Κισσός (Hedera helix): Βήχας με Φλέματα, Σιρόπι, Παιδιά & Παρενέργειες
Τελευταία ενημέρωση:
Ο κισσός (Hedera helix) χρησιμοποιείται σε ορισμένα φυτικά φαρμακευτικά σιρόπια, σταγόνες και δισκία για τη διευκόλυνση της απόχρεμψης όταν υπάρχει παραγωγικός βήχας με φλέματα. Η φαρμακευτική δράση αφορά τυποποιημένα εκχυλίσματα φύλλων, όχι τα φύλλα και τους καρπούς από τον κήπο. Η χρήση διαφέρει ανά προϊόν, ενώ σε παιδιά κάτω των 2 ετών αντενδείκνυται.[1][2]
Παρότι η EMA αναγνωρίζει συγκεκριμένα παρασκευάσματα στην κατηγορία της καθιερωμένης φαρμακευτικής χρήσης, μια συστηματική ανασκόπηση αναφέρει ότι η επιπλέον ανακούφιση από έναν οξύ βήχα μπορεί να είναι μικρή και αβέβαιης κλινικής σημασίας. Ο κισσός δεν αντικαθιστά τη διάγνωση ούτε θεραπεύει από μόνος του την αιτία μιας λοίμωξης.[1][3]
Χρήση: παραγωγικός βήχας · Μορφή: τυποποιημένο εκχύλισμα φύλλων · Κάτω των 2 ετών: αντενδείκνυται · Επιμονή συμπτωμάτων πάνω από 7 ημέρες κατά τη χρήση: ιατρική εκτίμηση. Η δόση αναγράφεται στο φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου προϊόντος.
Περιεχόμενα — 22 ενότητες
1. Τι είναι ο κισσός – Hedera helix
2. Χρησιμοποιούνται τα φύλλα και όχι ολόκληρο το φυτό
3. Σιρόπι, σταγόνες και ξηρό εκχύλισμα
4. Κισσός για παραγωγικό ή ξηρό βήχα;
5. Δραστικές σαπωνίνες και πιθανός μηχανισμός δράσης
6. Τι αναγνωρίζει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA)
7. Πόσο αποτελεσματικός είναι ο κισσός για τον βήχα;
8. Σιρόπι κισσού για βήχα και φλέματα
9. Σταγόνες και ξηρό εκχύλισμα
10. Δοσολογία και σωστός τρόπος λήψης
12. Γιατί αντενδείκνυται σε παιδιά κάτω των 2 ετών;
13. Για πόσες ημέρες χρησιμοποιείται;
15. Αλλεργία, δύσπνοια και πιθανός βρογχόσπασμος
16. Στομάχι, γαστρίτιδα, έλκος και έκδοχα
17. Αλληλεπιδράσεις και συνδυασμοί με άλλα σιρόπια
18. Κισσός, θυμάρι ή Pelargonium;
19. Εγκυμοσύνη, θηλασμός και ειδικές ομάδες
20. Πότε ο βήχας χρειάζεται ιατρική ή εργαστηριακή διερεύνηση;
Τι είναι ο κισσός – Hedera helix
Ο κοινός κισσός έχει επιστημονική ονομασία Hedera helix και ανήκει στην οικογένεια Araliaceae. Είναι αναρριχώμενο αειθαλές φυτό που συναντάται συχνά σε κήπους, τοίχους και δασώδεις περιοχές.
Η παρουσία ενός φυτού στη φύση δεν σημαίνει ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτούσιο ως φάρμακο. Τα προϊόντα που έχουν αξιολογηθεί για τον βήχα περιέχουν συγκεκριμένα, ελεγχόμενα εκχυλίσματα φύλλων κισσού με καθορισμένη αναλογία εκχύλισης και τρόπο παραγωγής.
Ο κισσός χρησιμοποιείται κυρίως ως αποχρεμπτικό. Στόχος του δεν είναι να καταστείλει πλήρως το αντανακλαστικό του βήχα, αλλά να διευκολύνει την απομάκρυνση των βρογχικών εκκρίσεων όταν υπάρχει παραγωγικός βήχας.[1][2]
Χρησιμοποιούνται τα φύλλα και όχι ολόκληρο το φυτό
Στα φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα για τον βήχα χρησιμοποιείται το φύλλο κισσού, το οποίο αναφέρεται στις ευρωπαϊκές μονογραφίες ως Hederae helicis folium.
Δεν είναι ισοδύναμα με ένα εγκεκριμένο ή τυποποιημένο προϊόν:
- τα νωπά φύλλα από τον κήπο,
- οι καρποί ή τα μούρα του κισσού,
- ένα αυτοσχέδιο αφέψημα φύλλων,
- ένα σπιτικό σιρόπι χωρίς έλεγχο συγκέντρωσης,
- ένα αιθέριο έλαιο ή άλλο προϊόν που απλώς αναγράφει τη λέξη «κισσός».
Η κατανάλωση τμημάτων του φυτού μπορεί να προκαλέσει δηλητηρίαση και έντονες γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Επομένως, ο κισσός πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο μέσα από κατάλληλο προϊόν με σαφή σύνθεση, ηλικιακές οδηγίες και δοσολογία.[1][2]
Σιρόπι, σταγόνες και ξηρό εκχύλισμα
Τα παρασκευάσματα φύλλων κισσού διατίθενται σε διαφορετικές φαρμακευτικές μορφές. Η μορφή του προϊόντος δεν καθορίζει από μόνη της την ισχύ του.
| Μορφή | Τι περιέχει συνήθως | Τι χρειάζεται προσοχή |
|---|---|---|
| Σιρόπι | Υγρό προϊόν με ξηρό ή υγρό εκχύλισμα φύλλων κισσού. | Η ποσότητα εκχυλίσματος ανά mL, η ηλικία χρήσης, η σορβιτόλη και άλλα έκδοχα. |
| Πόσιμες σταγόνες | Πιο συμπυκνωμένο υγρό εκχύλισμα σε μικρότερο όγκο. | Ορισμένα προϊόντα μπορεί να περιέχουν αιθανόλη και να έχουν διαφορετικά ηλικιακά όρια. |
| Δισκία ή κάψουλες | Καθορισμένη ποσότητα ξηρού εκχυλίσματος ανά μονάδα. | Δεν είναι κατάλληλα για κάθε παιδί και δεν πρέπει να θρυμματίζονται χωρίς οδηγία. |
| Συνδυαστικό προϊόν | Κισσός μαζί με θυμάρι ή άλλα φυτικά συστατικά. | Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια αφορούν ολόκληρη τη σύνθεση και όχι μόνο τον κισσό. |
Δύο σιρόπια που περιέχουν κισσό μπορεί να έχουν διαφορετικό εκχύλισμα, διαφορετική αναλογία φυτικής δρόγης προς εκχύλισμα και διαφορετική συγκέντρωση. Για τον λόγο αυτό, τα mL ή οι σταγόνες ενός προϊόντος δεν μεταφέρονται αυτόματα σε άλλο.[2]
Τι σημαίνει η αναλογία εκχύλισης; Η ένδειξη 4–8:1, για παράδειγμα, περιγράφει την ποσότητα φυτικής πρώτης ύλης που χρησιμοποιείται για την παραγωγή μίας ποσότητας ξηρού εκχυλίσματος. Δεν σημαίνει ότι δύο παρασκευάσματα με την ίδια τιμή σε χιλιοστόγραμμα έχουν ίδια περιεκτικότητα σε δραστικά συστατικά ή ίδια δοσολογία.
Κισσός για παραγωγικό ή ξηρό βήχα;
Η βασική αναγνωρισμένη χρήση του κισσού αφορά τον παραγωγικό βήχα, δηλαδή τον βήχα που συνοδεύεται από βλέννα ή φλέματα.
Στον παραγωγικό βήχα ο οργανισμός προσπαθεί να απομακρύνει εκκρίσεις από τους αεραγωγούς. Η πλήρης καταστολή του βήχα δεν είναι πάντοτε επιθυμητή, επειδή μπορεί να δυσκολέψει την αποβολή των εκκρίσεων.
Ο ξηρός βήχας, αντίθετα, δεν συνοδεύεται από εμφανή φλέματα και μπορεί να σχετίζεται με:
- ερεθισμό μετά από ίωση,
- αλλεργία ή οπισθορρινική καταρροή,
- άσθμα,
- γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση,
- κάπνισμα,
- φάρμακα όπως οι αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης,
- άλλη αναπνευστική ή καρδιολογική αιτία.
Ο κισσός δεν πρέπει να επιλέγεται αυτόματα για κάθε ξηρό βήχα. Πρώτα χρειάζεται να εκτιμηθεί αν υπάρχουν πραγματικά βρογχικές εκκρίσεις και ποια είναι η πιθανότερη αιτία.
Δείτε επίσης τον οδηγό για το Sinecod και τον ξηρό βήχα.[1][2]
Δραστικές σαπωνίνες και πιθανός μηχανισμός δράσης
Τα φύλλα κισσού περιέχουν τριτερπενικές σαπωνίνες. Από τα συστατικά που έχουν μελετηθεί περισσότερο είναι το hederacoside C και η α-hederin.
Εργαστηριακές μελέτες υποδεικνύουν ότι η α-hederin μπορεί να επηρεάζει τη ρύθμιση των β2-αδρενεργικών υποδοχέων στα κύτταρα των αεραγωγών. Αυτό έχει προταθεί ως ένας πιθανός μηχανισμός που σχετίζεται με:
- καλύτερη ρευστοποίηση ή κινητοποίηση των εκκρίσεων,
- ευκολότερη απόχρεμψη,
- ήπια χαλάρωση των λείων μυών των βρόγχων.
Οι μηχανισμοί αυτοί προέρχονται κυρίως από εργαστηριακά και προκλινικά δεδομένα. Δεν σημαίνουν ότι ένα σιρόπι κισσού δρα όπως ένα εισπνεόμενο βρογχοδιασταλτικό ούτε ότι μπορεί να αντιμετωπίσει κρίση άσθματος ή σοβαρό βρογχόσπασμο.
Το hederacoside C χρησιμοποιείται επίσης σε ορισμένα προϊόντα ως δείκτης τυποποίησης. Η αναγραφή του στην ετικέτα βοηθά στην περιγραφή του εκχυλίσματος, αλλά δεν επιτρέπει από μόνη της πρόβλεψη του αποτελέσματος σε κάθε ασθενή.[2][5]
Οι σαπωνίνες, όπως η α-χεδερίνη και ο εδερακοσίδης C, έχουν διαφορετικό φαρμακολογικό ρόλο. Σε πειραματική μελέτη η α-χεδερίνη επηρέασε τη ρύθμιση των β2-αδρενεργικών υποδοχέων. Δεν πρόκειται για κλινική απόδειξη βρογχοδιαστολής ούτε δικαιολογεί χρήση του κισσού ως υποκατάστατο φαρμάκου για το άσθμα.[5]
Τι αναγνωρίζει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA)
Η Επιτροπή Φυτικών Φαρμακευτικών Προϊόντων της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων έχει αξιολογήσει συγκεκριμένα ξηρά, υγρά και μαλακά εκχυλίσματα φύλλων κισσού.
Η ευρωπαϊκή μονογραφία αναγνωρίζει τα συγκεκριμένα παρασκευάσματα ως φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα καθιερωμένης χρήσης για την απόχρεμψη σε περίπτωση παραγωγικού βήχα.
Αυτό είναι ισχυρότερη κανονιστική κατηγορία από την απλή «παραδοσιακή χρήση». Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε συμπλήρωμα, κάθε σιρόπι ή κάθε σπιτικό παρασκεύασμα κισσού έχει την ίδια αποτελεσματικότητα.
Η αξιολόγηση αφορά καθορισμένα εκχυλίσματα και όχι:[1][2]
- ολόκληρο το φυτό,
- τους καρπούς,
- αυτοσχέδια αφεψήματα,
- καλλυντικά προϊόντα κισσού,
- κάθε προϊόν που κυκλοφορεί ως απλό συμπλήρωμα.
Πόσο αποτελεσματικός είναι ο κισσός για τον βήχα;
Οι κλινικές μελέτες έχουν καταγράψει πιθανή μείωση της συχνότητας ή της έντασης του βήχα σε ορισμένους ενήλικες και παιδιά με οξείες λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού ή βρογχίτιδα.
Ωστόσο, η συνολική εικόνα χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία. Ενημερωμένη συστηματική ανασκόπηση εντόπισε αρκετές τυχαιοποιημένες και παρατηρητικές μελέτες, αλλά επισήμανε:
- χαμηλή ποιότητα αναφοράς πολλών μελετών,
- υψηλό κίνδυνο μεροληψίας,
- διαφορετικά εκχυλίσματα και σκευάσματα,
- μικρή πιθανή κλινική διαφορά,
- αβεβαιότητα σχετικά με το πόσο σημαντικό είναι το όφελος για τον ασθενή.
Πρακτικό συμπέρασμα: ένα κατάλληλο προϊόν κισσού μπορεί να προσφέρει ήπια συμπτωματική βοήθεια στον παραγωγικό βήχα. Δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως θεραπεία της λοίμωξης, της πνευμονίας, του άσθματος ή της χρόνιας βρογχικής νόσου.[3][4]
Σε διπλά τυφλή τυχαιοποιημένη δοκιμή 181 ενηλίκων, συγκεκριμένο υγρό προϊόν με ξηρό εκχύλισμα κισσού παρουσίασε καλύτερες βαθμολογίες βήχα από το εικονικό προϊόν κατά την εβδομάδα θεραπείας. Όμως η συστηματική ανασκόπηση του 2021, που συγκέντρωσε 6 τυχαιοποιημένες, 1 άλλη ελεγχόμενη και 4 παρατηρητικές μελέτες, έκρινε ότι το πρόσθετο κλινικό όφελος είναι μάλλον μικρό και αβέβαιο, λόγω ετερογένειας και υψηλού κινδύνου μεροληψίας.[3][4]
Σιρόπι κισσού για βήχα και φλέματα
Το σιρόπι είναι η περισσότερο γνωστή μορφή, ιδιαίτερα για παιδιά και άτομα που δυσκολεύονται να καταπιούν δισκία.
Πριν από τη χρήση πρέπει να ελέγχονται:
- η ποσότητα εκχυλίσματος φύλλων κισσού ανά mL,
- η αναλογία εκχύλισης, όταν αναγράφεται,
- η ηλικία για την οποία έχει εγκριθεί ή συστήνεται το προϊόν,
- η δοσομετρική σύριγγα ή το κύπελλο που συνοδεύει τη συσκευασία,
- η παρουσία σορβιτόλης, σακχάρων ή αλκοόλης,
- αν υπάρχουν επιπλέον φυτικά ή φαρμακευτικά συστατικά.
Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται κουτάλι κουζίνας για τη μέτρηση της δόσης. Η πραγματική χωρητικότητα διαφέρει και μπορεί να οδηγήσει σε μικρότερη ή μεγαλύτερη ποσότητα από την προβλεπόμενη.
Το γεγονός ότι ένα προϊόν έχει γλυκιά γεύση δεν σημαίνει ότι είναι τρόφιμο. Το μπουκάλι πρέπει να φυλάσσεται μακριά από παιδιά και να μην επαναλαμβάνεται η δόση επειδή το παιδί εξακολουθεί να βήχει λίγο μετά τη λήψη.[1][2]
Σταγόνες και ξηρό εκχύλισμα
Οι πόσιμες σταγόνες μπορεί να περιέχουν περισσότερο εκχύλισμα σε μικρότερο όγκο. Δεν είναι επομένως ασφαλές να μετατραπεί αυθαίρετα η δοσολογία ενός σιροπιού σε αριθμό σταγόνων.
Ορισμένα υγρά εκχυλίσματα περιέχουν αιθανόλη. Αυτό μπορεί να επηρεάζει:
- την καταλληλότητα για μικρά παιδιά,
- την εγκυμοσύνη ή τον θηλασμό,
- ασθενείς με ηπατική νόσο,
- άτομα που πρέπει να αποφεύγουν πλήρως το αλκοόλ,
- την επιλογή του προϊόντος πριν από οδήγηση ή εργασία υψηλής ακρίβειας.
Τα δισκία και οι κάψουλες παρέχουν καθορισμένη ποσότητα ξηρού εκχυλίσματος, αλλά δεν είναι απαραίτητα «ισχυρότερα» από ένα σιρόπι. Η σύγκριση γίνεται με βάση το είδος και τη συνολική ημερήσια ποσότητα του εκχυλίσματος και όχι μόνο με βάση τον αριθμό των mg στην εμπρόσθια όψη της συσκευασίας.[2]
Δοσολογία και σωστός τρόπος λήψης
Δεν υπάρχει μία ενιαία δοσολογία κισσού που να εφαρμόζεται σε όλα τα προϊόντα. Οι ευρωπαϊκές μονογραφίες περιλαμβάνουν διαφορετικές δόσεις για διαφορετικά ξηρά, υγρά και μαλακά εκχυλίσματα.
Η σωστή πρακτική είναι:
- να χρησιμοποιείται η δοσολογία του συγκεκριμένου φύλλου οδηγιών,
- να λαμβάνεται υπόψη η ηλικία και όχι μόνο το σωματικό βάρος,
- να χρησιμοποιείται το δοσομετρικό εξάρτημα της συσκευασίας,
- να μην αυξάνεται η ποσότητα επειδή ο βήχας δεν υποχώρησε άμεσα,
- να μην χρησιμοποιείται η δοσολογία άλλου σιροπιού κισσού,
- να μην χορηγείται σε μικρότερο παιδί επειδή «είναι φυτικό».
Η επαρκής ενυδάτωση βοηθά στην αποφυγή αφυδάτωσης κατά τη νόσηση, εκτός αν υπάρχει ιατρικός περιορισμός υγρών λόγω καρδιακής, νεφρικής ή άλλης πάθησης.
Αν παραλειφθεί μία δόση, δεν πρέπει να χορηγείται διπλάσια ποσότητα στην επόμενη λήψη.[2]
Η μονογραφία EMA διακρίνει πέντε συγκεκριμένα παρασκευάσματα με διαφορετικές αναλογίες εκχύλισης και διαφορετικά δοσολογικά σχήματα ανά ηλικιακή ομάδα. Δεν είναι ασφαλές να δοθεί γενική «δόση κισσού» σε mL ή σταγόνες χωρίς την ακριβή περιεκτικότητα και το φύλλο οδηγιών του προϊόντος.[2]
Κισσός σε παιδιά
Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή αξιολόγηση, κατάλληλα παρασκευάσματα φύλλων κισσού μπορούν να χρησιμοποιούνται από την ηλικία των 2 ετών. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προϊόν κισσού είναι εγκεκριμένο για όλα τα παιδιά άνω των 2 ετών.
Το φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου προϊόντος μπορεί να προβλέπει:
- διαφορετική δόση για ηλικίες 2–5 ετών,
- διαφορετική δόση για ηλικίες 6–11 ετών,
- χρήση μόνο από μεγαλύτερη ηλικία,
- περιορισμούς λόγω αιθανόλης ή άλλων εκδόχων,
- διαφορετικό μέγιστο αριθμό ημερήσιων δόσεων.
Σε παιδιά ηλικίας 2–4 ετών, ο επίμονος ή υποτροπιάζων βήχας χρειάζεται ιατρική διάγνωση πριν από τη θεραπεία. Σε αυτή την ηλικία ένας βήχας μπορεί να σχετίζεται με άσθμα, βρογχιολίτιδα, ξένο σώμα, κοκκύτη, πνευμονία, παλινδρόμηση ή άλλη κατάσταση που δεν πρέπει να καλυφθεί με επαναλαμβανόμενα σιρόπια.[1][2][9]
Ειδικά στα 2–4 έτη, η EMA αναφέρει ότι ο επίμονος ή υποτροπιάζων βήχας χρειάζεται ιατρική διάγνωση πριν από τη θεραπεία. Η έγκριση ενός προϊόντος για συγκεκριμένη ηλικία δεν καταργεί αυτή την προφύλαξη.[2]
Γιατί αντενδείκνυται σε παιδιά κάτω των 2 ετών;
Η χρήση φαρμακευτικών παρασκευασμάτων κισσού αντενδείκνυται σε παιδιά κάτω των 2 ετών.
Ο λόγος δεν είναι απλώς ότι «δεν υπάρχουν αρκετές μελέτες». Στα πολύ μικρά παιδιά, τα φάρμακα που αυξάνουν ή κινητοποιούν τις εκκρίσεις μπορεί να επιδεινώσουν τα αναπνευστικά συμπτώματα, επειδή οι αεραγωγοί είναι στενότεροι και η ικανότητα αποτελεσματικής απόχρεμψης είναι περιορισμένη.
Βρέφος με βήχα χρειάζεται αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν υπάρχει:[1][2]
- γρήγορη ή δύσκολη αναπνοή,
- εισολκή στο θώρακα,
- συριγμός ή βογγητό,
- δυσκολία στη σίτιση,
- λιγότερες βρεγμένες πάνες,
- κυάνωση ή έντονη ωχρότητα,
- υπνηλία ή μειωμένη ανταπόκριση,
- πυρετός, ανάλογα με την ηλικία.
Για πόσες ημέρες χρησιμοποιείται;
Ο κισσός προορίζεται κυρίως για βραχυχρόνια συμπτωματική χρήση. Αν τα συμπτώματα επιμένουν περισσότερο από μία εβδομάδα κατά τη διάρκεια της λήψης, χρειάζεται συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού.
Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται συνεχώς επί εβδομάδες ή μήνες για έναν χρόνιο βήχα χωρίς διάγνωση. Ένας βήχας που επιμένει μπορεί να σχετίζεται με:
- άσθμα ή ΧΑΠ,
- παρατεταμένη μεταλοιμώδη υπεραντιδραστικότητα,
- οπισθορρινική καταρροή,
- παλινδρόμηση,
- κάπνισμα,
- φαρμακευτική ανεπιθύμητη ενέργεια,
- κοκκύτη, φυματίωση ή άλλη λοίμωξη,
- καρδιακή ανεπάρκεια ή άλλη σοβαρότερη αιτία.
Η διάρκεια του βήχα μετά από μία ίωση μπορεί να είναι μεγαλύτερη από τη διάρκεια των υπόλοιπων συμπτωμάτων. Αυτό όμως δεν αποτελεί λόγο για ανεξέλεγκτη παράταση της λήψης.[1][2][6]
Διαχωρίζουμε τον χρόνο λήψης του φυτικού προϊόντος από τη συνολική διάρκεια του συμπτώματος: μετά από μία εβδομάδα χρήσης με επιμονή βήχα χρειάζεται επανεκτίμηση, παρότι ένας απλός μεταϊικός βήχας μπορεί να διαρκέσει συνολικά 3–4 εβδομάδες. Αυτό δεν δικαιολογεί ανεξέλεγκτη παράταση της θεραπείας.[2][6]
Παρενέργειες του κισσού
Τα κατάλληλα παρασκευάσματα φύλλων κισσού είναι συνήθως καλά ανεκτά στη βραχυχρόνια χρήση. Παρενέργειες μπορεί παρ’ όλα αυτά να εμφανιστούν ακόμη και στη σωστή δόση.
Έχουν αναφερθεί κυρίως:
- ναυτία,
- έμετος,
- διάρροια,
- κοιλιακό άλγος ή κράμπες,
- στομαχική ενόχληση,
- κνίδωση,
- δερματικό εξάνθημα,
- δύσπνοια ή σοβαρότερη αλλεργική αντίδραση.
Η συχνότητα πολλών από αυτές τις ανεπιθύμητες ενέργειες δεν είναι γνωστή με ακρίβεια.
Ήπια διάρροια μπορεί να σχετίζεται είτε με το ίδιο το φυτικό εκχύλισμα είτε με έκδοχα όπως η σορβιτόλη. Επίμονη διάρροια, επαναλαμβανόμενοι έμετοι ή σημεία αφυδάτωσης απαιτούν διακοπή και αξιολόγηση.[1][2]
Σύμφωνα με τη μονογραφία, σε υπερδοσολογία έχουν περιγραφεί ναυτία, έμετοι, διάρροια και διέγερση. Αν παιδί καταπιεί τυχαία σημαντική ποσότητα, απαιτείται άμεση επικοινωνία με ιατρό ή Κέντρο Δηλητηριάσεων και όχι αναμονή μέχρι να εμφανιστούν συμπτώματα.[2]
Αλλεργία, δύσπνοια και πιθανός βρογχόσπασμος
Ο κισσός δεν πρέπει να χρησιμοποιείται από άτομα με γνωστή υπερευαισθησία στο φύλλο κισσού ή σε άλλα φυτά της οικογένειας Araliaceae.
Η λήψη πρέπει να διακόπτεται άμεσα αν εμφανιστούν:
- κνίδωση ή ταχέως επεκτεινόμενο εξάνθημα,
- πρήξιμο στα χείλη, στη γλώσσα ή στο πρόσωπο,
- σφίξιμο στον λαιμό,
- βραχνάδα που εμφανίστηκε απότομα,
- συριγμός, βρογχόσπασμος ή δυσκολία στην αναπνοή,
- ζάλη, λιποθυμία ή σημεία αναφυλαξίας.
Η νέα δύσπνοια μετά τη λήψη δεν πρέπει να θεωρείται ένδειξη ότι «αρχίζουν να βγαίνουν τα φλέματα». Μπορεί να αποτελεί αλλεργική αντίδραση ή επιδείνωση υποκείμενου άσθματος και χρειάζεται άμεση αξιολόγηση.[2]
Στομάχι, γαστρίτιδα, έλκος και έκδοχα
Η ευρωπαϊκή μονογραφία συνιστά προσοχή σε ασθενείς με γαστρίτιδα ή γαστρικό έλκος. Οι σαπωνίνες και τα έκδοχα του προϊόντος μπορεί να επιδεινώσουν τη ναυτία, το κοιλιακό άλγος ή τον ερεθισμό του στομάχου.
Χρειάζεται επίσης έλεγχος της ετικέτας για:
- σορβιτόλη: μπορεί να προκαλέσει φούσκωμα ή διάρροια και δεν είναι κατάλληλη σε κληρονομική δυσανεξία στη φρουκτόζη,
- σάκχαρα: πρέπει να υπολογίζονται σε διαβήτη ή ειδικό διατροφικό πρόγραμμα,
- αιθανόλη: μπορεί να περιορίζει τη χρήση σε παιδιά, εγκυμοσύνη, ηπατική νόσο ή πλήρη αποχή από αλκοόλ,
- συντηρητικά και αρώματα: μπορεί σπανιότερα να ευθύνονται για αντίδραση που αποδίδεται λανθασμένα στον κισσό.
Αν ένα προϊόν προκαλεί σταθερά κοιλιακό πόνο, διάρροια ή έμετο, δεν πρέπει να συνεχίζεται απλώς επειδή είναι φυτικό.[2]
Αλληλεπιδράσεις και συνδυασμοί με άλλα σιρόπια
Στην ευρωπαϊκή μονογραφία δεν αναφέρονται συγκεκριμένες, επιβεβαιωμένες φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις του φύλλου κισσού. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συνδυασμός είναι χρήσιμος ή κατάλληλος.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν συνδυάζεται με:
| Άλλο προϊόν | Πιθανό πρόβλημα |
|---|---|
| Αντιβηχικό καταστολής, όπως βουταμιράτη ή κωδεΐνη | Η μείωση του βήχα μπορεί να δυσκολέψει την αποβολή των εκκρίσεων. Ο συνδυασμός δεν πρέπει να γίνεται χωρίς επαγγελματική συμβουλή. |
| Άλλο βλεννολυτικό ή αποχρεμπτικό | Μπορεί να αυξηθούν οι εκκρίσεις ή οι γαστρεντερικές ενοχλήσεις χωρίς πρόσθετο όφελος. |
| Δεύτερο φυτικό σιρόπι | Υπάρχει κίνδυνος διπλής λήψης κισσού, θυμαριού ή άλλων κοινών συστατικών. |
| Αντιβίωση | Ο κισσός δεν θεραπεύει βακτηριακή λοίμωξη και δεν καθορίζει αν απαιτείται αντιβίωση. |
Πριν συνδυαστούν δύο προϊόντα για τον βήχα, πρέπει να ελέγχονται οι δραστικές ουσίες και όχι μόνο οι εμπορικές ονομασίες.
Για τα συχνότερα βλεννολυτικά δείτε τους οδηγούς:[2]
Η σύσταση αποφυγής αυθαίρετου συνδυασμού αποχρεμπτικού με κατασταλτικό του βήχα αποτελεί πρακτική προφύλαξη σε άτομο με σημαντικές εκκρίσεις και όχι απόδειξη ειδικής φαρμακοκινητικής αλληλεπίδρασης της δραστικής ουσίας του κισσού. Η EMA δεν αναφέρει τεκμηριωμένες ειδικές αλληλεπιδράσεις για τα εξετασθέντα εκχυλίσματα.[2]
Κισσός, θυμάρι ή Pelargonium;
Τα τρία φυτικά συστατικά συναντώνται σε προϊόντα για βήχα ή κρυολόγημα, αλλά δεν έχουν ακριβώς την ίδια ευρωπαϊκή ένδειξη ούτε το ίδιο επίπεδο τεκμηρίωσης.
| Φυτικό συστατικό | Κύρια χρήση | Ευρωπαϊκή κατηγορία | Βασική διαφορά |
|---|---|---|---|
| Κισσός Hedera helix | Αποχρεμπτικό σε παραγωγικό βήχα. | Καθιερωμένη χρήση για συγκεκριμένα εκχυλίσματα. | Στοχεύει κυρίως στα φλέματα και στην απόχρεμψη. |
| Θυμάρι Thymus vulgaris | Παραγωγικός βήχας που συνοδεύει το κρυολόγημα. | Παραδοσιακή χρήση. | Υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές και διαφορετικά ηλικιακά όρια. |
| Pelargonium Pelargonium sidoides | Συμπτωματική αντιμετώπιση του κοινού κρυολογήματος. | Παραδοσιακή χρήση. | Δεν είναι ειδικά αποχρεμπτικό μόνο για φλέματα και χρησιμοποιείται η ρίζα, όχι το φύλλο. |
Ο κισσός διαθέτει αναγνωρισμένη ευρωπαϊκή χρήση ως αποχρεμπτικό για τον παραγωγικό βήχα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι απαραίτητα καταλληλότερος από κάθε άλλη αντιμετώπιση. Το Pelargonium έχει ευρύτερη στόχευση στα συμπτώματα του κρυολογήματος, ενώ το θυμάρι βασίζεται κυρίως στη μακροχρόνια παραδοσιακή χρήση.
Δεν υπάρχει λόγος να συνδυάζονται αυτόματα και τα τρία. Τα πολυσυστατικά προϊόντα δυσκολεύουν την αξιολόγηση του οφέλους, των παρενεργειών και της κατάλληλης ηλικίας χρήσης.[1][7][8]
Οι διαφορετικές κανονιστικές κατηγορίες δεν αποτελούν άμεση συγκριτική μελέτη μεταξύ κισσού, θυμαριού και πελαργονίου. Χωρίς κατάλληλες συγκριτικές κλινικές δοκιμές δεν μπορεί να καθοριστεί ότι ένα από αυτά προσφέρει πάντοτε καλύτερη ανακούφιση.[1][7][8]
Εγκυμοσύνη, θηλασμός και ειδικές ομάδες
Εγκυμοσύνη και θηλασμός: η ασφάλεια των παρασκευασμάτων φύλλων κισσού δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς. Ελλείψει επαρκών δεδομένων, η χρήση δεν συνιστάται χωρίς ιατρική αξιολόγηση.
Ηλικιωμένοι: δεν απαιτείται αυτόματα διαφορετική δόση μόνο λόγω ηλικίας. Χρειάζεται όμως μεγαλύτερη προσοχή σε πολυφαρμακία, δυσκολία κατάποσης, αφυδάτωση και χρόνια καρδιοαναπνευστικά νοσήματα.
Άσθμα: ο κισσός δεν αντικαθιστά εισπνεόμενο κορτικοστεροειδές ή βρογχοδιασταλτικό. Νέος συριγμός, νυχτερινός βήχας ή ανάγκη συχνότερης χρήσης ανακουφιστικού εισπνεόμενου χρειάζονται ιατρική επανεκτίμηση.
ΧΑΠ ή βρογχεκτασίες: η αύξηση των φλεγμάτων, η αλλαγή χρώματος, η δύσπνοια ή η πτώση του κορεσμού μπορεί να υποδηλώνουν παρόξυνση. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο με φυτικό σιρόπι.
Γαστρίτιδα ή έλκος: απαιτείται προσοχή λόγω πιθανής επιδείνωσης των γαστρεντερικών συμπτωμάτων.
Ηπατική νόσος ή πλήρης αποχή από αλκοόλ: πρέπει να ελέγχεται αν οι σταγόνες ή το σιρόπι περιέχουν αιθανόλη.[2]
Πότε ο βήχας χρειάζεται ιατρική ή εργαστηριακή διερεύνηση;
Το σιρόπι κισσού δεν πρέπει να καθυστερεί την ιατρική αξιολόγηση όταν υπάρχουν προειδοποιητικά συμπτώματα.
- δύσπνοια, γρήγορη αναπνοή ή κυάνωση,
- πόνος ή πίεση στο στήθος,
- αιμόπτυση,
- σύγχυση, λιποθυμία ή έντονη υπνηλία,
- σοβαρός συριγμός ή βρογχόσπασμος,
- υψηλός ή επίμονος πυρετός,
- σημαντική επιδείνωση της γενικής κατάστασης,
- αδυναμία λήψης υγρών ή σημεία αφυδάτωσης.
Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν:
- ο βήχας επιμένει περισσότερο από μία εβδομάδα κατά τη χρήση του προϊόντος,
- ο συνολικός βήχας διαρκεί αρκετές εβδομάδες,
- υπάρχουν πυώδη ή δύσοσμα πτύελα,
- ο βήχας επανέρχεται συχνά,
- υπάρχει απώλεια βάρους ή νυχτερινή εφίδρωση,
- το άτομο έχει άσθμα, ΧΑΠ, καρδιοπάθεια ή ανοσοκαταστολή,
- πρόκειται για μικρό παιδί ή ηλικιωμένο με απότομη επιδείνωση.
Το πράσινο ή κίτρινο χρώμα των πτυέλων δεν αποδεικνύει από μόνο του βακτηριακή λοίμωξη και δεν αποτελεί αυτόματα ένδειξη για αντιβίωση.
Ανάλογα με την κλινική εικόνα, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει γενική αίματος, CRP, ακτινογραφία θώρακος, έλεγχο για ιούς ή άλλες εξετάσεις. Η καλλιέργεια πτυέλων έχει θέση σε επιλεγμένες περιπτώσεις και όχι σε κάθε απλό κρυολόγημα.[2][6]
Οι οδηγίες NICE τονίζουν ότι ο οξύς βήχας από ιογενή λοίμωξη ή οξεία βρογχίτιδα συχνά υποχωρεί χωρίς αντιβιοτικό μέσα σε 3–4 εβδομάδες. Η ανάγκη για αντιβίωση, ακτινογραφία ή καλλιέργεια πτυέλων εξαρτάται από την κλινική εικόνα και δεν μπορεί να καθοριστεί μόνο από το χρώμα των φλεγμάτων.[6]
Συχνές ερωτήσεις
Ο κισσός είναι για ξηρό ή παραγωγικό βήχα;
Η αναγνωρισμένη φαρμακευτική ένδειξη αφορά τον παραγωγικό βήχα, όταν υπάρχουν φλέματα. Για επίμονο ξηρό βήχα χρειάζεται διερεύνηση της αιτίας.[1][2]
Επιτρέπεται το σιρόπι κισσού σε παιδί 2 ετών;
Ορισμένα εγκεκριμένα προϊόντα έχουν δοσολογία από τα 2 έτη. Το ακριβές ηλικιακό όριο εξαρτάται από το συγκεκριμένο εκχύλισμα και τα έκδοχα. Στα 2–4 έτη, επίμονος ή επαναλαμβανόμενος βήχας απαιτεί ιατρική διάγνωση.[2]
Γιατί απαγορεύεται κάτω των 2 ετών;
Η EMA αναφέρει αντένδειξη λόγω κινδύνου επιδείνωσης των αναπνευστικών συμπτωμάτων από φάρμακα που κινητοποιούν εκκρίσεις σε τόσο μικρή ηλικία.[2]
Πόσα mL σιρόπι κισσού πρέπει να πάρω;
Δεν υπάρχει κοινή δόση για όλα τα προϊόντα. Ακολουθήστε το φύλλο οδηγιών και χρησιμοποιήστε τη δοσομετρική σύριγγα ή το κύπελλο της συσκευασίας.[2]
Σε πόσες ημέρες αρχίζει να βοηθά;
Η ανταπόκριση ποικίλλει. Μία μελέτη συγκεκριμένου εκχυλίσματος έδειξε διαφορά σε ορισμένες βαθμολογίες βήχα, αλλά η συνολική κλινική σημασία του οφέλους παραμένει αβέβαιη. Μην αυξάνετε αυθαίρετα τη δόση.[3][4]
Πότε πρέπει να σταματήσω το σιρόπι και να εξεταστώ;
Αν ο βήχας επιδεινώνεται ή επιμένει περισσότερο από μία εβδομάδα κατά τη λήψη, επικοινωνήστε με ιατρό ή φαρμακοποιό. Δύσπνοια, πόνος στο στήθος, αιμόπτυση ή σοβαρή κακουχία απαιτούν επείγουσα εκτίμηση.[2][6]
Κισσός μαζί με Sinecod ή άλλο αντιβηχικό;
Όχι χωρίς επαγγελματική συμβουλή. Η καταστολή του βήχα μπορεί να μην είναι κατάλληλη όταν πρέπει να αποβληθούν πολλές εκκρίσεις. Δεν πρόκειται για καταγεγραμμένη ειδική φαρμακοκινητική αλληλεπίδραση του κισσού.[2]
Κισσός μαζί με αντιβίωση;
Δεν αναφέρεται γενική απαγόρευση από την EMA. Η ανάγκη αντιβίωσης κρίνεται ανεξάρτητα, με βάση τη διάγνωση, και τα περισσότερα απλά ιογενή επεισόδια βήχα δεν τη χρειάζονται.[2][6]
Μπορεί να προκαλέσει διάρροια ή ναυτία;
Ναι. Ναυτία, έμετοι και διάρροια αναφέρονται στις γνωστές ανεπιθύμητες ενέργειες. Ορισμένα έκδοχα, όπως η σορβιτόλη, μπορούν επίσης να προκαλέσουν γαστρεντερικά συμπτώματα.[2]
Τι σημαίνει «καθιερωμένη χρήση» από την EMA;
Σημαίνει κανονιστική αναγνώριση συγκεκριμένων καλά περιγραφόμενων εκχυλισμάτων και όχι ότι κάθε σιρόπι με την ένδειξη «κισσός» έχει όμοια δράση ή ότι υπερέχει κάθε άλλης επιλογής.[1][3]
Μπορώ να φτιάξω τσάι από φύλλα κισσού;
Όχι. Η αξιολόγηση ασφάλειας αφορά συγκεκριμένα επεξεργασμένα εκχυλίσματα. Φύλλα και καρποί κήπου δεν είναι κατάλληλη πρώτη ύλη για αυτοσχέδια θεραπευτικά ροφήματα.[1][2]
Επιτρέπεται στην εγκυμοσύνη ή στον θηλασμό;
Η ασφάλεια δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς και η EMA δεν συνιστά τη χρήση αυτών των φυτικών φαρμακευτικών παρασκευασμάτων κατά την εγκυμοσύνη ή τον θηλασμό.[2]
Συμπέρασμα και χρήσιμοι οδηγοί
Τα τυποποιημένα εκχυλίσματα φύλλων κισσού έχουν αναγνωρισμένη θέση ως αποχρεμπτικά για τον παραγωγικό βήχα. Το κλινικό όφελος μπορεί να είναι μικρό και η κατάλληλη χρήση εξαρτάται από το εκχύλισμα, την ηλικία, τη συνολική κατάσταση υγείας και τις οδηγίες του προϊόντος.[1][3]
Πώς αξιολογούμε την τεκμηρίωση και ασφάλεια των βοτάνων;
Δείτε πώς διακρίνουμε την παραδοσιακή χρήση από την αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα, γιατί έχει σημασία η ακριβής μορφή του εκχυλίσματος και ποιες προφυλάξεις χρειάζονται όταν συνδυάζονται φυτικά προϊόντα και φάρμακα.
Αν ο βήχας επιμένει, συνοδεύεται από δύσπνοια ή άλλα ανησυχητικά συμπτώματα, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Η καλλιέργεια πτυέλων δεν είναι εξέταση ρουτίνας για το απλό κρυολόγημα και επιλέγεται μόνο σε κατάλληλες κλινικές περιπτώσεις.
Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές (9)
- European Medicines Agency (EMA). Hederae helicis folium – φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα (επίσημη αξιολόγηση). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/hederae-helicis-folium ↩
- EMA/HMPC/325716/2017. European Union herbal monograph on Hedera helix L., folium. Αναθεώρηση 2, 2017/2018. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-hedera-helix-l-folium-revision-2_en.pdf ↩
- Sierocinski E, Holzinger F, Chenot JF. Ivy leaf (Hedera helix) for acute upper respiratory tract infections: an updated systematic review. Eur J Clin Pharmacol. 2021;77:1113–1122. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33523253/ ↩
- Schaefer A, Kehr MS, Giannetti BM, et al. Randomized placebo-controlled trial of a liquid ivy-leaf dry extract (EA 575) in 181 adults with acute cough. Pharmazie. 2016;71:504–509. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29441845/ ↩
- Sieben A, Prenner L, Sorkalla T, et al. α-Hederin and β2-adrenergic receptor regulation. Biochemistry. 2009;48:3477–3482. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19278262/ ↩
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Cough (acute): antimicrobial prescribing. NG120. https://www.nice.org.uk/guidance/ng120/chapter/Recommendations ↩
- EMA. Thymi herba – monograph and summary for thyme. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/thymi-herba ↩
- EMA. Pelargonii radix – monograph and summary for pelargonium root. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/pelargonii-radix ↩
- NHS. Colds, coughs and ear infections in children: guidance for families. https://www.nhs.uk/baby/health/colds-coughs-and-ear-infections-in-children/ ↩

