🩺 Τι Είναι η Υπέρταση;
Η υπέρταση (ή αλλιώς αρτηριακή υπέρταση) είναι η επίμονη αύξηση της αρτηριακής πίεσης του αίματος πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα, δηλαδή πάνω από 130/80 mmHg σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διεθνή και ευρωπαϊκά πρωτόκολλα (ACC/AHA, ESC/ESH).
🧬 Τι είναι η αρτηριακή πίεση;
Η αρτηριακή πίεση είναι η δύναμη με την οποία το αίμα πιέζει τα τοιχώματα των αρτηριών καθώς εξέρχεται από την καρδιά προς τα υπόλοιπα όργανα. Εκφράζεται με δύο αριθμούς:
Συστολική (π.χ. 120 mmHg): η πίεση όταν η καρδιά συσπάται και στέλνει αίμα
Διαστολική (π.χ. 80 mmHg): η πίεση όταν η καρδιά είναι σε φάση ανάπαυσης
⚠️ Γιατί είναι επικίνδυνη η υπέρταση;
Η υπέρταση συχνά αποκαλείται “σιωπηλός δολοφόνος”, επειδή δεν προκαλεί εμφανή συμπτώματα για χρόνια αλλά φθείρει σιωπηλά ζωτικά όργανα όπως:
🧠 Εγκέφαλο → εγκεφαλικό επεισόδιο
❤️ Καρδιά → έμφραγμα, καρδιακή ανεπάρκεια
👁️ Μάτια → υπερτασική αμφιβληστροειδοπάθεια
🧽 Νεφρούς → χρόνια νεφρική ανεπάρκεια
📊 Ποια είναι τα επίπεδα υπέρτασης;
Κατηγορία Συστολική Διαστολική Φυσιολογική < 120 < 80 Υψηλή φυσιολογική 120–129 < 80 Υπέρταση σταδίου 1 130–139 80–89 Υπέρταση σταδίου 2 ≥140 ≥90 Υπέρταση κρίσης ≥180 ≥120 🧾 Είδη υπέρτασης
Πρωτοπαθής (ιδιοπαθής): χωρίς εμφανή αιτία – το 90-95% των περιπτώσεων
Δευτεροπαθής: οφείλεται σε άλλα νοσήματα (νεφρικά, ενδοκρινικά, φάρμακα)
Ανθεκτική: δεν ρυθμίζεται με 3 ή περισσότερα φάρμακα
Λευκής μπλούζας: αυξάνεται μόνο σε ιατρικό περιβάλλον
Μασκοφόρος τύπος: φυσιολογική στο ιατρείο, αυξημένη στο σπίτι
📉 Πώς διαγιγνώσκεται;
Με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες
Με 24ωρη καταγραφή πίεσης (Holter)
Με αυτομετρήσεις κατ’ οίκον
✅ Μπορεί να προληφθεί ή να αντιμετωπιστεί;
Ναι! Με συνδυασμό αλλαγών στον τρόπο ζωής και, εάν χρειάζεται, φαρμακευτική αγωγή.
Βασικά μέτρα:🥗 DASH διατροφή
🧘 Μείωση στρες
🚭 Διακοπή καπνίσματος
🏃♂️ Άσκηση
⚖️ Απώλεια βάρους
💊 Αντιυπερτασικά φάρμακα (διουρητικά, ACEi, ARBs, CCBs, β-αναστολείς κ.ά.)
🧬 Υπέρταση και Γονιδιακή Προδιάθεση
Η υπέρταση έχει ισχυρό γενετικό υπόβαθρο, ιδίως στην πρωτοπαθή (ιδιοπαθή) υπέρταση, όπου δεν ανιχνεύεται οργανική αιτία. Η κληρονομικότητα θεωρείται υπεύθυνη για έως και 30–50% της μεταβλητότητας της αρτηριακής πίεσης στο γενικό πληθυσμό.
🧪 Κύριοι Μηχανισμοί Γενετικής Προδιάθεσης:
Γονίδια που ρυθμίζουν το σύστημα RAAS (Renin-Angiotensin-Aldosterone System)
Πολυμορφισμοί στο ACE, AGT, AGTR1
Επηρεάζουν την αγγειοσύσπαση, την κατακράτηση νατρίου και την ευαισθησία στο αλάτι
Γονίδια που σχετίζονται με την απορρόφηση νατρίου στα νεφρά
Π.χ. WNK1, WNK4, NCC, ENaC
Ευθύνονται για μορφές κληρονομικής υπέρτασης όπως Liddle syndrome
Γονίδια που ρυθμίζουν τον τόνο των αγγείων
Π.χ. NOS3 (Νιτρικό Οξείδιο), ADD1, KCNJ1
Επηρεάζουν τη διάταση/συστολή των αγγείων και την απάντηση στο στρες
Γονίδια μεταβολισμού καλίου και μαγνησίου
Συνδέονται με υποκαλιαιμία και αυξημένο κίνδυνο δευτεροπαθούς υπέρτασης
🧬 Παραδείγματα Μονογονιδιακών Συνδρόμων με Υπέρταση
| Σύνδρομο | Γονίδιο | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Liddle Syndrome | SCNN1B/SCNN1G (ENaC) | Υπέρταση, υποκαλιαιμία, χαμηλή ρενίνη και αλδοστερόνη |
| SAME (Apparent Mineralocorticoid Excess) | 11β-HSD2 | Κατακράτηση νατρίου, υπέρταση σε παιδιά |
| Glucocorticoid-remediable aldosteronism | HYB13A/CYP11B1 | Οικογενειακή υπέρταση – αντιμετωπίζεται με γλυκοκορτικοειδή |
🧬 Ειδικά στην Ελλάδα
Μελέτες δείχνουν αυξημένη επίπτωση πολυμορφισμών στα γονίδια ACE και AGT στον ελληνικό πληθυσμό
Η κληρονομικότητα επηρεάζει πιο έντονα άνδρες >40 ετών με κεντρική παχυσαρκία
🧬 Τεστ Γονιδιακού Ελέγχου
▶️ Αρχικά δεν συνιστάται σε όλους
▶️ Προτείνεται σε:
Νεαρά άτομα με σοβαρή υπέρταση (<30 ετών)
Ανθεκτική υπέρταση με υποκαλιαιμία
Ιστορικό οικογενειακής υπέρτασης σε παιδική ηλικία
Ύποπτα εργαστηριακά ευρήματα (π.χ. χαμηλή ρενίνη, χαμηλή αλδοστερόνη, υποκαλιαιμία)
📌 Θυμήσου:
👉 Η γενετική επηρεάζει την ευαισθησία, αλλά το περιβάλλον (διατροφή, στρες, άσκηση) καθορίζει την έκφραση.
🧬 Πίνακας – Γενετικά Σύνδρομα με Υπέρταση
| Σύνδρομο | Γονίδιο/Μετάλλαξη | Κλινικά Χαρακτηριστικά | Βιοδείκτες |
|---|---|---|---|
| Liddle Syndrome | SCNN1B, SCNN1G (ENaC) | Πρώιμη υπέρταση, υποκαλιαιμία, οικογενειακό ιστορικό | ↓ Ρενίνη, ↓ Αλδοστερόνη, ↑ Na⁺, ↓ K⁺ |
| Apparent Mineralocorticoid Excess (SAME) | 11β-HSD2 | Νεανική υπέρταση, υπερνατριαιμία, μεταβολική αλκάλωση | ↓ Κορτιζόλη μεταβολιτών, ↓ Ρενίνη, ↓ Αλδοστερόνη |
| Glucocorticoid-remediable Aldosteronism (GRA) | CYP11B1/CYP11B2 χιμαιρισμός | Οικογενειακή υπέρταση, ανταποκρίνεται σε κορτιζόλη | ↑ Αλδοστερόνη, ↓ Ρενίνη, αυξημένη απόκριση σε δεξαμεθαζόνη |
| Familial Hyperaldosteronism type II | CLCN2 | Πρωτοπαθής αλδοστερονισμός, μεταβιβάζεται αυτοσωμικά επικρατητικά | ↑ Αλδοστερόνη, ↓ Ρενίνη, ευαισθησία σε MR ανταγωνιστές |
| Gordon Syndrome (PHA2) | WNK1, WNK4 | Υπέρταση + υπερκαλιαιμία, χαμηλό pH | ↑ Κάλιο, ↑ Χλωρίο, ↓ Ρενίνη, φυσιολογική αλδοστερόνη |
| Congenital Adrenal Hyperplasia (CAH, 11β-hydroxylase type) | CYP11B1 | Υπέρταση, αρρενοποίηση, πρώιμη ήβη | ↑ Δεσοξυκορτικοστερόνη (DOC), ↑ Ανδρογόνα |
🩺 Φυσιολογικές Τιμές Αρτηριακής Πίεσης
| Κατηγορία | Συστολική (mmHg) | Διαστολική (mmHg) |
|---|---|---|
| Φυσιολογική | < 120 | < 80 |
| Υψηλή φυσιολογική | 120–129 | < 80 |
| Υπέρταση σταδίου 1 | 130–139 | 80–89 |
| Υπέρταση σταδίου 2 | ≥140 | ≥90 |
| Υπέρταση κρίσης | ≥180 | ≥120 |
📌 Οι μετρήσεις πρέπει να γίνονται σε ήρεμη κατάσταση, με κατάλληλη περιχειρίδα, και ιδανικά κατά μέσο όρο 2-3 ημερών.
🔍 Ποιες είναι οι Αιτίες της Υπέρτασης;
✅ Πρωτοπαθής Υπέρταση (Ιδιοπαθής)
📌 Αφορά 90-95% των περιπτώσεων υπέρτασης
📌 Δεν υπάρχει σαφής παθολογική αιτία, αλλά σχετίζεται με συνδυασμό γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων
Παράγοντες που συμβάλλουν:
🧬 Γενετική προδιάθεση
🧂 Υψηλή πρόσληψη αλατιού (νάτριο)
🍟 Κακή διατροφή (υψηλά κορεσμένα λίπη, χαμηλή σε κάλιο)
🚬 Κάπνισμα
📉 Χαμηλή φυσική δραστηριότητα
🍻 Αλκοόλ (ιδιαίτερα >2 ποτά/ημέρα)
😓 Χρόνιο ψυχολογικό στρες
⚖️ Παχυσαρκία (κεντρικού τύπου ειδικά)
🧓 Ηλικία >55 ετών
👨👩👧👦 Οικογενειακό ιστορικό υπέρτασης
⏰ Ανεπαρκής ύπνος ή υπνική άπνοια
❗ Δευτεροπαθής Υπέρταση
📌 Αφορά ~5-10% των περιπτώσεων
📌 Οφείλεται σε συγκεκριμένη υποκείμενη νόσο ή παθολογία
Συνήθεις αιτίες:
| Κατηγορία | Παράδειγμα |
|---|---|
| 🧽 Νεφρικά αίτια | Χρόνια νεφρική νόσος, στένωση νεφρικής αρτηρίας |
| 🧬 Ενδοκρινικά | Υπερκορτιζολαιμία (Cushing), Υπεραλδοστερονισμός, Φαιοχρωμοκύτωμα, Θυρεοειδοπάθειες |
| 💊 Φαρμακευτικά | Αντισυλληπτικά, NSAIDs, κορτικοστεροειδή, αποσυμφορητικά |
| 🚬 Ουσίες/Τοξικές αιτίες | Κοκαΐνη, αμφεταμίνες, αλκοόλ σε μεγάλες ποσότητες |
| 🤒 Άλλες | Αποφρακτική υπνική άπνοια, στένωση ισθμού αορτής (σε νέους) |
🧪 Πώς διακρίνεται;
Η δευτεροπαθής υπέρταση υποψιάζεται όταν:
📈 Εμφανίζεται σε νεαρή ηλικία (<30 ετών) ή μετά τα 60
💊 Είναι ανθεκτική σε τουλάχιστον 3 φάρμακα
🔁 Έχει ταχεία επιδείνωση ή υπερτασικές κρίσεις
📉 Συνοδεύεται από υποκαλιαιμία, ταχυκαρδία, ή ενδείξεις νεφρικής νόσου
🔬 Πρωτοπαθής vs Δευτεροπαθής Υπέρταση
| Τύπος | Χαρακτηριστικά |
|---|---|
| Πρωτοπαθής (ιδιοπαθής) | 90-95% των περιπτώσεων, χωρίς εμφανή αιτία |
| Δευτεροπαθής | 5-10%, σχετίζεται με άλλα νοσήματα (π.χ. νεφρικά, ενδοκρινικά) |
📉 Παράγοντες Κινδύνου
👴 Ηλικία > 55
👨👩👧 Κληρονομικότητα
🍟 Κακή διατροφή (π.χ. υπερβολικό νάτριο)
🚬 Κάπνισμα
🧂 Υπερκατανάλωση αλατιού
🧘 Χαμηλή φυσική δραστηριότητα
📉 Έλλειψη καλίου, ασβεστίου, μαγνησίου
🍻 Αλκοόλ
😓 Χρόνιο στρες
⚠️ Συμπτώματα Υπέρτασης – Τι Πρέπει να Προσέχετε
Η υπέρταση είναι συχνά ασυμπτωματική, ιδιαίτερα στα αρχικά στάδια. Πολλοί ασθενείς δεν γνωρίζουν ότι έχουν αυξημένη αρτηριακή πίεση, γεγονός που την καθιστά ύπουλη και επικίνδυνη.
🧠 Για αυτό ονομάζεται και “σιωπηλός δολοφόνος”.
🔹 1. Πρωτοπαθής Υπέρταση (ήπια – μέτρια)
Συχνά χωρίς καθόλου συμπτώματα. Όταν εμφανίζονται:
🤕 Ήπιοι πονοκέφαλοι (ιδίως στον αυχένα, πρωινές ώρες)
😵 Ζάλη ή αίσθημα αστάθειας
👀 Θολή όραση ή “λάμψεις”/σπινθήρες
❤️ Αίσθημα παλμών ή ταχυκαρδία
💤 Κόπωση ή μειωμένη αντοχή
🔊 Βούισμα στα αυτιά (εμβοές)
🧘 Άγχος ή νευρικότητα
📌 Αυτά τα συμπτώματα δεν είναι ειδικά και συχνά αποδίδονται σε στρες ή κόπωση, καθυστερώντας τη διάγνωση.
🔸 2. Σοβαρή Υπέρταση ή Υπέρταση Σταδίου 2
🔴 Έντονοι πονοκέφαλοι (ιδίως ινιακά)
🫁 Δύσπνοια, ιδίως στην κόπωση
🩸 Αιμορραγία από τη μύτη (ρινορραγία)
💥 Αίσθημα πίεσης στο στήθος
👁️ Διαταραχές όρασης (π.χ. διπλωπία, τύφλωση)
🧠 Επεισόδια συγκοπής ή λιποθυμίας
🚨 3. Υπερτασική Κρίση (Hypertensive Emergency)
📈 Πίεση >180/120 mmHg
📉 Με συνοδές οργανικές βλάβες, π.χ.:
| Όργανο | Συμπτώματα |
|---|---|
| 🧠 Εγκέφαλος | Πονοκέφαλος, σύγχυση, επιληπτικές κρίσεις, εγκεφαλικό |
| ❤️ Καρδιά | Πόνος στο στήθος, ισχαιμία, οξύ πνευμονικό οίδημα |
| 🧽 Νεφροί | Ολιγουρία ή ανουρία, ↑ κρεατινίνη |
| 👁️ Μάτια | Θάμβος, αιμορραγίες αμφιβληστροειδούς |
📌 Απαιτείται άμεση εισαγωγή και ενδοφλέβια αγωγή.
👵 4. Συμπτώματα Υπέρτασης στους Ηλικιωμένους
Συχνότερα μόνο συστολική υπέρταση
Συμπτώματα από την ορθοστατική υπόταση (λόγω θεραπείας):
– Ζάλη στην έγερση
– Λιποθυμικά επεισόδιαΕπιπλοκές: Καρδιακή ανεπάρκεια με διατηρημένο κλάσμα εξώθησης (HFpEF)
🤰 5. Υπέρταση στην Εγκυμοσύνη
Μπορεί να είναι προεκλαμψία:
– Πίεση >140/90 mmHg μετά την 20ή εβδομάδα
– Συνοδεύεται από οίδημα, πρωτεϊνουρία, κεφαλαλγία, φωταψίες
📌 Η υπέρταση στην κύηση μπορεί να οδηγήσει σε προεκλαμψία, εκλαμψία, αποκόλληση πλακούντα, ή πρόωρο τοκετό.
📋 Αναγνωριστικά Κλειδιά για Υπέρταση που “δίνει σήμα”
| Πίεση | Συμπτώματα που απαιτούν άμεση αξιολόγηση |
|---|---|
| >140/90 και | Πονοκέφαλος, ζάλη, οπτικές διαταραχές |
| >160/100 και | Πίεση στο στήθος, δύσπνοια |
| >180/120 και | Νευρολογικά σημεία, ταχυπαλμία, θάμβος όρασης |
🥗 Διατροφή και Υπέρταση – Η Δίαιτα DASH
Η δίαιτα DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) είναι ειδικά σχεδιασμένη για τη μείωση της αρτηριακής πίεσης.
✅ Επιτρεπόμενα:
Φρούτα και λαχανικά
Προϊόντα ολικής άλεσης
Χαμηλά σε λιπαρά γαλακτοκομικά
Ψάρια, πουλερικά, όσπρια
Ξηροί καρποί (ανάλατοι)
Αρκετό κάλιο, μαγνήσιο και ασβέστιο
❌ Αποφύγετε:
Αλάτι (>5g/ημέρα)
Επεξεργασμένα τρόφιμα
Κόκκινο κρέας
Ζάχαρη και κορεσμένα λίπη
Αλκοόλ και αναψυκτικά
💡 Τιμές-στόχοι:
Νάτριο < 1500 mg/ημέρα
Κάλιο > 3500 mg/ημέρα
Κάλιο/Νάτριο λόγος: όσο υψηλότερος, τόσο καλύτερα
💊 Αντιυπερτασικά Φάρμακα – Κατηγορίες
| Κατηγορία | Παράδειγμα | Μηχανισμός |
|---|---|---|
| Διουρητικά | Υδροχλωροθειαζίδη, Φουροσεμίδη | Αποβάλλουν νάτριο και υγρά |
| Αναστολείς ΜΕΑ (ACEi) | Enalapril, Ramipril | Αναστέλλουν το σύστημα RAAS |
| Αναστολείς υποδοχέων ΑΤ1 (ARB) | Losartan, Valsartan | Μπλοκάρουν την αγγειοτενσίνη ΙΙ |
| Αναστολείς διαύλων Ca⁺² | Amlodipine, Nifedipine | Αγγειοδιαστολή |
| Β-αναστολείς | Metoprolol, Atenolol | Μείωση καρδιακού ρυθμού |
| Α-αναστολείς | Prazosin | Αγγειοδιαστολή (λιγότερο χρησιμοποιούνται) |
📌 Η επιλογή γίνεται ανάλογα με: ηλικία, συννοσηρότητες (π.χ. διαβήτης, ΧΝΑ), και ανεκτικότητα.
📚 Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) – Υπέρταση
📏 Ποια είναι η φυσιολογική αρτηριακή πίεση;
Η φυσιολογική αρτηριακή πίεση είναι **κάτω από 120/80 mmHg**. Πίεση πάνω από 130/80 θεωρείται υπέρταση, ανάλογα με τα επίσημα κριτήρια.
🧪 Πόσο συχνά πρέπει να μετράω την πίεσή μου;
Για διάγνωση απαιτούνται **πολλαπλές μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες**. Σε υπερτασικούς, η παρακολούθηση γίνεται συχνά με **καθημερινή μέτρηση στο σπίτι** ή με **24ωρη καταγραφή (Holter πίεσης)**.
⚠️ Τι μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αύξηση πίεσης;
Άγχος, καφές, τσιγάρο, σωματική δραστηριότητα, φάρμακα (π.χ. αποσυμφορητικά), πόνος ή ακόμα και η επίσκεψη στον γιατρό (**“σύνδρομο λευκής μπλούζας”**).
💊 Πρέπει όλοι οι υπερτασικοί να παίρνουν φάρμακα;
Όχι πάντα. Σε **ήπια υπέρταση (Στάδιο 1)** και **χαμηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο**, συστήνονται πρώτα **μη φαρμακευτικά μέτρα** (δίαιτα, άσκηση). Αν δεν υπάρχει βελτίωση σε 3–6 μήνες, τότε ξεκινά φαρμακευτική αγωγή.
🥗 Πώς βοηθά η διατροφή στη μείωση της πίεσης;
Η **δίαιτα DASH** βοηθά μέσω **μείωσης του νατρίου**, **αύξησης του καλίου και μαγνησίου**, και ενίσχυσης της **ενδοθηλιακής λειτουργίας**. Η **απώλεια βάρους** επίσης μειώνει σημαντικά την πίεση.
🚫 Πρέπει να κόψω το αλάτι τελείως;
Όχι, αλλά πρέπει να το **περιορίσεις σημαντικά**. Ο ΠΟΥ προτείνει **λιγότερο από 5 γραμμάρια αλατιού την ημέρα** (περίπου 1 κουταλάκι του γλυκού).
🧘 Ποιος ρόλος έχει το στρες στην υπέρταση;
Το **χρόνιο στρες** μπορεί να αυξήσει την αρτηριακή πίεση μέσω της **υπερέκκρισης κορτιζόλης και κατεχολαμινών**, αυξάνοντας τον καρδιακό ρυθμό και προκαλώντας αγγειοσύσπαση.
👴 Είναι φυσιολογικό να αυξάνεται η πίεση με την ηλικία;
Η συστολική πίεση συνήθως **αυξάνεται με την ηλικία** λόγω **σκλήρυνσης των αγγείων**, αλλά αυτό **δεν σημαίνει ότι είναι “φυσιολογικό” ή δεν χρειάζεται θεραπεία**.
👩⚕️ Πότε πρέπει να ανησυχήσω και να απευθυνθώ σε γιατρό;
Αν η πίεση είναι **σταθερά >140/90 mmHg**, ή αν εμφανίζονται **συμπτώματα (πονοκέφαλος, ζάλη, πόνος στο στήθος, δύσπνοια)**, απαιτείται **άμεση ιατρική αξιολόγηση**.
🫀 Τι είναι η υπερτασική κρίση;
Είναι κατάσταση όπου η πίεση ξεπερνά τα **180/120 mmHg** και μπορεί να προκαλέσει **οργανική βλάβη (καρδιά, εγκέφαλος, νεφροί)**. Απαιτεί **άμεση αντιμετώπιση σε ΤΕΠ**.
📚 Βιβλιογραφία
| Συγγραφέας | Τίτλος | Πηγή | Έτος |
|---|---|---|---|
| Whelton PK et al. | ACC/AHA Guideline for High Blood Pressure | JACC | 2018 |
| Williams B et al. | ESC/ESH Guidelines for Hypertension | Eur Heart J | 2018 |
| Appel LJ et al. | DASH Study – Dietary Patterns | NEJM | 1997 |
| Sacks FM et al. | DASH Diet and Sodium | NEJM | 2001 |
| Mills KT et al. | Global Epidemiology of Hypertension | Nat Rev Nephrol | 2020 |
| ΕΚΕ | Οδηγίες για την Υπέρταση | hcs.gr | 2023 |
| ΕΟΔΥ | Αρτηριακή Υπέρταση | eody.gov.gr | 2022 |
