μπορεί να εμφανιστούν και από διαταραχές τεστοστερόνης, οιστραδιόλης, ψυχολογικούς
παράγοντες, φάρμακα ή καρδιαγγειακά και μεταβολικά προβλήματα.

9
Προλακτίνη, λίμπιντο και στύση

Η σημαντική υπερπρολακτιναιμία μπορεί να επηρεάσει τη σεξουαλική λειτουργία τόσο μέσω άμεσων
νευροενδοκρινικών μηχανισμών όσο και μέσω της καταστολής του γοναδικού άξονα.

Ωστόσο, σε κάποιον που χρησιμοποιεί αναβολικά, η εμφάνιση μειωμένης λίμπιντο δεν αποτελεί από μόνη της
ένδειξη ότι «ανέβηκε η προλακτίνη». Το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να εμφανιστεί λόγω απότομων μεταβολών των
ανδρογόνων, της οιστραδιόλης, μετά τη διακοπή ενός κύκλου ή λόγω άλλων φαρμάκων.

Η εργαστηριακή μέτρηση έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από την προσπάθεια διάγνωσης της προλακτίνης με βάση
τα συμπτώματα.

10
Στρες, ύπνος και γυμναστική: μπορούν να ανεβάσουν την προλακτίνη;

Ναι. Η προλακτίνη είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη σε φυσιολογικά ερεθίσματα. Το άγχος πριν ή κατά τη διάρκεια
της αιμοληψίας μπορεί να προκαλέσει παροδική αύξηση. Το ίδιο μπορεί να συμβεί μετά από έντονη άσκηση,
με διαταραχές ύπνου ή όταν η αιμοληψία γίνεται πολύ κοντά στην αφύπνιση.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στον άνθρωπο που γυμνάζεται εντατικά. Μια ήπια αυξημένη προλακτίνη μετά από
βαριά προπόνηση δεν πρέπει να οδηγεί απευθείας σε διάγνωση ενδοκρινικής νόσου.

11
Ποια φάρμακα μπορούν να αυξήσουν την προλακτίνη;

Η ανασκόπηση όλων των φαρμάκων είναι απαραίτητη, επειδή η φαρμακευτική υπερπρολακτιναιμία είναι συχνότερη
από όσο πιστεύουν πολλοί ασθενείς.

Φάρμακα που μπορεί να επηρεάσουν την προλακτίνη περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων:

• ορισμένα αντιψυχωσικά,
• ορισμένα αντικαταθλιπτικά,
• μετοκλοπραμίδη και άλλα φάρμακα που επηρεάζουν τη ντοπαμίνη,
• ορισμένα αντιεμετικά,
• οπιοειδή,
• ορισμένα αντιυπερτασικά και άλλα φάρμακα σε ειδικές περιπτώσεις.

Ο χρήστης αναβολικών πρέπει επομένως να αναφέρει όλες τις ουσίες που λαμβάνει και όχι μόνο
την τεστοστερόνη ή το βασικό αναβολικό.

Δεν πρέπει να διακόπτεται συνταγογραφημένη αγωγή χωρίς συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό.

12
Γιατί ελέγχουμε TSH όταν η προλακτίνη είναι αυξημένη;

Ο πρωτοπαθής υποθυρεοειδισμός αποτελεί αναγνωρισμένη και δυνητικά αναστρέψιμη αιτία
υπερπρολακτιναιμίας. Για αυτό ο έλεγχος της TSH αποτελεί βασικό μέρος της διερεύνησης μιας
ανεξήγητα αυξημένης προλακτίνης.

Όταν η TSH είναι αυξημένη, συνήθως αξιολογείται μαζί με την ελεύθερη θυροξίνη, ώστε να διαπιστωθεί αν υπάρχει
υποθυρεοειδισμός και εάν αυτός μπορεί να εξηγεί το εργαστηριακό εύρημα.

Αυτό είναι ακόμη ένας λόγος για τον οποίο η προλακτίνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απομονωμένος
«δείκτης παρενέργειας αναβολικών».

13
Τι είναι η μακροπρολακτίνη και γιατί έχει σημασία;

Η προλακτίνη που μετρά το εργαστήριο δεν κυκλοφορεί πάντοτε αποκλειστικά στη μικρή, βιολογικά δραστική μορφή
της. Σε ορισμένους ανθρώπους σημαντικό ποσοστό της μετρούμενης προλακτίνης αποτελείται από μεγαλύτερα
μοριακά σύμπλοκα που ονομάζονται μακροπρολακτίνη.

Η μακροπρολακτίνη έχει συνήθως πολύ μικρότερη βιολογική δραστικότητα. Έτσι μπορεί να υπάρχει αυξημένη
«ολική» προλακτίνη στο εργαστήριο χωρίς την αναμενόμενη κλινική εικόνα σημαντικής υπερπρολακτιναιμίας.

Για αυτό οι ενδοκρινολογικές οδηγίες συστήνουν να εξετάζεται η μακροπρολακτίνη ιδιαίτερα σε
ασυμπτωματικούς ασθενείς με αυξημένη προλακτίνη.

Η διερεύνησή της μπορεί να αποτρέψει άσκοπες επαναλαμβανόμενες εξετάσεις, απεικονίσεις και θεραπείες.

14
Πώς γίνεται σωστά η εξέταση προλακτίνης;

Δεν απαιτείται σε κάθε περίπτωση ειδική πολύωρη νηστεία μόνο και μόνο για την προλακτίνη. Όταν όμως
γίνεται ευρύτερος ορμονικός ή μεταβολικός έλεγχος, ακολουθούνται οι οδηγίες που ισχύουν για τις υπόλοιπες
εξετάσεις του ίδιου δείγματος.

Για πιο αξιόπιστη εκτίμηση είναι χρήσιμο:

• να αποφεύγεται έντονη προπόνηση ακριβώς πριν την αιμοληψία,
• να μην γίνεται η λήψη αμέσως μετά την αφύπνιση,
• να προηγείται λίγος χρόνος ηρεμίας στο εργαστήριο,
• να αποφεύγεται περιττό άγχος κατά τη διαδικασία,
• να δηλώνονται όλα τα φάρμακα, ορμόνες και αναβολικές ουσίες,
• να αναφέρεται αν η προηγούμενη μέτρηση ήταν αυξημένη.

Σε οριακή ή απροσδόκητη αύξηση, μια δεύτερη μέτρηση κάτω από πιο ελεγχόμενες συνθήκες μπορεί να αλλάξει
εντελώς την ερμηνεία.

Περισσότερα:
Προλακτίνη – προετοιμασία, τιμές και ερμηνεία.

15
Ποιες εξετάσεις χρειάζονται μαζί με την προλακτίνη;

Ο ακριβής έλεγχος εξατομικεύεται, αλλά σε άνδρα που χρησιμοποιεί ή έχει πρόσφατα διακόψει αναβολικά
μπορεί να αξιολογηθούν:

Δεν σημαίνει ότι κάθε άνδρας χρειάζεται υποχρεωτικά όλες τις παραπάνω εξετάσεις. Το ιστορικό και το
ύψος της προλακτίνης καθορίζουν τον επόμενο έλεγχο.

16
Πώς ερμηνεύεται ο συνδυασμός των αποτελεσμάτων;

Παράδειγμα 1: Ήπια αυξημένη προλακτίνη μετά από έντονη προπόνηση
Αν δεν υπάρχουν συμπτώματα και η αύξηση είναι μικρή, μπορεί να προηγηθεί σωστά προετοιμασμένη επανάληψη
πριν θεωρηθεί ότι υπάρχει σταθερή υπερπρολακτιναιμία.

Παράδειγμα 2: Αυξημένη προλακτίνη και πολύ χαμηλή LH/FSH κατά τη χρήση αναβολικών
Η χαμηλή LH και FSH μπορεί να εξηγείται κυρίως από την καταστολή που προκαλούν τα εξωγενή ανδρογόνα.
Δεν αποδεικνύει ότι η προλακτίνη είναι η αιτία της καταστολής.

Παράδειγμα 3: Αυξημένη προλακτίνη και υψηλή TSH
Πρέπει να διερευνηθεί υποθυρεοειδισμός, ο οποίος αποτελεί αναγνωρισμένη αιτία υπερπρολακτιναιμίας.

Παράδειγμα 4: Αυξημένη προλακτίνη χωρίς συμπτώματα
Ο έλεγχος μακροπρολακτίνης αποκτά ιδιαίτερη αξία.

Παράδειγμα 5: Επίμονη σημαντική αύξηση χωρίς προφανή εξήγηση
Χρειάζεται ιατρική και ενδοκρινολογική αξιολόγηση και ενδέχεται να απαιτηθεί περαιτέρω διερεύνηση της υπόφυσης.

17
Πότε χρειάζεται επανάληψη της προλακτίνης;

Μια μεμονωμένη τιμή πάνω από το όριο αναφοράς μπορεί να είναι πραγματική, αλλά όταν η αύξηση είναι μικρή,
απροσδόκητη ή δεν ταιριάζει με την κλινική εικόνα είναι συχνά χρήσιμο να επιβεβαιώνεται.

Η επανάληψη είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν:

• η προηγούμενη αιμοληψία έγινε μετά από έντονη άσκηση,
• υπήρχε έντονο άγχος ή δύσκολη αιμοληψία,
• ο ασθενής δεν έχει κανένα σχετικό σύμπτωμα,
• η τιμή είναι οριακά αυξημένη,
• δεν υπάρχει προηγούμενη μέτρηση για σύγκριση,
• το αποτέλεσμα δεν συμβαδίζει με τις υπόλοιπες ορμονικές εξετάσεις.

Η ανάγκη επανάληψης και ο χρόνος της καθορίζονται από το ύψος της τιμής και την κλινική εικόνα.

18
Πότε εξετάζεται η μαγνητική υπόφυσης;

Η μαγνητική τομογραφία υπόφυσης δεν είναι συνήθως το πρώτο βήμα για κάθε μικρή αύξηση
προλακτίνης.

Προηγείται συνήθως επιβεβαίωση του εργαστηριακού ευρήματος και αξιολόγηση πιθανών φυσιολογικών,
φαρμακευτικών και συστηματικών αιτίων.

Απεικόνιση μπορεί να εξεταστεί όταν υπάρχει επιβεβαιωμένη και ανεξήγητη υπερπρολακτιναιμία,
ιδίως όταν είναι σημαντική, συνοδεύεται από συμπτώματα ή δεν μπορεί να αποδοθεί σε φάρμακα,
υποθυρεοειδισμό, νεφρική νόσο ή άλλη προφανή αιτία.

Η απόφαση για μαγνητική πρέπει να γίνεται από τον θεράποντα ή τον ενδοκρινολόγο και όχι μόνο με βάση
μια μεμονωμένη εργαστηριακή τιμή.

19
Χρειάζεται καβεργολίνη επειδή η προλακτίνη είναι αυξημένη;

Όχι αυτομάτως. Η καβεργολίνη είναι αγωνιστής ντοπαμίνης και αποτελεί σημαντικό θεραπευτικό
φάρμακο για συγκεκριμένες μορφές υπερπρολακτιναιμίας και ιδιαίτερα για προλακτινώματα.
Δεν είναι όμως φάρμακο που πρέπει να λαμβάνεται επειδή μία εξέταση έδειξε απλώς λίγο αυξημένη προλακτίνη.

Πριν συζητηθεί οποιαδήποτε θεραπεία πρέπει να είναι σαφές:

• αν η αύξηση είναι πραγματική και επαναλαμβανόμενη,
• αν υπάρχει μακροπρολακτίνη,
• αν ευθύνεται κάποιο φάρμακο,
• αν υπάρχει υποθυρεοειδισμός ή άλλο συστηματικό αίτιο,
• αν υπάρχουν συμπτώματα,
• αν υπάρχει παθολογία της υπόφυσης.

20
Τι αλλάζει μετά τη διακοπή των αναβολικών;

Μετά τη διακοπή, ο ορμονικός άξονας δεν επανέρχεται υποχρεωτικά αμέσως στη φυσιολογική του κατάσταση.
Η τεστοστερόνη μπορεί να μειωθεί σημαντικά, ενώ LH και FSH μπορεί να παραμένουν κατασταλμένες για κάποιο
διάστημα.

Αυτό μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα που μοιάζουν με εκείνα της υπερπρολακτιναιμίας, όπως χαμηλή λίμπιντο,
κόπωση ή σεξουαλική δυσλειτουργία.

Επομένως μετά τη διακοπή είναι ιδιαίτερα σημαντικό να μην θεωρείται αυτομάτως ότι κάθε σύμπτωμα οφείλεται
στην προλακτίνη. Ο εργαστηριακός έλεγχος πρέπει να αξιολογεί συνολικά τον άξονα και να λαμβάνει υπόψη
το είδος και τη διάρκεια της προηγούμενης χρήσης.

21
Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;

Μια ήπια αύξηση της προλακτίνης χωρίς συμπτώματα συνήθως δεν αποτελεί επείγον περιστατικό.
Υπάρχουν όμως καταστάσεις στις οποίες απαιτείται ταχύτερη ιατρική αξιολόγηση.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχουν:

• έντονος ή νέος επίμονος πονοκέφαλος,
• διαταραχές όρασης ή περιορισμός οπτικών πεδίων,
• πολύ υψηλή και επιβεβαιωμένη προλακτίνη,
• έντονα συμπτώματα υπογοναδισμού,
• γαλακτόρροια σε άνδρα,
• επίμονη υπογονιμότητα ή σημαντική σεξουαλική δυσλειτουργία,
• συνδυασμός ορμονικών διαταραχών που υποδηλώνει δυσλειτουργία της υπόφυσης.

Ξαφνικός πολύ έντονος πονοκέφαλος μαζί με διαταραχές όρασης ή νευρολογικά συμπτώματα χρειάζεται
επείγουσα ιατρική εκτίμηση και δεν πρέπει να αποδίδεται απλώς σε «ορμονική διαταραχή από το γυμναστήριο».

22
Συμπέρασμα: η προλακτίνη δεν ερμηνεύεται μόνη της

Η προλακτίνη μπορεί να βρεθεί αυξημένη σε έναν άνδρα που χρησιμοποιεί αναβολικά, αλλά
η χρήση αναβολικών δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή εξήγηση.

Η ασφαλέστερη προσέγγιση είναι να επιβεβαιωθεί πρώτα ότι πρόκειται για πραγματική υπερπρολακτιναιμία
και στη συνέχεια να αξιολογηθούν οι πιθανές αιτίες.

Ανάλογα με την περίπτωση προστίθενται οιστραδιόλη, SHBG, νεφρική λειτουργία και άλλες εξετάσεις.
Εάν η προλακτίνη παραμένει αυξημένη χωρίς σαφή εξήγηση, η διερεύνηση συνεχίζεται ιατρικά και μπορεί
να περιλαμβάνει ενδοκρινολογική εκτίμηση και απεικόνιση της υπόφυσης.

Το σημαντικότερο είναι να αποφεύγεται τόσο η υπερδιάγνωση όσο και η αυτοθεραπεία με φάρμακα που
μειώνουν την προλακτίνη.

Συχνές ερωτήσεις

Βιβλιογραφία

1. Petersenn S, Fleseriu M, Casanueva FF, et al.
   Diagnosis and management of prolactin-secreting pituitary adenomas: a Pituitary Society international Consensus Statement.
   Nature Reviews Endocrinology. 2023;19:722–740.
   Δείτε την πηγή
2. Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR, et al.
   Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline.
   Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2011;96:273–288.
   Δείτε την πηγή
3. Drummond JB, Molitch ME.
   Prolactinoma Management. Endotext, NCBI Bookshelf.
   Δείτε την πηγή
4. Glezer A, Bronstein MD.
   Hyperprolactinemia. Endotext, NCBI Bookshelf.
   Δείτε την πηγή
5. Bond P, Smit DL, de Ronde W.
   Anabolic–androgenic steroids: How do they work and what are the risks?
   Frontiers in Endocrinology. 2022.
   Δείτε την πηγή
6. Ali LQ, et al.
   A hormonal side effect of anabolic steroids among athletes.
   Pathophysiology. 2024.
   PubMed
7. Mubarak GS, et al.
   Abnormalities in Blood Parameters in Athletes Taking Anabolic-Androgenic Steroids.
   Substance Abuse and Rehabilitation. 2025.
   PubMed Central