Βαλεριάνα για Ύπνο και Άγχος: Δοσολογία, Πότε Δρα, Παρενέργειες και Αλληλεπιδράσεις

1Τι είναι η βαλεριάνα

Η βαλεριάνα είναι φυτό με επιστημονική ονομασία Valeriana officinalis. Για την παρασκευή φυτικών φαρμάκων και συμπληρωμάτων χρησιμοποιούνται κυρίως η αποξηραμένη ρίζα και τα υπόγεια στελέχη του φυτού.

Χρησιμοποιείται παραδοσιακά για την ανακούφιση ήπιας νευρικής έντασης και ως βοήθημα σε παροδικές δυσκολίες ύπνου. Η χαρακτηριστική έντονη μυρωδιά της ρίζας είναι φυσιολογική και δεν σημαίνει ότι το προϊόν έχει αλλοιωθεί.

Η βαλεριάνα δεν είναι το ίδιο με τη μελατονίνη. Η μελατονίνη είναι ορμόνη που λειτουργεί ως σήμα του βιολογικού ρολογιού, ενώ η βαλεριάνα είναι φυτικό παρασκεύασμα με διαφορετικό και όχι πλήρως διευκρινισμένο μηχανισμό δράσης.

2Σε ποιες μορφές κυκλοφορεί

Η βαλεριάνα διατίθεται σε πολλές μορφές, οι οποίες δεν είναι απαραίτητα ισοδύναμες μεταξύ τους:

• Δισκία ή κάψουλες με ξηρό εκχύλισμα ρίζας βαλεριάνας.
• Αποξηραμένη ρίζα για παρασκευή αφεψήματος.
• Σταγόνες ή βάμμα, συχνά με περιεκτικότητα σε αιθανόλη.
• Σιρόπια ή πόσιμα διαλύματα.
• Συνδυαστικά προϊόντα με μελατονίνη, πασιφλόρα, λυκίσκο, μελισσόχορτο, χαμομήλι, μαγνήσιο ή βιταμίνες.

Δύο προϊόντα που αναγράφουν την ίδια ποσότητα σε mg μπορεί να μην έχουν την ίδια δραστικότητα. Σημασία έχουν ο τύπος του εκχυλίσματος, η αναλογία φυτικής δρόγης προς εκχύλισμα, ο διαλύτης εκχύλισης και η τυποποίηση των συστατικών.

3Πώς θεωρείται ότι δρα

Η βαλεριάνα περιέχει πολλά διαφορετικά συστατικά, όπως βαλερενικά οξέα, πτητικά έλαια και άλλες φυτικές ενώσεις. Δεν έχει αποδειχθεί ότι ένα μόνο συστατικό ευθύνεται για το σύνολο της δράσης της.

Εργαστηριακά δεδομένα υποδεικνύουν πιθανή επίδραση σε μηχανισμούς που σχετίζονται με το γ-αμινοβουτυρικό οξύ, γνωστό ως GABA. Το GABA είναι βασικός ανασταλτικός νευροδιαβιβαστής του κεντρικού νευρικού συστήματος και συμμετέχει στη χαλάρωση και στη μείωση της νευρωνικής διέγερσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η βαλεριάνα δρα με τον ίδιο τρόπο ή με την ίδια ένταση όπως οι βενζοδιαζεπίνες. Η κλινική της επίδραση είναι συνήθως ηπιότερη, λιγότερο προβλέψιμη και εξαρτάται σημαντικά από το παρασκεύασμα.

4Βοηθά πραγματικά στον ύπνο;

Τα επιστημονικά δεδομένα δεν είναι απόλυτα. Ορισμένες μελέτες έχουν καταγράψει υποκειμενική βελτίωση της ποιότητας του ύπνου ή μικρότερη δυσκολία στην έλευση του ύπνου. Άλλες μελέτες δεν έχουν δείξει ουσιαστική διαφορά από το εικονικό φάρμακο.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων αναγνωρίζει συγκεκριμένα ξηρά αιθανολικά εκχυλίσματα για ήπια νευρική ένταση και διαταραχές ύπνου, με βάση κλινικές μελέτες. Για άλλα παρασκευάσματα η χρήση βασίζεται περισσότερο στη μακρόχρονη παραδοσιακή εμπειρία.

Ωστόσο, η νεότερη συνολική αξιολόγηση των διαθέσιμων ανασκοπήσεων κατέληξε ότι δεν υπάρχει επαρκής και σταθερή τεκμηρίωση για τη βαλεριάνα ως θεραπεία της αϋπνίας. Ενδέχεται να βελτιώνει το πώς αντιλαμβάνεται κάποιος τον ύπνο του, χωρίς αντίστοιχη σταθερή βελτίωση σε αντικειμενικές μετρήσεις.

5Βαλεριάνα για άγχος και νευρική ένταση

Η βαλεριάνα χρησιμοποιείται συχνά για «άγχος», αλλά ο όρος χρειάζεται προσοχή. Άλλο είναι η προσωρινή νευρικότητα μετά από μια δύσκολη ημέρα και άλλο μια αγχώδης διαταραχή με επίμονα συμπτώματα, κρίσεις πανικού ή σημαντική επίπτωση στην καθημερινότητα.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για να θεωρηθεί αποδεδειγμένη θεραπεία της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής, της κατάθλιψης ή των κρίσεων πανικού. Μπορεί να έχει ήπια χαλαρωτική επίδραση σε ορισμένους ανθρώπους, αλλά δεν αντικαθιστά την ιατρική αξιολόγηση, την ψυχοθεραπεία ή την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.

Επίμονο άγχος με ταχυκαρδία, δύσπνοια, τρόμο, απώλεια βάρους, έντονη εφίδρωση ή αϋπνία μπορεί επίσης να σχετίζεται με θυρεοειδική δυσλειτουργία, αναιμία, υπερβολική καφεΐνη, φάρμακα ή άλλη οργανική αιτία.

6Σε πόση ώρα δρα η βαλεριάνα;

Πολλά προϊόντα λαμβάνονται περίπου 30 έως 60 λεπτά πριν από την κατάκλιση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο θα αισθανθεί άμεση υπνηλία μέσα σε συγκεκριμένο χρόνο.

Η βαλεριάνα δεν λειτουργεί πάντα ως «χάπι που σε ρίχνει για ύπνο». Σε ορισμένους ανθρώπους το αποτέλεσμα είναι ήπιο ή γίνεται αντιληπτό μόνο μετά από επαναλαμβανόμενη χρήση για μερικές ημέρες. Σε άλλους δεν εμφανίζεται ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων επισημαίνει ότι η αποτελεσματικότητα συγκεκριμένων παρασκευασμάτων μπορεί να γίνεται πιο εμφανής μετά από περίπου δύο εβδομάδες χρήσης. Αν τα προβλήματα ύπνου ή η νευρική ένταση επιμένουν ή επιδεινώνονται μετά από δύο εβδομάδες, χρειάζεται συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού.

7Δοσολογία βαλεριάνας στους ενήλικες

Δεν υπάρχει μία ενιαία δοσολογία που να ισχύει για όλα τα προϊόντα. Η ποσότητα εξαρτάται από τη μορφή, τη συγκέντρωση και τον τρόπο παρασκευής του εκχυλίσματος.

Η περιοχή των 300–600 mg αφορά κυρίως ποσότητες εκχυλίσματος που έχουν χρησιμοποιηθεί σε μελέτες και δεν αποτελεί αυτόματη σύσταση για οποιοδήποτε εμπορικό προϊόν. Πρώτη αναφορά πρέπει να είναι πάντα το φύλλο οδηγιών και η συμβουλή επαγγελματία υγείας.

8Πώς λαμβάνεται σωστά

• Ακολουθήστε τη δοσολογία του συγκεκριμένου προϊόντος.
• Για τον ύπνο, συνήθως λαμβάνεται 30–60 λεπτά πριν από την κατάκλιση.
• Εξασφαλίστε ότι υπάρχουν αρκετές ώρες διαθέσιμες για ύπνο.
• Μην αυξάνετε τη δόση επειδή δεν αισθανθήκατε άμεση υπνηλία.
• Μην επαναλαμβάνετε αυθαίρετα τη δόση στη μέση της νύχτας.
• Μην τη συνδυάζετε με αλκοόλ ή άλλα προϊόντα ύπνου χωρίς έλεγχο.

Η λήψη με ή χωρίς τροφή εξαρτάται από το προϊόν. Αν προκαλεί στομαχική ενόχληση, μπορεί να είναι καλύτερα ανεκτή μετά από ένα ελαφρύ γεύμα, εφόσον αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με τις οδηγίες της συσκευασίας.

9Πώς επιλέγουμε προϊόν βαλεριάνας

Η ποιότητα του προϊόντος είναι σημαντική, επειδή τα φυτικά παρασκευάσματα μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ως προς τη σύνθεση και τη συγκέντρωση.

Στην ετικέτα είναι χρήσιμο να αναγράφονται:

• η ποσότητα βαλεριάνας ανά δόση,
• αν πρόκειται για σκόνη ρίζας ή για εκχύλισμα,
• η αναλογία εκχύλισης, όταν είναι διαθέσιμη,
• ο διαλύτης που χρησιμοποιήθηκε για την εκχύλιση,
• όλα τα πρόσθετα φυτικά συστατικά,
• η προτεινόμενη ημερήσια δόση,
• οι προειδοποιήσεις και η ηλικιακή ομάδα χρήσης.

Ένα μονοσυστατικό προϊόν είναι συνήθως ευκολότερο να αξιολογηθεί από ένα μείγμα πολλών βοτάνων. Σε ένα σύνθετο σκεύασμα είναι δυσκολότερο να προσδιοριστεί ποιο συστατικό βοήθησε ή προκάλεσε ανεπιθύμητη ενέργεια.

10Παρενέργειες της βαλεριάνας

Η βραχυχρόνια χρήση είναι συνήθως καλά ανεκτή από τους περισσότερους υγιείς ενήλικες. Παρενέργειες που έχουν αναφερθεί περιλαμβάνουν:

• ναυτία ή κοιλιακές κράμπες,
• στομαχική ενόχληση,
• πονοκέφαλο,
• ζάλη,
• πρωινή υπνηλία ή αίσθημα «βαριού κεφαλιού»,
• μειωμένη πνευματική διαύγεια,
• έντονα ή ζωηρά όνειρα,
• ανησυχία, διέγερση ή παράδοξη νευρικότητα.

Παρότι προωθείται για χαλάρωση, σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκαλέσει το αντίθετο αποτέλεσμα, όπως ανησυχία ή μεγαλύτερη δυσκολία στον ύπνο. Σε αυτή την περίπτωση η λήψη πρέπει να διακόπτεται.

Άμεση ιατρική βοήθεια χρειάζεται αν εμφανιστούν δυσκολία στην αναπνοή, οίδημα στο πρόσωπο, λιποθυμία, σοβαρή σύγχυση ή σημεία σοβαρής αλλεργικής αντίδρασης.

11Υπνηλία, οδήγηση και εργασία

Η βαλεριάνα μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα οδήγησης και χειρισμού μηχανημάτων. Ακόμη και αν δεν προκαλεί έντονη υπνηλία το βράδυ, μπορεί να παραμένει μειωμένη εγρήγορση το επόμενο πρωί.

Την πρώτη φορά είναι προτιμότερο να λαμβάνεται βράδυ πριν από ημέρα κατά την οποία δεν απαιτείται πρωινή οδήγηση ή εργασία υψηλής ακρίβειας. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε επαγγέλματα που περιλαμβάνουν:

• οδήγηση επαγγελματικού οχήματος,
• χειρισμό μηχανημάτων,
• εργασία σε ύψος,
• ιατρικές ή τεχνικές πράξεις που απαιτούν πλήρη συγκέντρωση,
• νυχτερινές βάρδιες.

Αν υπάρχει πρωινή υπνηλία, ζάλη ή αργές αντιδράσεις, δεν πρέπει να οδηγήσετε.

12Βαλεριάνα και αλκοόλ

Ο συνδυασμός βαλεριάνας με αλκοόλ πρέπει να αποφεύγεται. Και τα δύο μπορεί να μειώσουν την εγρήγορση, να προκαλέσουν ζάλη και να επηρεάσουν τον συντονισμό και την κρίση.

Το αλκοόλ μπορεί αρχικά να διευκολύνει την υπνηλία, αλλά διαταράσσει τη δομή του ύπνου, αυξάνει τις αφυπνίσεις και μπορεί να επιδεινώσει το ροχαλητό ή την υπνική άπνοια. Επομένως, δεν αποτελεί κατάλληλη «ενίσχυση» της βαλεριάνας.

Ιδιαίτερα επικίνδυνος μπορεί να είναι ο συνδυασμός αλκοόλ, βαλεριάνας και συνταγογραφούμενου υπνωτικού ή αγχολυτικού.

13Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα

Δεν έχουν τεκμηριωθεί πολλές συγκεκριμένες φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις, αλλά υπάρχει σημαντική πρακτική ανησυχία για αθροιστική καταστολή του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Όποιος λαμβάνει χρόνια φαρμακευτική αγωγή πρέπει να δείχνει στον γιατρό ή στον φαρμακοποιό το ακριβές προϊόν και όχι απλώς να αναφέρει ότι παίρνει «ένα φυτικό για τον ύπνο».

Πριν από χειρουργική επέμβαση ή μέθη πρέπει να ενημερώνεται ο αναισθησιολόγος. Η διακοπή και ο χρόνος διακοπής αποφασίζονται από την ιατρική ομάδα.

14Μελατονίνη, μαγνήσιο και άλλα φυτικά

Η βαλεριάνα συχνά συνδυάζεται με μελατονίνη, πασιφλόρα, λυκίσκο, μελισσόχορτο ή χαμομήλι. Το γεγονός ότι τα συστατικά είναι φυτικά δεν αποκλείει την αθροιστική υπνηλία.

Βαλεριάνα και μελατονίνη: έχουν διαφορετικό ρόλο. Η μελατονίνη σχετίζεται κυρίως με τον χρονισμό του βιολογικού ρολογιού, ενώ η βαλεριάνα χρησιμοποιείται περισσότερο ως ήπιο χαλαρωτικό. Ο συνδυασμός μπορεί να αυξήσει την πρωινή υπνηλία.

Βαλεριάνα και μαγνήσιο: δεν υπάρχει γενικός λόγος να λαμβάνονται μαζί από όλους. Το μαγνήσιο είναι χρήσιμο όταν υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη ή ανεπάρκεια και δεν αποτελεί καθολική θεραπεία της αϋπνίας.

Βαλεριάνα και πασιφλόρα ή λυκίσκος: ο συνδυασμός χρησιμοποιείται σε αρκετά σκευάσματα, αλλά δυσκολεύει την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και των παρενεργειών κάθε συστατικού.

Δεν πρέπει να λαμβάνονται παράλληλα δύο διαφορετικά προϊόντα ύπνου χωρίς έλεγχο της συνολικής σύνθεσης, επειδή μπορεί να περιέχουν τα ίδια συστατικά με διαφορετική εμπορική ονομασία.

15Εγκυμοσύνη και θηλασμός

Η χρήση βαλεριάνας δεν συνιστάται κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, επειδή δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ασφάλειας για το έμβρυο ή το βρέφος.

Η ένδειξη «φυσικό προϊόν» δεν αποτελεί απόδειξη ασφάλειας στην εγκυμοσύνη. Επιπλέον, τα βάμματα και ορισμένες σταγόνες μπορεί να περιέχουν αλκοόλη ή περισσότερα φυτικά συστατικά.

Η αϋπνία στην εγκυμοσύνη μπορεί να σχετίζεται με παλινδρόμηση, αναιμία, σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, θυρεοειδή, συχνουρία, άγχος ή υπνική άπνοια. Η αντιμετώπιση πρέπει να στοχεύει στην πραγματική αιτία.

16Βαλεριάνα σε παιδιά και εφήβους

Τα φαρμακευτικά παρασκευάσματα ρίζας βαλεριάνας δεν συνιστώνται γενικά σε παιδιά κάτω των 12 ετών. Για εφήβους, η χρήση πρέπει να αξιολογείται από παιδίατρο ή άλλο επαγγελματία υγείας και να ακολουθούνται οι ηλικιακές οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος.

Η δυσκολία ύπνου στα παιδιά μπορεί να σχετίζεται με πρόγραμμα ύπνου, οθόνες, άγχος, αναπνευστική απόφραξη, ροχαλητό, σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, φάρμακα ή νευροαναπτυξιακά προβλήματα. Η αυτόματη χορήγηση ενός φυτικού κατασταλτικού μπορεί να καλύψει το πραγματικό αίτιο.

17Ηλικιωμένοι, σύγχυση και κίνδυνος πτώσης

Στους ηλικιωμένους ακόμη και ήπια κατασταλτικά προϊόντα μπορεί να προκαλέσουν σημαντικότερη ζάλη, αστάθεια ή σύγχυση. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν συνυπάρχουν:

• πολλαπλά φάρμακα,
• αντιυπερτασική αγωγή,
• υπνωτικά ή αγχολυτικά,
• νυχτερινή συχνουρία,
• μειωμένη όραση ή ισορροπία,
• ιστορικό πτώσεων ή κατάγματος,
• γνωστική διαταραχή ή άνοια.

Η πρωινή υπνηλία μπορεί να παραταθεί και να επηρεάσει την ασφάλεια ακόμη και μέσα στο σπίτι. Η χρήση πρέπει να συζητείται με γιατρό ή φαρμακοποιό πριν από την έναρξη.

18Βαλεριάνα, ήπαρ και εξετάσεις αίματος

Έχουν δημοσιευθεί πολύ σπάνιες αναφορές ηπατικής βλάβης σε άτομα που λάμβαναν βαλεριάνα. Σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν ταυτόχρονα και άλλα φυτικά συστατικά, επομένως δεν ήταν πάντα δυνατό να αποδειχθεί ότι ευθυνόταν αποκλειστικά η βαλεριάνα.

Για έναν υγιή ενήλικα που χρησιμοποιεί ένα μονοσυστατικό προϊόν για σύντομο διάστημα δεν απαιτείται συνήθως αυτόματος εργαστηριακός έλεγχος. Διαφορετική προσέγγιση μπορεί να χρειάζεται όταν υπάρχει:

• γνωστή ηπατική νόσος,
• ιστορικό αυξημένων τρανσαμινασών,
• πολυφαρμακία,
• χρήση πολλών βοτάνων ή συμπληρωμάτων,
• παρατεταμένη καθημερινή λήψη.

Η λήψη πρέπει να διακοπεί και να ζητηθεί ιατρική αξιολόγηση αν εμφανιστούν κιτρίνισμα δέρματος ή ματιών, πολύ σκούρα ούρα, έντονος κνησμός, ανορεξία, επίμονοι έμετοι, ασυνήθιστη κόπωση ή πόνος στο δεξί άνω μέρος της κοιλιάς.

Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να χρειαστεί έλεγχος με τρανσαμινάσες AST και ALT, γ-GT, αλκαλική φωσφατάση και χολερυθρίνη, ανάλογα με την κλινική εικόνα.

19Μακροχρόνια χρήση και απότομη διακοπή

Τα περισσότερα δεδομένα ασφάλειας αφορούν βραχυχρόνια χρήση, συχνά για μερικές εβδομάδες. Η ασφάλεια της συνεχούς καθημερινής λήψης για πολλούς μήνες ή χρόνια δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένη.

Η βαλεριάνα δεν έχει το ίδιο προφίλ εξάρτησης με τις βενζοδιαζεπίνες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η μακροχρόνια χρήση είναι απολύτως χωρίς προβλήματα. Μετά από παρατεταμένη ή υψηλή χρήση έχουν αναφερθεί συμπτώματα μετά από απότομη διακοπή, όπως:

• νευρικότητα ή ευερεθιστότητα,
• επιδείνωση της αϋπνίας,
• ανησυχία,
• ταχυκαρδία ή αίσθημα παλμών,
• σπανιότερα σοβαρότερα νευροψυχιατρικά συμπτώματα.

Όποιος τη λαμβάνει καθημερινά για μεγάλο διάστημα δεν πρέπει να αυτοσχεδιάζει με απότομη διακοπή ή νέους συνδυασμούς. Χρειάζεται εξατομικευμένο πλάνο από γιατρό ή φαρμακοποιό.

20Πότε η βαλεριάνα δεν είναι αρκετή

Η επίμονη αϋπνία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με διαδοχικά συμπληρώματα. Χρειάζεται αξιολόγηση όταν:

• το πρόβλημα εμφανίζεται τουλάχιστον τρεις νύχτες την εβδομάδα και διαρκεί περίπου τρεις μήνες ή περισσότερο,
• υπάρχει έντονη ημερήσια κόπωση ή υπνηλία,
• παρουσιάζονται παύσεις αναπνοής, δυνατό ροχαλητό ή πρωινοί πονοκέφαλοι,
• υπάρχει έντονη ανάγκη κίνησης των ποδιών τη νύχτα,
• συνυπάρχει κατάθλιψη, κρίσεις πανικού ή σημαντική μεταβολή διάθεσης,
• η αϋπνία άρχισε μετά από νέο φάρμακο,
• υπάρχει υπερθυρεοειδισμός, αναιμία, χρόνιος πόνος, συχνουρία ή συμπτώματα εμμηνόπαυσης,
• χρειάζονται συνεχώς μεγαλύτερες ποσότητες προϊόντων για να έρθει ο ύπνος.

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία, γνωστή ως CBT-I, αποτελεί βασική θεραπευτική προσέγγιση για τη χρόνια αϋπνία. Η απλή «υγιεινή ύπνου» είναι χρήσιμη, αλλά σε χρόνια διαταραχή συχνά δεν επαρκεί από μόνη της.

Ο εργαστηριακός έλεγχος επιλέγεται ανάλογα με τα συμπτώματα και μπορεί να περιλαμβάνει γενική αίματος, φερριτίνη, TSH, FT4, γλυκόζη ή άλλες εξετάσεις. Δεν χρειάζεται το ίδιο πακέτο εξετάσεων σε κάθε άτομο.

Δείτε επίσης τον οδηγό για τον κιρκάδιο ρυθμό, τον ύπνο και τις ορμόνες και το άρθρο για την αϋπνία στην εμμηνόπαυση.

21Συχνές ερωτήσεις

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές

1. European Medicines Agency. Valerianae radix – herbal medicinal product. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/valerianae-radix
2. National Center for Complementary and Integrative Health. Valerian: Usefulness and Safety. https://www.nccih.nih.gov/health/valerian
3. Valente V, Machado D, Jorge S, et al. Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence. European Neuropsychopharmacology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38359657/
4. Sateia MJ, Buysse DJ, Krystal AD, et al. Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults. https://aasm.org/wp-content/uploads/2017/07/PharmacologicTreatmentofInsomnia.pdf
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. LiverTox: Valerian. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK548255/
6. Drugs and Lactation Database – Valerian. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501815/
7. Οδηγός Φαρμάκων – Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας