ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ • ΕΛΕΓΧΟΣ ΦΟΡΕΙΑΣ • ΝΩΤΙΑΙΑ ΜΥΪΚΗ ΑΤΡΟΦΙΑ

SMN1 και SMN2: Γενετικός Έλεγχος για Νωτιαία Μυϊκή Ατροφία (SMA)

Συντάκτης & Ιατρική επιμέλεια: — Ιατρός Βιοπαθολόγος
Τελευταία ενημέρωση:

Η εξέταση με μια ματιά

Ο γενετικός έλεγχος SMN1 διερευνά τη φορεία ή τη διάγνωση της νωτιαίας μυϊκής ατροφίας (SMA). Η παράλληλη μέτρηση SMN2 μπορεί να βοηθήσει στην αξιολόγηση επιβεβαιωμένων περιστατικών. Ένα αποτέλεσμα με δύο αντίγραφα SMN1 μειώνει τον κίνδυνο φορείας, αλλά δεν τον αποκλείει πλήρως.

Ενδεικτικό κόστος γενετικής εξέτασης: 150–400 €

Το εύρος εξαρτάται από το αν εξετάζεται μόνο το SMN1, ο συνδυασμός SMN1/SMN2 ή απαιτούνται πρόσθετες γενετικές αναλύσεις. Δεν αποτελεί επιβεβαιωμένη χρέωση του εργαστηρίου· επιβεβαιώστε τη μέθοδο, τις παροχές και την τελική τιμή πριν από την εξέταση.

Περιεχόμενα άρθρου
  1. Τι είναι ο γενετικός έλεγχος SMN1 και SMN2
  2. Τι είναι η νωτιαία μυϊκή ατροφία (SMA)
  3. Ποιος είναι ο ρόλος του γονιδίου SMN1
  4. Τι δείχνει το γονίδιο SMN2
  5. Πότε ζητείται η εξέταση
  6. Έλεγχος φορείας και διαγνωστικός έλεγχος: οι διαφορές
  7. Δείγμα, αιμοληψία και προετοιμασία
  8. Ποιες εργαστηριακές μέθοδοι χρησιμοποιούνται
  9. Ερμηνεία: μηδέν, ένα ή δύο αντίγραφα SMN1
  10. Τι είναι ο αφανής φορέας με διάταξη 2+0
  11. Αριθμός αντιγράφων SMN2 και πρόγνωση
  12. Παραδείγματα εργαστηριακών αποτελεσμάτων
  13. Πώς κληρονομείται η νόσος
  14. Έλεγχος φορείας πριν από εγκυμοσύνη
  15. Προγεννητική διάγνωση και ειδικός οικογενειακός έλεγχος
  16. Νεογνικός έλεγχος και επείγουσα επιβεβαίωση
  17. Περιορισμοί, ψευδώς καθησυχαστικά αποτελέσματα και αβεβαιότητα
  18. Πότε χρειάζεται συμπληρωματικός γενετικός έλεγχος
  19. Πρώιμα συμπτώματα και κλινική αξιολόγηση
  20. Τύποι της SMA και τι μπορεί να προβλέψει η εξέταση
  21. Σύγχρονες θεραπείες και σημασία της έγκαιρης διάγνωσης
  22. Κόστος SMN1 και SMN1/SMN2: τι περιλαμβάνει η τιμή
  23. Τι να ρωτήσετε πριν από την εξέταση
  24. Συχνές ερωτήσεις για SMN1 και SMN2
  25. Συμπέρασμα: τι σημαίνει σωστή ερμηνεία

1Τι είναι ο γενετικός έλεγχος SMN1 και SMN2

Ο γενετικός έλεγχος SMN1/SMN2 εξετάζει δύο στενά συγγενικά γονίδια που επηρεάζουν την παραγωγή μιας πρωτεΐνης απαραίτητης για την επιβίωση των κινητικών νευρώνων. Χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση της νωτιαίας μυϊκής ατροφίας (SMA), για τον προσδιορισμό της φορείας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, για την εκτίμηση στοιχείων που έχουν θεραπευτική σημασία. Δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας της γενικής αίματος ούτε δίνει μια απλή τιμή φυσιολογικού εύρους. 15

Το σημαντικότερο διαγνωστικό γονίδιο είναι το SMN1. Ο αριθμός αντιγράφων και οι πιθανές παθολογικές παραλλαγές του εξηγούν τις περισσότερες περιπτώσεις της νόσου. Το SMN2 τροποποιεί συχνά την κλινική εικόνα, επειδή μπορεί να προσφέρει ένα μέρος της λειτουργικής πρωτεΐνης που λείπει. Παρότι τα δύο γονίδια εξετάζονται συχνά μαζί, δεν έχουν την ίδια διαγνωστική χρήση. 16

Πριν από την εξέταση χρειάζεται να είναι ξεκάθαρο αν ζητείται έλεγχος φορείας σε υγιές άτομο, διαγνωστικός έλεγχος λόγω συμπτωμάτων ή προγεννητικός έλεγχος σε οικογένεια με συγκεκριμένο γενετικό κίνδυνο. Η ένδειξη καθορίζει τη μέθοδο, το εύρος ανάλυσης και τον τρόπο με τον οποίο εξηγείται το αποτέλεσμα.

2Τι είναι η νωτιαία μυϊκή ατροφία (SMA)

Η νωτιαία μυϊκή ατροφία είναι κληρονομική νευρομυϊκή πάθηση που προκαλεί προοδευτική αδυναμία και απώλεια μυϊκής μάζας εξαιτίας βλάβης των κινητικών νευρώνων. Οι νευρώνες αυτοί μεταφέρουν σήματα από τον νωτιαίο μυελό προς τους μυς. Όταν δυσλειτουργούν, μπορεί να επηρεαστούν η κίνηση, η στάση, η κατάποση ή η αναπνοή. Η έναρξη και η σοβαρότητα διαφέρουν σημαντικά. 58

Η συχνότερη μορφή σχετίζεται με την περιοχή του χρωμοσώματος 5 που περιλαμβάνει το SMN1. Υπάρχουν και άλλες, πολύ σπανιότερες, μορφές νωτιαίας μυϊκής ατροφίας με διαφορετικά γενετικά αίτια. Έτσι, όταν ένας βασικός έλεγχος SMN1 είναι αρνητικός αλλά η κλινική εικόνα παραμένει έντονα ύποπτη, η διερεύνηση δεν πρέπει να σταματά αυτομάτως. 1

Η εξέταση έχει ιδιαίτερη αξία επειδή σήμερα υπάρχουν στοχευμένες θεραπείες, των οποίων η ωφέλεια είναι συνήθως μεγαλύτερη όταν η διάγνωση γίνεται έγκαιρα. Ο παρών οδηγός εστιάζει κυρίως στον εργαστηριακό έλεγχο και την ορθή ερμηνεία των γενετικών αποτελεσμάτων, όχι σε μια πλήρη περιγραφή όλων των νευρολογικών εκδηλώσεων. 9

3Ποιος είναι ο ρόλος του γονιδίου SMN1

Το γονίδιο SMN1 δίνει τις πληροφορίες για την παραγωγή της πρωτεΐνης SMN, η οποία συμμετέχει σε βασικές λειτουργίες των κυττάρων και είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για τους κινητικούς νευρώνες. Στη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων υπάρχουν δύο αντίγραφα, ένα κληρονομημένο από κάθε γονέα. Αν και τα δύο δεν λειτουργούν σωστά, μπορεί να εμφανιστεί η κλασική νωτιαία μυϊκή ατροφία. 15

Στις περισσότερες περιπτώσεις της νόσου ανιχνεύεται απουσία του εξονίου 7 του SMN1 και στα δύο αντίγραφα. Σε μικρότερο ποσοστό υπάρχει απώλεια ενός αντιγράφου και παθολογική παραλλαγή στο άλλο. Γι’ αυτό ο έλεγχος του αριθμού αντιγράφων αποτελεί συνήθως πρώτο βήμα, αλλά σε επιλεγμένες περιπτώσεις χρειάζεται και λεπτομερέστερη ανάλυση της αλληλουχίας. 6

Σημαντικό: Ο έλεγχος για SMN1 δεν εξετάζει γενικά «αν το γονίδιο υπάρχει». Πρέπει να διευκρινίζεται εάν μετρά αντίγραφα, αναζητεί συγκεκριμένες διαγραφές, εξετάζει ενδογονιδιακές παραλλαγές ή συνδυάζει περισσότερες μεθόδους.

4Τι δείχνει το γονίδιο SMN2

Το SMN2 είναι σχεδόν πανομοιότυπο με το SMN1, αλλά λόγω μιας κρίσιμης διαφοράς στη διαδικασία επεξεργασίας του γενετικού μηνύματος παράγει συνήθως πολύ μικρότερο ποσοστό πλήρους, λειτουργικής πρωτεΐνης SMN. Τα επιπλέον αντίγραφα SMN2 μπορούν επομένως να μειώσουν, μέχρι ενός βαθμού, τη λειτουργική ανεπάρκεια της πρωτεΐνης. 15

Στα άτομα με επιβεβαιωμένη SMA, περισσότερα αντίγραφα SMN2 συσχετίζονται κατά μέσο όρο με λιγότερο σοβαρό κλινικό φαινότυπο. Η συσχέτιση δεν είναι απόλυτη: άτομα με ίδιο αριθμό αντιγράφων μπορεί να έχουν διαφορετική εξέλιξη, ενώ η έναρξη στοχευμένης θεραπείας μεταβάλλει ουσιαστικά την αναμενόμενη πορεία. Επομένως ο αριθμός SMN2 δεν χρησιμοποιείται ως μοναδικός προγνωστικός δείκτης. 19

Στον απλό έλεγχο φορείας υγιών ενηλίκων, η μέτρηση SMN2 δεν είναι απαραίτητη σε κάθε εργαστηριακό πακέτο. Σε επιβεβαιωμένη διάγνωση, ιδιαίτερα σε βρέφος, είναι συχνά σημαντικό να αναφέρεται ο αριθμός του για την εξειδικευμένη αξιολόγηση.

5Πότε ζητείται η εξέταση

Η εξέταση ζητείται στοχευμένα από τον θεράποντα ιατρό ή τον ιατρικό γενετιστή. Ο έλεγχος φορείας προσφέρεται συχνά πριν από την εγκυμοσύνη ή κατά τον προγεννητικό σχεδιασμό, ακόμη και χωρίς γνωστό οικογενειακό ιστορικό. Η απουσία συμπτωμάτων στους γονείς δεν αποκλείει τη φορεία, επειδή πρόκειται συνήθως για αυτοσωμικό υπολειπόμενο νόσημα. 23

  • Έλεγχος φορείας: πριν από τη σύλληψη ή κατά την εγκυμοσύνη, ιδιαίτερα όταν δεν έχει εξεταστεί το ζευγάρι.
  • Οικογενειακό ιστορικό: συγγενής με SMA ή γνωστή παθολογική παραλλαγή SMN1.
  • Κλινική υποψία: ανεξήγητη υποτονία, μυϊκή αδυναμία ή καθυστέρηση κινητικής ανάπτυξης σε βρέφος ή παιδί.
  • Θετικό νεογνικό αποτέλεσμα: άμεση επιβεβαίωση από εξειδικευμένο κέντρο.
  • Προγεννητική διερεύνηση: όταν υπάρχει τεκμηριωμένα αυξημένος γενετικός κίνδυνος και έχουν προηγηθεί κατάλληλες συμβουλές.

Σε βρέφος με σοβαρή υποτονία ή αναπνευστικά προβλήματα η παραπομπή πρέπει να είναι άμεση. Δεν είναι σκόπιμο να αναβάλλεται ο έλεγχος μέχρι να εμφανιστούν επιπλέον συμπτώματα. 8

6Έλεγχος φορείας και διαγνωστικός έλεγχος: οι διαφορές

Η ίδια ονομασία εξέτασης μπορεί να περιγράφει διαφορετικές εργαστηριακές υπηρεσίες. Ο έλεγχος φορείας σε υγιές άτομο προσδιορίζει συνήθως τον αριθμό αντιγράφων SMN1 και, ανάλογα με τη μέθοδο, πρόσθετους γενετικούς δείκτες. Ο διαγνωστικός έλεγχος σε άτομο με συμπτώματα αναζητεί δύο παθολογικά αντίγραφα και συχνά συμπληρώνεται με εκτίμηση SMN2. 16

Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.
Είδος ελέγχουΚύριο ερώτημαΣυνήθης ανάλυση
Φορεία σε υγιές άτομοΥπάρχει αυξημένος κίνδυνος μεταβίβασης της SMA;Αντίγραφα SMN1, με πρόσθετους δείκτες όπου ενδείκνυται.
Διάγνωση σε συμπτωματικό ασθενήΥπάρχει γενετική αιτία SMA;SMN1: διαγραφές / αντίγραφα, και επιπλέον ανάλυση αν χρειάζεται.
Επιβεβαιωμένη SMAΥπάρχουν στοιχεία που βοηθούν τη θεραπευτική εκτίμηση;SMN2: αριθμός αντιγράφων, μαζί με νευρολογική αξιολόγηση.
Προγεννητικός έλεγχοςΈχει το έμβρυο τη γνωστή οικογενειακή γενετική μεταβολή;Ειδική στοχευμένη ανάλυση, σύμφωνα με τις γνωστές γονεϊκές παραλλαγές.

Δεν πρέπει να θεωρείται ότι κάθε πακέτο με τίτλο «SMN1/SMN2» περιλαμβάνει αυτομάτως πλήρη αλληλούχηση, έλεγχο αφανών φορέων ή όλων των σχετικών παραλλαγών. Αυτό αναγράφεται στο παραπεμπτικό και στην περιγραφή της μεθόδου.

7Δείγμα, αιμοληψία και προετοιμασία

Η εξέταση γίνεται συνήθως με δείγμα φλεβικού αίματος, από το οποίο απομονώνεται γενετικό υλικό. Σε ορισμένα πρωτόκολλα χρησιμοποιείται στοματικό δείγμα, ενώ στον νεογνικό έλεγχο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σταγόνα αίματος από τη φτέρνα. Στον προγεννητικό διαγνωστικό έλεγχο χρησιμοποιείται διαφορετικό, ειδικά ληφθέν δείγμα. 28

Για την απλή αιμοληψία γενετικού ελέγχου κατά κανόνα δεν απαιτείται νηστεία. Ο εξεταζόμενος χρειάζεται να έχει μαζί του παραπεμπτικό, τυχόν παλαιότερα γενετικά αποτελέσματα και, εφόσον υπάρχει, τη συγκεκριμένη γενετική μεταβολή που έχει βρεθεί σε συγγενή. Οι προαναλυτικές απαιτήσεις διαφέρουν ανά εξειδικευμένο εργαστήριο και είδος δείγματος.

Ορισμένα γενετικά εργαστήρια απαιτούν έντυπο ενημερωμένης συναίνεσης, ειδικό σωληνάριο ή συνοδευτικό κλινικό ιστορικό. Επειδή η ανάλυση μπορεί να πραγματοποιείται σε συνεργαζόμενο κέντρο, είναι σωστό να διευκρινίζεται πριν από τη λήψη ο κατάλληλος τρόπος μεταφοράς και ο αναμενόμενος χρόνος έκδοσης.

8Ποιες εργαστηριακές μέθοδοι χρησιμοποιούνται

Η πιο συνηθισμένη αφετηρία είναι ο ποσοτικός προσδιορισμός αντιγράφων SMN1, με τεχνικές που μπορούν να διακρίνουν τα δύο ιδιαίτερα όμοια γονίδια. Χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, τεχνικές ενίσχυσης γενετικού υλικού και ανάλυσης πολλαπλών γενετικών ανιχνευτών. Η επιλογή εξαρτάται από τον σκοπό της εξέτασης και τον εξοπλισμό του εργαστηρίου. 67

Μια μέθοδος που μετρά αντίγραφα δεν ανιχνεύει κατ’ ανάγκη όλες τις μικρές παθολογικές μεταβολές στην αλληλουχία. Όταν υπάρχει ένα μόνο αντίγραφο SMN1 σε συμπτωματικό άτομο, ισχυρό οικογενειακό ιστορικό ή ασυμφωνία αποτελέσματος και κλινικής εικόνας, μπορεί να απαιτείται στοχευμένη ανάλυση αλληλουχίας ή περαιτέρω γενετική διερεύνηση. 16

Το τελικό αποτέλεσμα πρέπει να συνοδεύεται από πληροφορίες για τη μέθοδο, το εύρος ανίχνευσης, τις τεχνικές αβεβαιότητες και τον τρόπο ερμηνείας. Δεν αρκεί ένα αποκομμένο «θετικό» ή «αρνητικό», ιδιαίτερα στον αναπαραγωγικό σχεδιασμό.

9Ερμηνεία: μηδέν, ένα ή δύο αντίγραφα SMN1

Ο αριθμός αντιγράφων SMN1 ερμηνεύεται διαφορετικά ανάλογα με το εάν το άτομο εξετάζεται ως υποψήφιος φορέας ή ως ασθενής με νευρολογικά συμπτώματα. Μια απλή μέτρηση αντιγράφων δεν προσδιορίζει πάντοτε αν τα αντίγραφα βρίσκονται στο ίδιο ή σε διαφορετικά χρωμοσώματα. 14

Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.
Αντίγραφα SMN1Συνηθισμένη σημασίαΑπαραίτητη διευκρίνιση
0Ισχυρά διαγνωστικό εύρημα συμβατό με SMA όταν επιβεβαιώνεται με κατάλληλη μέθοδο.Άμεση εξειδικευμένη αξιολόγηση, επιβεβαίωση και μέτρηση SMN2.
1Στον ασυμπτωματικό γενικό πληθυσμό συνήθως υποδηλώνει φορεία.Σε συμπτωματικό άτομο μπορεί να απαιτείται έλεγχος για δεύτερη παθολογική παραλλαγή.
2Μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο φορείας.Δεν αποκλείει «αφανή» φορεία 2+0 ή παραλλαγή που δεν ανιχνεύεται με μέτρηση αντιγράφων.
3 ή περισσότεραΣυνήθως υποδηλώνει χαμηλό υπολειπόμενο κίνδυνο φορείας.Ο ακριβής κίνδυνος εξαρτάται από ιστορικό, μέθοδο και γενετική διάταξη.

Επομένως, η σωστή επιστημονική διατύπωση για τα δύο αντίγραφα είναι «χαμηλότερος υπολειπόμενος κίνδυνος» και όχι «αποκλείεται η φορεία». Το ποσοστό που απομένει διαφέρει ανά πληθυσμό, οικογενειακό ιστορικό και εξεταζόμενους γενετικούς δείκτες. 24

10Τι είναι ο αφανής φορέας με διάταξη 2+0

Οι περισσότεροι άνθρωποι με δύο αντίγραφα SMN1 έχουν από ένα σε κάθε ομόλογο χρωμόσωμα, δηλαδή διάταξη 1+1. Ορισμένοι όμως διαθέτουν και τα δύο αντίγραφα στο ίδιο χρωμόσωμα και κανένα στο άλλο. Πρόκειται για τη διάταξη 2+0: η συνολική ποσότητα του γονιδίου φαίνεται φυσιολογική, αλλά το άτομο μπορεί να μεταβιβάσει το χρωμόσωμα που δεν περιέχει λειτουργικό SMN1. 47

Η κατάσταση αυτή ονομάζεται αφανής φορεία, επειδή ένας απλός έλεγχος αριθμού αντιγράφων δεν την αναγνωρίζει πάντα. Ορισμένοι πρόσθετοι γενετικοί δείκτες, όπως η παραλλαγή c.*3+80T>G, μπορούν να τροποποιήσουν την εκτίμηση κινδύνου, αλλά η ανεύρεσή τους δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι το άτομο έχει διάταξη 2+0. 413

Για ζευγάρια με γνωστό φορέα: Το «δύο αντίγραφα» στον άλλο σύντροφο μειώνει σημαντικά, αλλά δεν μηδενίζει, την πιθανότητα ενός παιδιού με SMA. Η γενετική συμβουλευτική εξηγεί τον υπολειπόμενο κίνδυνο και αν χρειάζεται διευρυμένος έλεγχος.

Η ακριβής ερμηνεία απαιτεί γνώση της εργαστηριακής μεθόδου και ενίοτε εξέταση συγγενών. Δεν είναι σωστό να υπολογίζεται ένας ενιαίος κίνδυνος για όλους τους πληθυσμούς χωρίς τα κατάλληλα στοιχεία.

11Αριθμός αντιγράφων SMN2 και πρόγνωση

Η μέτρηση SMN2 είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν υπάρχει ήδη μοριακή επιβεβαίωση της νόσου. Γενικά, περισσότερα αντίγραφα SMN2 σχετίζονται με μεγαλύτερη παραγωγή λειτουργικής πρωτεΐνης και με ηπιότερες εκδηλώσεις στην κλασική πορεία της νόσου. Ωστόσο η συσχέτιση δεν είναι απόλυτη, και ο ίδιος αριθμός μπορεί να συνυπάρχει με διαφορετικά κινητικά ορόσημα. 15

Η πρόγνωση επηρεάζεται πλέον σημαντικά από το πότε αρχίζει η θεραπεία, από τυχόν άλλους γενετικούς τροποποιητές και από τη συνολική υποστηρικτική φροντίδα. Ο αριθμός αντιγράφων δεν είναι ασφαλές να χρησιμοποιείται μόνος του για να προβλεφθεί αν ένα βρέφος θα καθίσει ή θα περπατήσει. 9

Στην οικογενειακή συμβουλευτική είναι επίσης σημαντικό να μην συγχέεται το SMN2 με τον έλεγχο φορείας: κάποιος μπορεί να έχει πολλά αντίγραφα SMN2 χωρίς αυτό να καθορίζει από μόνο του εάν είναι φορέας παθολογικού SMN1.

12Παραδείγματα εργαστηριακών αποτελεσμάτων

Οι παρακάτω περιπτώσεις είναι εκπαιδευτικά παραδείγματα και δεν αντικαθιστούν την επίσημη ερμηνεία συγκεκριμένου εργαστηρίου. Η τελική έκθεση μπορεί να χρησιμοποιεί διαφορετική ορολογία ανάλογα με τη μέθοδο και την ένδειξη της εξέτασης.

Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.
Ενδεικτικό αποτέλεσμαΕρμηνείαΕπόμενο βήμα
SMN1: 1 αντίγραφο, χωρίς συμπτώματαΣυμβατό με φορεία.Γενετική συμβουλευτική και έλεγχος του συντρόφου.
SMN1: 2 αντίγραφα, χωρίς πρόσθετους δείκτεςΟ κίνδυνος φορείας μειώνεται, δεν μηδενίζεται.Συζήτηση υπολειπόμενου κινδύνου ειδικά αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό.
SMN1: 2 αντίγραφα, δείκτης αυξημένου κινδύνουΠιθανότητα αφανούς φορείας μεγαλύτερη από ό,τι χωρίς τον δείκτη.Εξειδικευμένη γενετική ερμηνεία, ενίοτε πρόσθετος έλεγχος.
SMN1: 0 αντίγραφα, σε ύποπτο βρέφοςΙσχυρή ένδειξη γενετικής SMA.Επείγουσα επιβεβαίωση, SMN2 και παιδονευρολογική ομάδα.
SMN1: 1 αντίγραφο, σε συμπτωματικό άτομοΗ συνηθισμένη φορεία δεν εξηγεί μόνη της τη νόσο.Εξέταση για δεύτερη παθολογική παραλλαγή ή εναλλακτικά αίτια.

Όταν ο γιατρός παραλαμβάνει το αποτέλεσμα, ο συνδυασμός κλινικής εικόνας, οικογενειακού ιστορικού και λεπτομερούς έκθεσης μεθόδου είναι ουσιαστικότερος από μια απλή επισήμανση χρώματος ή χαρακτηρισμό «φυσιολογικό». 14

13Πώς κληρονομείται η νόσος

Η κλασική SMA που σχετίζεται με SMN1 κληρονομείται συνήθως με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Τα άτομα με ένα φυσιολογικό και ένα μη λειτουργικό αντίγραφο είναι, στις συνηθισμένες περιπτώσεις, υγιείς φορείς. Αν και οι δύο γονείς είναι φορείς, κάθε εγκυμοσύνη έχει ανεξάρτητη πιθανότητα να οδηγήσει σε παιδί με SMA. 12

Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες.
Πιθανό αποτέλεσμα σε κάθε εγκυμοσύνηΠιθανότητα όταν και οι δύο γονείς είναι φορείς
Παιδί με δύο παθολογικά αντίγραφα SMN1 – νόσος25%
Παιδί με ένα παθολογικό αντίγραφο – φορεία50%
Παιδί χωρίς την οικογενειακή παθολογική παραλλαγή – μη φορέας25%

Οι πιθανότητες αυτές επαναλαμβάνονται σε κάθε εγκυμοσύνη και δεν αλλάζουν επειδή ένα προηγούμενο παιδί είναι υγιές ή πάσχει. Σε σπάνιες οικογενειακές περιπτώσεις μπορεί να παίζουν ρόλο νέες γενετικές μεταβολές ή ειδικές χρωμοσωμικές διατάξεις· η γενετική συμβουλευτική εξατομικεύει την εκτίμηση. 27

14Έλεγχος φορείας πριν από εγκυμοσύνη

Ο έλεγχος φορείας είναι ιδιαίτερα χρήσιμος πριν από τη σύλληψη, επειδή δίνει χρόνο για κατανόηση των αποτελεσμάτων και των αναπαραγωγικών επιλογών. Σύγχρονες επαγγελματικές συστάσεις υποστηρίζουν την προσφορά ελέγχου φορείας SMA σε ανθρώπους που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη, χωρίς να απαιτείται γνωστό περιστατικό στην οικογένεια. 23

Όταν ο ένας σύντροφος βρεθεί φορέας, προτείνεται έλεγχος του άλλου. Αν και οι δύο βρεθούν φορείς, το ζευγάρι μπορεί να συζητήσει προγεννητική διάγνωση, προεμφυτευτικό γενετικό έλεγχο σε κατάλληλες συνθήκες ή άλλες επιλογές οικογενειακού προγραμματισμού. Πρόκειται για προσωπικές αποφάσεις που λαμβάνονται μετά από μη κατευθυντική γενετική συμβουλευτική. 12

Ακόμη και όταν το αποτέλεσμα είναι καθησυχαστικό, μπορεί να παραμένει μικρός υπολειπόμενος κίνδυνος λόγω αφανούς φορείας ή σπανιότερων παραλλαγών. Αυτό πρέπει να εξηγείται με σαφήνεια ώστε η εξέταση να μη δημιουργεί ψευδή αίσθηση απόλυτης βεβαιότητας.

15Προγεννητική διάγνωση και ειδικός οικογενειακός έλεγχος

Εάν στο ζευγάρι έχει τεκμηριωθεί αυξημένος κίνδυνος, μπορεί να συζητηθεί προγεννητική διάγνωση με ειδικά εμβρυϊκά δείγματα, ανάλογα με το στάδιο της εγκυμοσύνης και τις ενδείξεις. Η διαδικασία αποφασίζεται με γυναικολόγο, ειδικό εμβρυομητρικής ιατρικής και ιατρικό γενετιστή. Δεν ταυτίζεται με έναν απλό αιματολογικό έλεγχο φορείας. 1

Για να ερμηνευθεί σωστά το προγεννητικό αποτέλεσμα είναι σημαντικό να είναι γνωστές οι συγκεκριμένες παραλλαγές SMN1 των γονέων ή να υπάρχει αξιόπιστη οικογενειακή γενετική τεκμηρίωση. Η ανάλυση μπορεί να απαιτεί ειδικά μέτρα αποφυγής επιμόλυνσης του δείγματος από μητρικά κύτταρα και άλλους ποιοτικούς ελέγχους.

Ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος αποτελεί πιθανή επιλογή σε ορισμένα ζευγάρια μέσω οργανωμένου προγράμματος υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Καμία από αυτές τις διαδικασίες δεν χρειάζεται να γίνεται χωρίς σαφή ενημέρωση για τα όρια και τις συνέπειές της.

16Νεογνικός έλεγχος και επείγουσα επιβεβαίωση

Ο νεογνικός έλεγχος μπορεί να αναγνωρίσει βρέφη με γενετικό εύρημα ύποπτο για SMA πριν εμφανιστούν συμπτώματα. Στα προγράμματα που εφαρμόζουν τον έλεγχο λαμβάνεται συνήθως μια μικρή ποσότητα αίματος από τη φτέρνα. Το αποτέλεσμα αυτό είναι προκαταρκτικό και απαιτεί άμεση μοριακή επιβεβαίωση από εξειδικευμένο κέντρο. 8

Ένα μη φυσιολογικό νεογνικό αποτέλεσμα δεν πρέπει να θεωρείται οριστική διάγνωση χωρίς επιβεβαιωτικό έλεγχο. Ωστόσο η διαγνωστική διαδικασία δεν πρέπει να καθυστερεί: η έναρξη θεραπείας πριν από την εκδήλωση αδυναμίας μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την κινητική εξέλιξη. 89

Ορισμένα νεογνικά προγράμματα ανιχνεύουν κυρίως την απουσία του εξονίου 7 του SMN1. Σπανιότερες παθολογικές παραλλαγές μπορεί να μη φανούν και συνεπώς ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει απολύτως τη νόσο όταν υπάρχουν χαρακτηριστικά συμπτώματα. Οι πρακτικές ένταξης της SMA στα εθνικά προγράμματα διαφέρουν ανά χώρα· η περιγραφή αυτή δεν αποτελεί δήλωση για το αν περιλαμβάνεται σε συγκεκριμένο ελληνικό πρόγραμμα. 8

17Περιορισμοί, ψευδώς καθησυχαστικά αποτελέσματα και αβεβαιότητα

Ο έλεγχος SMN1 είναι ιδιαίτερα αποδοτικός για τις συνήθεις διαγραφές, αλλά καμία μεμονωμένη μέθοδος δεν καλύπτει όλες τις πιθανές γενετικές παραλλαγές. Ο ποσοτικός έλεγχος αντιγράφων μπορεί να μην αναγνωρίσει μικρές παθολογικές αλλαγές στην αλληλουχία, ενώ η διάταξη 2+0 μπορεί να μη διακριθεί από τη συνηθισμένη διάταξη 1+1. 67

Οι ειδικοί γενετικοί δείκτες μεταβάλλουν την εκτίμηση του κινδύνου αλλά δεν αποτελούν αυτόνομη διάγνωση. Η ερμηνεία τους διαφοροποιείται ανάλογα με την πληθυσμιακή καταγωγή και τη σύνθεση της εξεταζόμενης ομάδας. Σε γνωστό οικογενειακό περιστατικό χρειάζεται συχνά να συγκριθεί το αποτέλεσμα με τη συγκεκριμένη παθολογική παραλλαγή που έχει ήδη ταυτοποιηθεί. 413

Ορισμένες εξετάσεις αναφέρουν παραλλαγές αβέβαιης κλινικής σημασίας. Τέτοια ευρήματα δεν πρέπει να χαρακτηρίζονται αυθαίρετα ως αιτία νόσου ή φορείας. Η τεκμηριωμένη γενετική αξιολόγηση μπορεί να χρειαστεί χρόνο, επιπλέον στοιχεία ή επανεκτίμηση με βάση νεότερα δεδομένα.

18Πότε χρειάζεται συμπληρωματικός γενετικός έλεγχος

Ένας βασικός έλεγχος αντιγράφων δεν είναι πάντοτε το τελευταίο βήμα. Εάν ένα βρέφος έχει ισχυρά συμβατή νευρολογική εικόνα αλλά δεν τεκμηριώνονται δύο διαγραφές SMN1, είναι πιθανό να χρειαστεί αναζήτηση άλλης παθολογικής παραλλαγής στο SMN1 ή διερεύνηση διαφορετικού νευρομυϊκού νοσήματος. 16

  • Οικογενειακή παραλλαγή που δεν ανιχνεύεται από την τυπική μέθοδο μέτρησης αντιγράφων.
  • Ένα αντίγραφο SMN1 σε συμπτωματικό παιδί ή ενήλικα και υποψία δεύτερης παθολογικής παραλλαγής.
  • Δύο αντίγραφα SMN1 σε σύντροφο γνωστού φορέα, όταν ζητείται ακριβέστερη εκτίμηση του υπολειπόμενου κινδύνου.
  • Ασυμφωνία κλινικής εικόνας και εργαστηριακού αποτελέσματος.
  • Ανάγκη επιβεβαίωσης του αριθμού αντιγράφων SMN2 σε εξειδικευμένη θεραπευτική αξιολόγηση.

Ο πρόσθετος έλεγχος δεν είναι αναγκαίος για κάθε εξεταζόμενο. Γίνεται στοχευμένα όταν η συμπληρωματική πληροφορία μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τη διάγνωση, τη γενετική συμβουλευτική ή τις θεραπευτικές αποφάσεις.

19Πρώιμα συμπτώματα και κλινική αξιολόγηση

Η εξέταση μπορεί να ζητηθεί σε βρέφος με γενικευμένη υποτονία, δυσκολία στήριξης κεφαλής, αδύναμες κινήσεις, μειωμένα αντανακλαστικά ή προβλήματα σίτισης και αναπνοής. Σε παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να εμφανιστούν δυσκολία στις σκάλες, στο τρέξιμο ή στην έγερση από χαμηλή θέση. Η κλινική εικόνα δεν αρκεί από μόνη της για διάγνωση, αλλά καθοδηγεί την ταχύτητα και το εύρος του γενετικού ελέγχου. 58

Στους ενήλικες υπάρχουν και ήπιες μορφές με βραδεία εξέλιξη. Παράλληλα όμως πολλές άλλες νευρολογικές, μυϊκές ή μεταβολικές παθήσεις μπορεί να προκαλέσουν αδυναμία. Η ιατρική αξιολόγηση είναι απαραίτητη για να αποφεύγονται άσκοπες ή ανεπαρκείς εξετάσεις.

Επείγουσα προσοχή: Βρέφος με προοδευτική υποτονία, δυσκολία κατάποσης ή αναπνευστική δυσχέρεια χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση. Δεν πρέπει να περιμένει προγραμματισμένο εργαστηριακό ραντεβού όταν εμφανίζονται τέτοια συμπτώματα.

20Τύποι της SMA και τι μπορεί να προβλέψει η εξέταση

Η κλασική ταξινόμηση περιλαμβάνει μορφές με προγεννητική έναρξη, βαριά βρεφική έναρξη, μεταγενέστερη παιδική και ενήλικη εμφάνιση. Ιστορικά η διάκριση γινόταν με βάση την ηλικία πρώτων συμπτωμάτων και τα κινητικά ορόσημα που κατακτήθηκαν χωρίς τις σημερινές στοχευμένες θεραπείες. 15

Αυτό το πλαίσιο παραμένει χρήσιμο για την επικοινωνία με τους ασθενείς, αλλά οι νεότερες θεραπείες καθιστούν λιγότερο ασφαλή την προσπάθεια πρόβλεψης μόνο από τον αριθμό SMN2. Ένα παιδί με πρώιμη διάγνωση και κατάλληλη παρέμβαση μπορεί να έχει διαφορετική κλινική πορεία από αυτήν που περιγράφεται στις παλαιότερες φυσικές ιστορίες της νόσου. 9

Το αποτέλεσμα του γενετικού ελέγχου δεν μπορεί επομένως να χρησιμοποιηθεί ως «πίνακας βεβαιότητας» για το προσδόκιμο ζωής ή τη μελλοντική κινητικότητα. Η πρόγνωση διατυπώνεται από την εξειδικευμένη ομάδα με βάση πολλά περισσότερα στοιχεία.

21Σύγχρονες θεραπείες και σημασία της έγκαιρης διάγνωσης

Οι σύγχρονες θεραπείες της νωτιαίας μυϊκής ατροφίας αποσκοπούν στην αύξηση της διαθέσιμης λειτουργικής πρωτεΐνης SMN ή στην παροχή λειτουργικής γενετικής πληροφορίας. Περιλαμβάνουν τη νουσινερσένη (Spinraza), τη ρισδιπλάμη (Evrysdi) και τη γονιδιακή θεραπεία Zolgensma σε ασθενείς που πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια. 9101112

Δεν είναι όλες οι θεραπείες κατάλληλες για όλους και οι εγκεκριμένες ενδείξεις διαφοροποιούνται ανά ηλικία, γενετική εικόνα, κλινική κατάσταση και χώρα. Η επιλογή γίνεται σε εξειδικευμένο κέντρο. Το εργαστηριακό αποτέλεσμα, και ιδίως η επιβεβαίωση της παθολογίας του SMN1 και ο αριθμός αντιγράφων SMN2 όταν απαιτείται, είναι σημαντικά δεδομένα για την ομάδα θεραπείας. 910

Η υποστηρικτική φροντίδα, όπως η αναπνευστική παρακολούθηση, η φυσικοθεραπεία, η διατροφική αξιολόγηση και η ορθοπεδική υποστήριξη, παραμένει ουσιαστική. Η πρώιμη διάγνωση βελτιώνει τις δυνατότητες έγκαιρου θεραπευτικού σχεδιασμού, αλλά δεν εγγυάται την ίδια εξέλιξη για κάθε ασθενή.

22Κόστος SMN1 και SMN1/SMN2: τι περιλαμβάνει η τιμή

Το ενδεικτικό ιδιωτικό κόστος 150–400 € αφορά διαφορετικά είδη γενετικών αναλύσεων που ενδέχεται να προσφέρονται με την ονομασία «έλεγχος SMA». Μια βασική εξέταση φορείας με προσδιορισμό αντιγράφων SMN1 μπορεί να έχει μικρότερο κόστος από μια συνδυασμένη ανάλυση SMN1/SMN2 ή από έλεγχο με πρόσθετους δείκτες και ανάλυση αλληλουχίας. Το εύρος δεν αποτελεί πιστοποιημένο τιμοκατάλογο.

Πριν από την αιμοληψία είναι χρήσιμο να ζητήσετε γραπτή διευκρίνιση για το αν η τιμή περιλαμβάνει μόνο SMN1 ή και αριθμό αντιγράφων SMN2, για το αν εξετάζονται δείκτες αφανών φορέων, αν περιλαμβάνεται ερμηνεία από γενετιστή και ποιος είναι ο εκτιμώμενος χρόνος παράδοσης. Ειδικός προγεννητικός ή οικογενειακός γενετικός έλεγχος μπορεί να έχει διαφορετική χρέωση.

Το ακριβές ποσό εξαρτάται από τον πάροχο, τη μέθοδο, το είδος δείγματος, πιθανή αποστολή σε εξειδικευμένο εργαστήριο και τυχόν ασφαλιστική κάλυψη. Επειδή η τιμή είναι ενδεικτική, πρέπει να επιβεβαιώνεται πριν από την πραγματοποίηση της εξέτασης.

23Τι να ρωτήσετε πριν από την εξέταση

Για έναν αποτελεσματικό γενετικό έλεγχο δεν αρκεί η γενική ονομασία «SMA». Είναι σημαντικό να γνωρίζετε τι ακριβώς παραγγέλλεται, ποιες πληροφορίες θα δώσει και πώς θα χρησιμοποιηθεί το αποτέλεσμα. Οι παρακάτω ερωτήσεις διευκολύνουν τη συνεννόηση με τον ιατρό και το εργαστήριο.

  • Γίνεται έλεγχος φορείας ή διάγνωσης της νόσου;
  • Περιλαμβάνει η εξέταση αριθμό αντιγράφων SMN1 και SMN2 ή μόνο το ένα γονίδιο;
  • Υπάρχει δυνατότητα εκτίμησης κινδύνου για αφανή φορεία 2+0;
  • Αναζητούνται μικρές παθολογικές παραλλαγές ή μόνο διαγραφές / αλλαγές αριθμού αντιγράφων;
  • Χρειάζεται προηγούμενη έκθεση συγγενούς ή γενετική συμβουλευτική;
  • Πότε προβλέπεται η έκδοση αποτελέσματος και ποιος θα το ερμηνεύσει;

Για άτομα που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη, ο έλεγχος προσφέρει περισσότερη χρησιμότητα όταν οργανώνεται έγκαιρα και καλύπτει, όπου χρειάζεται, και τους δύο συντρόφους. Για συμπτωματικό βρέφος, προτεραιότητα είναι η ταχεία παραπομπή και όχι η σύγκριση τιμών ανάμεσα σε διαφορετικά πακέτα.

24Συχνές ερωτήσεις για SMN1 και SMN2

Απαντήσεις σε συχνές ερωτήσεις για την εξέταση και την πρακτική αξιοποίηση των αποτελεσμάτων. 124

Τι ακριβώς ανιχνεύει ο έλεγχος SMN1;

Συνήθως προσδιορίζει τον αριθμό αντιγράφων SMN1 ή την παρουσία συγκεκριμένων διαγραφών. Η ανίχνευση μικρών παραλλαγών ή δεικτών αφανών φορέων εξαρτάται από τη μέθοδο και δεν θεωρείται αυτονόητη.

Ποια είναι η διαφορά SMN1 και SMN2;

Το SMN1 αποτελεί την κύρια πηγή λειτουργικής πρωτεΐνης SMN. Το SMN2 παράγει μικρότερη ποσότητα λειτουργικής πρωτεΐνης και ο αριθμός αντιγράφων του μπορεί να τροποποιεί τη βαρύτητα της επιβεβαιωμένης νόσου.

Αν έχω δύο αντίγραφα SMN1, δεν είμαι φορέας;

Ο κίνδυνος είναι σημαντικά μειωμένος, όχι όμως μηδενικός. Σε ορισμένους φορείς τα δύο αντίγραφα βρίσκονται στο ίδιο χρωμόσωμα και απουσιάζουν από το άλλο, κατάσταση γνωστή ως 2+0.

Αν το αποτέλεσμα δείχνει ένα αντίγραφο SMN1, τι κάνω;

Σε υγιές άτομο αυτό είναι συνήθως συμβατό με φορεία. Χρειάζεται ενημέρωση από ιατρό ή γενετικό σύμβουλο και, στον οικογενειακό προγραμματισμό, συνήθως έλεγχος του συντρόφου.

Χρειάζομαι οπωσδήποτε και έλεγχο SMN2;

Όχι σε κάθε περίπτωση. Ο απλός έλεγχος φορείας βασίζεται κυρίως στο SMN1. Η μέτρηση SMN2 αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν έχει επιβεβαιωθεί η νόσος και σχεδιάζεται εξειδικευμένη παρακολούθηση.

Χρειάζεται νηστεία;

Συνήθως όχι για απλή αιμοληψία με σκοπό γενετικό έλεγχο. Οι τεχνικές οδηγίες του εργαστηρίου για τον τύπο δείγματος και τη συναίνεση υπερισχύουν.

Μπορεί η εξέταση να γίνει πριν από εγκυμοσύνη;

Ναι. Είναι συχνά η καταλληλότερη περίοδος για έλεγχο φορείας και γενετική συμβουλευτική, επειδή υπάρχει περισσότερος χρόνος για ενημέρωση και λήψη αποφάσεων.

Αν είμαστε και οι δύο φορείς, ποια είναι η πιθανότητα SMA;

Στην κλασική αυτοσωμική υπολειπόμενη κληρονόμηση, κάθε εγκυμοσύνη έχει πιθανότητα 25% για παιδί με SMA. Ο γενετικός σύμβουλος εξετάζει τα συγκεκριμένα οικογενειακά ευρήματα.

Ο αριθμός SMN2 προβλέπει με βεβαιότητα τη βαρύτητα;

Όχι. Σχετίζεται στατιστικά με τη σοβαρότητα στην κλασική πορεία, αλλά δεν επιτρέπει ακριβή πρόβλεψη για συγκεκριμένο ασθενή, ιδιαίτερα μετά την ανάπτυξη σύγχρονων θεραπειών.

Τι συμβαίνει μετά από θετικό νεογνικό έλεγχο;

Απαιτείται επείγουσα επικοινωνία με εξειδικευμένο κέντρο για επιβεβαιωτική γενετική εξέταση και κλινική εκτίμηση. Δεν πρέπει να αναμένεται η εμφάνιση συμπτωμάτων.

Γιατί η τιμή κυμαίνεται από 150 έως 400 ευρώ;

Επειδή διαφορετικά πακέτα καλύπτουν μόνο αριθμό αντιγράφων SMN1 ή συνδυασμό SMN1 και SMN2, ενδεχομένως με πρόσθετες αναλύσεις. Το ποσό είναι ενδεικτικό, όχι επίσημη χρέωση συγκεκριμένου εργαστηρίου.

25Συμπέρασμα: τι σημαίνει σωστή ερμηνεία

Ο γενετικός έλεγχος SMN1/SMN2 αποτελεί βασικό εργαλείο για την κατανόηση της νωτιαίας μυϊκής ατροφίας, αλλά είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε τον σκοπό για τον οποίο γίνεται. Ο έλεγχος φορείας απαντά κυρίως στο ερώτημα της πιθανής μεταβίβασης της νόσου στα παιδιά· ο διαγνωστικός έλεγχος διερευνά την ύπαρξη παθολογίας του SMN1· η μέτρηση του SMN2 βοηθά στην εξειδικευμένη αξιολόγηση επιβεβαιωμένων περιστατικών. 13

Τα δύο αντίγραφα SMN1 δεν αποκλείουν απόλυτα τη φορεία, ο αριθμός SMN2 δεν προβλέπει με βεβαιότητα την έκβαση και μια αρνητική εξέταση περιορισμένου εύρους δεν αναιρεί μια σοβαρή κλινική υποψία. Η σωστή ανάγνωση του αποτελέσματος συνδυάζει εργαστηριακή μέθοδο, συμπτώματα, οικογενειακό ιστορικό και γενετική συμβουλευτική. 46

Πρακτική υπενθύμιση: Πριν επιλέξετε την εξέταση, βεβαιωθείτε ότι το παραπεμπτικό περιγράφει αν χρειάζεται SMN1 μόνο ή ολοκληρωμένος έλεγχος SMN1/SMN2. Για συμπτωματικό βρέφος ή θετικό νεογνικό αποτέλεσμα, προέχει η άμεση εξειδικευμένη αξιολόγηση.
Επιστημονική βιβλιογραφία – 13 πηγές
  1. Κλινική Γενετική – Νωτιαία μυϊκή ατροφία: γενετική διάγνωση, φορεία και ερμηνεία. Πρωτότυπη πηγή
  2. Αμερικανικό Κολέγιο Μαιευτήρων και Γυναικολόγων – Έλεγχος φορείας νωτιαίας μυϊκής ατροφίας. Πρωτότυπη πηγή
  3. Αμερικανικό Κολέγιο Ιατρικής Γενετικής – Συστάσεις προσυλληπτικού και προγεννητικού ελέγχου. Πρωτότυπη πηγή
  4. Milligan και συν. – Ερμηνεία αφανών φορέων και γενετικών δεικτών της SMA. Πρωτότυπη πηγή
  5. Εθνική Βιβλιοθήκη Ιατρικής των ΗΠΑ – Νωτιαία μυϊκή ατροφία και λειτουργία των SMN1/SMN2. Πρωτότυπη πηγή
  6. Κλινική Γενετική – Πίνακας γενετικών μεθόδων και διαγνωστικής απόδοσης. Πρωτότυπη πηγή
  7. Αμερικανική Ένωση Μοριακής Παθολογίας – Πληθυσμιακός έλεγχος φορείας SMA. Πρωτότυπη πηγή
  8. Εθνικό Πρόγραμμα Νεογνικού Ελέγχου ΗΠΑ – SMA, επιβεβαίωση και παρακολούθηση. Πρωτότυπη πηγή
  9. Διεθνείς προτάσεις σύγχρονης θεραπευτικής προσέγγισης της SMA. Πρωτότυπη πηγή
  10. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων – Zolgensma: εγκεκριμένες ενδείξεις. Πρωτότυπη πηγή
  11. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων – Spinraza: εγκεκριμένες ενδείξεις. Πρωτότυπη πηγή
  12. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων – Evrysdi: εγκεκριμένες ενδείξεις. Πρωτότυπη πηγή
  13. Γενετικός προσδιορισμός SMN1/SMN2 – Μελέτη για τους αφανείς φορείς. Πρωτότυπη πηγή

Το κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη διάγνωση, την ιατρική συμβουλή ή τη γενετική συμβουλευτική. Οι τιμές είναι ενδεικτικές.

Μικροβιολογικό Λαμία
Επισκόπηση απορρήτου

Η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για τη σωστή λειτουργία της και, εφόσον δώσετε συγκατάθεση, για την ανάλυση επισκεψιμότητας. Μπορείτε να αλλάξετε τις επιλογές σας οποιαδήποτε στιγμή από τις ρυθμίσεις cookies.