Λεπτίνη: Εξέταση Αίματος, Πότε Ζητείται και Τι Σημαίνει

1Τι είναι η λεπτίνη και τι μετρά η εξέταση

Η λεπτίνη είναι πεπτιδική ορμόνη που παράγεται κυρίως από τα λιποκύτταρα. Λειτουργεί ως σήμα προς τον εγκέφαλο σχετικά με την ποσότητα των διαθέσιμων ενεργειακών αποθεμάτων και συμμετέχει στη ρύθμιση της πρόσληψης τροφής, της ενεργειακής δαπάνης και διαφόρων νευροενδοκρινικών λειτουργιών.

Σε γενικές γραμμές, όσο αυξάνεται η λιπώδης μάζα τόσο αυξάνεται και η παραγωγή λεπτίνης. Αντίθετα, η απώλεια λιπώδους ιστού, η παρατεταμένη νηστεία και η ανεπαρκής ενεργειακή πρόσληψη μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη συγκέντρωσή της.

Η εξέταση μετρά τη συγκέντρωση της λεπτίνης στον ορό του αίματος, συνήθως σε ng/mL. Δεν μετρά άμεσα τη δράση της ορμόνης στον εγκέφαλο, το αίσθημα κορεσμού ή τον βασικό μεταβολικό ρυθμό.

2Πότε ζητείται η εξέταση λεπτίνης

Η λεπτίνη ζητείται επιλεκτικά, συνήθως από ενδοκρινολόγο ή παιδοενδοκρινολόγο, όταν το αποτέλεσμα μπορεί να βοηθήσει στη διερεύνηση μιας συγκεκριμένης και σχετικά σπάνιας κατάστασης.

Πιθανές ενδείξεις είναι:

• Υποψία συγγενούς ανεπάρκειας λεπτίνης σε παιδί με σοβαρή υπερφαγία και ακραία παχυσαρκία από τους πρώτους μήνες της ζωής.
• Διερεύνηση γενικευμένης ή μερικής λιποδυστροφίας, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν ασυνήθιστη απώλεια υποδόριου λίπους, σοβαρή ινσουλινοαντίσταση, υπερτριγλυκεριδαιμία ή λιπώδης νόσος του ήπατος.
• Πολύ χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα, σημαντική απώλεια βάρους ή λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια, ως μέρος εξειδικευμένης και όχι αρχικής διερεύνησης.
• Παρακολούθηση ασθενών με επιβεβαιωμένη λιποδυστροφία ή άλλες σπάνιες διαταραχές της οδού της λεπτίνης.
• Ερευνητικά και εξειδικευμένα μεταβολικά πρωτόκολλα, στα οποία η αιμοληψία και η ερμηνεία γίνονται υπό τυποποιημένες συνθήκες.

Δεν υπάρχει ένδειξη να μετράται η λεπτίνη σε κάθε άτομο με αυξημένο βάρος, έντονη όρεξη, μεταβολικό σύνδρομο ή δυσκολία να αδυνατίσει.

3Γιατί δεν είναι εξέταση ρουτίνας για την παχυσαρκία

Στα περισσότερα άτομα με παχυσαρκία η λεπτίνη δεν είναι χαμηλή αλλά αυξημένη. Αυτό συμβαίνει επειδή η μεγαλύτερη ποσότητα λιπώδους ιστού παράγει περισσότερη ορμόνη. Επομένως, μια υψηλή τιμή συχνά επιβεβαιώνει απλώς την παρουσία αυξημένης λιπώδους μάζας, χωρίς να προσθέτει πληροφορία που αλλάζει την αντιμετώπιση.

Η μέτρηση της λεπτίνης δεν χρησιμοποιείται συνήθως για να:

• διαγνώσει την παχυσαρκία,
• εξηγήσει από μόνη της γιατί κάποιος παίρνει βάρος,
• προβλέψει αν μια δίαιτα θα είναι αποτελεσματική,
• μετρήσει πόσο έντονα πεινά κάποιος,
• επιλέξει φαρμακευτική θεραπεία για την παχυσαρκία,
• αντικαταστήσει την αξιολόγηση BMI, περιμέτρου μέσης, σύστασης σώματος και καρδιομεταβολικού κινδύνου.

Για τον συνήθη μεταβολικό έλεγχο είναι γενικά πιο χρήσιμες εξετάσεις όπως γλυκόζη νηστείας, HbA1c, λιπιδαιμικό προφίλ και ηπατικά ένζυμα. Άλλες ορμονικές εξετάσεις επιλέγονται μόνο όταν προκύπτει συγκεκριμένη ένδειξη από το ιστορικό και την κλινική εξέταση.

4Πώς γίνεται η εξέταση

Η εξέταση πραγματοποιείται με απλή αιμοληψία από φλέβα. Το δείγμα είναι συνήθως ορός και η συγκέντρωση της λεπτίνης προσδιορίζεται με ανοσολογική μέθοδο, όπως ELISA ή χημειοφωταυγής ανοσομέτρηση.

Επειδή η λεπτίνη αποτελεί εξειδικευμένη εξέταση, δεν εκτελείται απαραίτητα καθημερινά σε κάθε εργαστήριο. Το δείγμα μπορεί να χρειαστεί κατάψυξη και αποστολή σε εργαστήριο αναφοράς. Για αυτό ο χρόνος παράδοσης του αποτελέσματος μπορεί να είναι μεγαλύτερος από εκείνον των συνηθισμένων βιοχημικών εξετάσεων.

Η εξέταση δεν απαιτεί ειδική δυναμική δοκιμασία, χορήγηση φαρμάκου ή επαναλαμβανόμενες αιμοληψίες, εκτός εάν αποτελεί μέρος συγκεκριμένου ερευνητικού πρωτοκόλλου.

5Χρειάζεται νηστεία;

Για μια τυποποιημένη μέτρηση συνιστάται συνήθως πρωινή αιμοληψία μετά από ολονύκτια νηστεία. Μεγάλα εργαστήρια αναφοράς είτε χαρακτηρίζουν τη νηστεία ως συνιστώμενη είτε δεν δέχονται μη νηστικό δείγμα.

Η νηστεία είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν η λεπτίνη εξετάζεται μαζί με:

• γλυκόζη νηστείας,
• ινσουλίνη,
• τριγλυκερίδια και λιπιδαιμικό προφίλ,
• άλλες εξετάσεις μεταβολικής διερεύνησης που απαιτούν νηστεία.

Νερό συνήθως επιτρέπεται κατά τη διάρκεια της νηστείας. Δεν πρέπει να διακόπτεται φάρμακο χωρίς οδηγία του θεράποντος ιατρού.

6Ώρα αιμοληψίας και ημερήσια διακύμανση

Η λεπτίνη παρουσιάζει ημερήσια διακύμανση. Οι συγκεντρώσεις τείνουν να αυξάνονται κατά το βράδυ και τη νύχτα και να μειώνονται το πρωί και προς το μέσο της ημέρας. Η ακριβής χρονική πορεία επηρεάζεται από το ωράριο των γευμάτων, τον ύπνο και το καθημερινό πρόγραμμα.

Για αυτό, όταν χρειάζεται αξιόπιστη σύγκριση ή επανέλεγχος, είναι προτιμότερο οι αιμοληψίες να πραγματοποιούνται:

• στο ίδιο περίπου πρωινό χρονικό παράθυρο,
• με παρόμοια διάρκεια νηστείας,
• στο ίδιο εργαστήριο,
• με την ίδια αναλυτική μέθοδο,
• χωρίς σημαντική αλλαγή βάρους ή διατροφικού προγράμματος μεταξύ των δύο μετρήσεων, όταν ο στόχος είναι η άμεση σύγκριση.

Μια βραδινή τιμή δεν πρέπει να συγκρίνεται άκριτα με μια πρωινή τιμή, ιδιαίτερα όταν προέρχονται από διαφορετικά εργαστήρια ή διαφορετικές μεθόδους.

7Τιμές αναφοράς και διαφορές μεθόδου

Δεν υπάρχει ένα καθολικό φυσιολογικό εύρος λεπτίνης που να εφαρμόζεται σε όλους τους ανθρώπους. Οι τιμές επηρεάζονται από το φύλο, το BMI, τη λιπώδη μάζα, την ηλικία, τη φυσιολογική κατάσταση και την αναλυτική μέθοδο.

Οι γυναίκες έχουν συνήθως υψηλότερες συγκεντρώσεις από άνδρες με παρόμοιο BMI. Επιπλέον, η αναμενόμενη τιμή αυξάνεται όσο αυξάνεται η λιπώδης μάζα. Για αυτό ορισμένα εργαστήρια παρέχουν διαφορετικά διαστήματα ανά φύλο και BMI.

Η κύηση, η εφηβεία, η κατανομή του λίπους, πρόσφατες σημαντικές αλλαγές βάρους και άλλοι ορμονικοί παράγοντες μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη συγκέντρωση και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.

8Ερμηνεία σε σχέση με BMI και λιπώδη μάζα

Η λεπτίνη δεν πρέπει να ερμηνεύεται ανεξάρτητα από τη σωματική σύσταση. Η ίδια αριθμητική τιμή μπορεί να είναι αναμενόμενη σε άτομο με αυξημένη λιπώδη μάζα αλλά ασυνήθιστα υψηλή σε άτομο με χαμηλό ποσοστό λίπους.

Το BMI δεν αποτυπώνει απόλυτα την κατανομή ή την ποσότητα του λίπους. Όταν υπάρχει σοβαρό διαγνωστικό ερώτημα, μπορεί να χρειαστεί κλινική εκτίμηση της κατανομής του λίπους ή μέτρηση σύστασης σώματος.

9Τι μπορεί να σημαίνει υψηλή λεπτίνη

Η συχνότερη αιτία υψηλής λεπτίνης είναι η αυξημένη λιπώδης μάζα. Τα περισσότερα άτομα με παχυσαρκία έχουν υψηλότερη συγκέντρωση σε σύγκριση με άτομα του ίδιου φύλου και ηλικίας με μικρότερη ποσότητα λίπους.

Υψηλότερες τιμές μπορεί επίσης να παρατηρηθούν ή να συσχετίζονται με:

• αυξημένη υποδόρια λιπώδη μάζα,
• υπερινσουλιναιμία και ινσουλινοαντίσταση,
• γυναικείο φύλο σε σύγκριση με άνδρες παρόμοιου BMI,
• κύηση και άλλες φυσιολογικές ορμονικές μεταβολές,
• σπανιότερες διαταραχές της οδού ή του υποδοχέα της λεπτίνης.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση δεν στοχεύει συνήθως στη μείωση της εργαστηριακής τιμής αλλά στον συνολικό καρδιομεταβολικό κίνδυνο, στη σύσταση σώματος και στις τυχόν επιπλοκές.

10Τι μπορεί να σημαίνει χαμηλή λεπτίνη

Η χαμηλή λεπτίνη δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση. Πρέπει να εξετάζεται αν η τιμή είναι αναμενόμενη για τη λιπώδη μάζα και την πρόσφατη ενεργειακή κατάσταση του ασθενούς.

Πιθανές αιτίες ή συσχετίσεις περιλαμβάνουν:

• χαμηλό ποσοστό σωματικού λίπους,
• πρόσφατη ή σημαντική απώλεια βάρους,
• παρατεταμένη νηστεία ή σοβαρό θερμιδικό περιορισμό,
• υπερβολική άσκηση με ανεπαρκή ενεργειακή αναπλήρωση,
• διατροφική διαταραχή ή υποθρεψία,
• γενικευμένη ή μερική λιποδυστροφία,
• σπάνια συγγενή ανεπάρκεια λεπτίνης.

Σε ένα αδύνατο άτομο, μια χαμηλή τιμή μπορεί να είναι πλήρως συμβατή με τη μικρή ποσότητα λιπώδους ιστού. Αντίθετα, μια εξαιρετικά χαμηλή τιμή σε παιδί με σοβαρή παχυσαρκία από πολύ μικρή ηλικία είναι δυσανάλογη προς τη λιπώδη μάζα και χρειάζεται εξειδικευμένη διερεύνηση.

11Τι σημαίνει αντοχή στη λεπτίνη

Ο όρος «αντοχή στη λεπτίνη» περιγράφει την κατάσταση στην οποία υπάρχει επαρκής ή αυξημένη ποσότητα λεπτίνης, αλλά η βιολογική απόκριση στο σήμα της είναι μικρότερη από την αναμενόμενη.

Στην κοινή παχυσαρκία η λεπτίνη είναι συχνά υψηλή, αλλά η αύξησή της δεν οδηγεί σε ανάλογη και μόνιμη καταστολή της όρεξης ή σε απώλεια βάρους. Έχουν προταθεί μηχανισμοί όπως:

• μειωμένη μεταφορά της λεπτίνης προς τον εγκέφαλο,
• μεταβολές στη λειτουργία του υποδοχέα,
• ενδοκυττάρια αναστολή της σηματοδότησης,
• προσαρμογές των νευρωνικών κυκλωμάτων που ελέγχουν την πρόσληψη τροφής.

Η αντοχή στη λεπτίνη είναι κυρίως παθοφυσιολογική έννοια. Δεν αποτελεί διάγνωση που επιβεβαιώνεται με ένα συγκεκριμένο όριο λεπτίνης στο αίμα.

12Τι δεν μπορεί να αποδείξει η εξέταση

Μια μεμονωμένη τιμή λεπτίνης δεν μπορεί να αποδείξει ότι ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται φυσιολογικά ή παθολογικά στην ορμόνη. Τα συνήθη ανοσολογικά τεστ μετρούν την ποσότητα της ανοσοαντιδραστικής λεπτίνης στον ορό και όχι τη λειτουργία της σε υποθαλαμικό επίπεδο.

Η εξέταση δεν μπορεί από μόνη της να αποδείξει:

• ότι υπάρχει αντοχή στη λεπτίνη,
• ότι η λεπτίνη είναι η αιτία της παχυσαρκίας,
• ότι ο μεταβολισμός είναι «αργός» ή «μπλοκαρισμένος»,
• πόσο έντονα πεινά ή χορταίνει κάποιος,
• αν ένα πρόγραμμα δίαιτας θα πετύχει,
• αν χρειάζεται φάρμακο για την απώλεια βάρους,
• αν η μετρούμενη ορμόνη είναι σε κάθε περίπτωση πλήρως βιολογικά ενεργή.

Για αυτό πρέπει να αποφεύγονται συμπληρώματα, δίαιτες ή θεραπείες που διαφημίζονται ως τρόποι «επανεκκίνησης» ή «ενεργοποίησης» της λεπτίνης με βάση μόνο μια εξέταση αίματος.

13Λεπτίνη και λιποδυστροφίες

Οι λιποδυστροφίες είναι σπάνιες παθήσεις που χαρακτηρίζονται από γενικευμένη ή μερική απώλεια λειτουργικού λιπώδους ιστού. Το λίπος δεν αποθηκεύεται φυσιολογικά κάτω από το δέρμα και μπορεί να συσσωρεύεται σε άλλα όργανα, ιδιαίτερα στο ήπαρ και στους μυς.

Παρά τη μικρή ποσότητα υποδόριου λίπους, οι ασθενείς μπορεί να εμφανίζουν:

• σοβαρή ινσουλινοαντίσταση,
• σακχαρώδη διαβήτη σε νεαρή ηλικία,
• πολύ υψηλά τριγλυκερίδια,
• οξεία παγκρεατίτιδα λόγω υπερτριγλυκεριδαιμίας,
• ηπατομεγαλία και λιπώδη νόσο του ήπατος,
• μελανίζουσα ακάνθωση,
• ασυνήθιστη μυώδη εμφάνιση λόγω έλλειψης υποδόριου λίπους.

Η λεπτίνη είναι συχνά χαμηλή, ιδιαίτερα στις γενικευμένες μορφές, επειδή λείπει μεγάλο μέρος του λιπώδους ιστού που φυσιολογικά την παράγει. Ωστόσο, οι μετρήσεις δεν είναι τυποποιημένες και η χαμηλή λεπτίνη δεν είναι ειδική για λιποδυστροφία.

Η διάγνωση βασίζεται κυρίως στην κλινική κατανομή του λίπους, στην ηλικία έναρξης, στο οικογενειακό ιστορικό, στις μεταβολικές επιπλοκές και, όταν ενδείκνυται, στον γενετικό έλεγχο. Η λεπτίνη λειτουργεί ως υποστηρικτικό και όχι ως αυτόνομο διαγνωστικό εύρημα.

14Χαμηλό βάρος, άσκηση και αμηνόρροια

Σε γυναίκες με πολύ χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα, σημαντική απώλεια βάρους ή υπερβολική άσκηση, η συγκέντρωση της λεπτίνης μπορεί να μειωθεί. Η πτώση λειτουργεί ως σήμα ότι τα διαθέσιμα ενεργειακά αποθέματα δεν επαρκούν για όλες τις φυσιολογικές λειτουργίες.

Η ενεργειακή ανεπάρκεια μπορεί να επηρεάσει την έκκριση GnRH από τον υποθάλαμο και να διαταράξει τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–ωοθηκών. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αραιές περίοδοι ή λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια.

Η μέτρηση λεπτίνης δεν αποτελεί βασική εξέταση για κάθε γυναίκα με αμηνόρροια. Η αρχική διερεύνηση περιλαμβάνει συνήθως:

• αποκλεισμό κύησης,
• TSH και θυρεοειδικό έλεγχο,
• προλακτίνη,
• FSH και LH,
• οιστραδιόλη,
• επιπλέον έλεγχο ανάλογα με τα συμπτώματα και την κλινική εικόνα.

15Συγγενής ανεπάρκεια και θεραπεία με λεπτίνη

Σπάνια συγγενής ανεπάρκεια λεπτίνης

Η συγγενής ανεπάρκεια λεπτίνης προκαλείται συνήθως από παθογόνες μεταλλάξεις και στα δύο αντίγραφα του γονιδίου LEP. Είναι εξαιρετικά σπάνια και χαρακτηρίζεται συνήθως από έντονη υπερφαγία και σοβαρή παχυσαρκία που αρχίζει από τη βρεφική ή πολύ πρώιμη παιδική ηλικία.

Μπορεί επίσης να συνυπάρχουν υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός, καθυστέρηση ήβης και διαταραχές της ανοσολογικής λειτουργίας. Στις κλασικές μορφές η λεπτίνη είναι πολύ χαμηλή ή μη ανιχνεύσιμη, παρότι υπάρχει μεγάλη λιπώδης μάζα.

Έχουν περιγραφεί όμως και σπάνιες μεταλλάξεις που οδηγούν στην παραγωγή λεπτίνης η οποία μετράται στο αίμα αλλά είναι βιολογικά ανενεργή ή λειτουργεί ανταγωνιστικά. Επομένως, μια μετρήσιμη τιμή δεν αποκλείει απόλυτα όλες τις μορφές όταν ο κλινικός φαινότυπος είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικός.

Ανεπάρκεια υποδοχέα λεπτίνης

Μεταλλάξεις στο γονίδιο του υποδοχέα της λεπτίνης μπορούν επίσης να προκαλέσουν σοβαρή πρώιμη παχυσαρκία και υπερφαγία. Σε αυτή την περίπτωση η λεπτίνη δεν είναι απαραίτητα χαμηλή, επειδή το πρόβλημα βρίσκεται στην ανταπόκριση του υποδοχέα και όχι στην παραγωγή της ορμόνης.

Metreleptin

Η metreleptin είναι ανάλογο της ανθρώπινης λεπτίνης. Δεν αποτελεί γενική θεραπεία για την παχυσαρκία, επειδή στα περισσότερα άτομα με κοινή παχυσαρκία η ενδογενής λεπτίνη είναι ήδη αυξημένη.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η metreleptin, με την εμπορική ονομασία Myalepta, έχει εγκριθεί ως συμπληρωματική θεραπεία μαζί με δίαιτα για την αντιμετώπιση των επιπλοκών της ανεπάρκειας λεπτίνης σε:

• επιβεβαιωμένη συγγενή ή επίκτητη γενικευμένη λιποδυστροφία σε ενήλικες και παιδιά ηλικίας 2 ετών και άνω,
• επιβεβαιωμένη οικογενή ή επίκτητη μερική λιποδυστροφία σε ενήλικες και παιδιά ηλικίας 12 ετών και άνω, όταν οι συνήθεις θεραπείες δεν έχουν επιτύχει επαρκή μεταβολικό έλεγχο.

Η θεραπεία ξεκινά και παρακολουθείται από ιατρό με εμπειρία στις μεταβολικές διαταραχές. Η απόφαση δεν βασίζεται αποκλειστικά σε ένα αριθμητικό επίπεδο λεπτίνης αλλά στην επιβεβαιωμένη διάγνωση και στις μεταβολικές επιπλοκές.

16Συχνές ερωτήσεις

17Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία