Ηρεμιστικά και Αντικαταθλιπτικά: Ποια η Διαφορά;

1Τι σημαίνει «ηρεμιστικό» στην πράξη

Η λέξη «ηρεμιστικό» δεν είναι πάντα ακριβής ιατρικός όρος. Στην καθημερινή χρήση μπορεί να σημαίνει ένα φάρμακο που χαλαρώνει, μειώνει το άγχος, βοηθά στον ύπνο ή προκαλεί καταστολή. Στην πράξη, όταν οι περισσότεροι άνθρωποι λένε «ηρεμιστικά», εννοούν κυρίως τις βενζοδιαζεπίνες, όπως φάρμακα της οικογένειας της διαζεπάμης, λοραζεπάμης, αλπραζολάμης, βρωμαζεπάμης ή κλοναζεπάμης, ανάλογα με τη χώρα, την ένδειξη και την ιατρική απόφαση.

Τα φάρμακα αυτά δρουν σε συστήματα του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αναστολή της νευρικής διέγερσης. Γι’ αυτό μπορούν να μειώσουν σχετικά γρήγορα την ένταση, τη μυϊκή σύσπαση, την ανησυχία ή την αϋπνία. Αυτή η γρήγορη δράση είναι ο λόγος που μερικοί ασθενείς τα θεωρούν «πιο δυνατά» ή «πιο αποτελεσματικά». Όμως η γρήγορη ανακούφιση δεν σημαίνει ότι είναι κατάλληλα για μακροχρόνια καθημερινή χρήση χωρίς στενή ιατρική παρακολούθηση.

Το βασικό σημείο είναι ότι τα ηρεμιστικά δεν θεραπεύουν απαραίτητα τη βαθύτερη αιτία μιας αγχώδους διαταραχής ή μιας κατάθλιψης. Μπορούν να μειώσουν το σύμπτωμα, αλλά δεν είναι πάντα η θεραπεία βάσης. Για αυτό συχνά χρησιμοποιούνται, όταν χρειάζεται, για περιορισμένο διάστημα ή σε ειδικές περιστάσεις, ενώ η μακροχρόνια αντιμετώπιση μπορεί να βασιστεί σε ψυχοθεραπεία, αλλαγές τρόπου ζωής, αντιμετώπιση οργανικών παραγόντων ή αντικαταθλιπτική αγωγή όταν υπάρχει ένδειξη.

2Τι είναι τα αντικαταθλιπτικά

Τα αντικαταθλιπτικά είναι φάρμακα που χρησιμοποιούνται κυρίως για την κατάθλιψη, αλλά όχι μόνο για αυτήν. Πολλά αντικαταθλιπτικά χρησιμοποιούνται επίσης σε αγχώδεις διαταραχές, διαταραχή πανικού, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, μετατραυματικό στρες, χρόνιο πόνο ή ειδικές νευρολογικές και ψυχοσωματικές καταστάσεις. Δεν είναι όλα ίδια και δεν έχουν όλα την ίδια δράση ή τις ίδιες παρενέργειες.

Στις πιο συχνές κατηγορίες περιλαμβάνονται οι SSRI, όπως η σερτραλίνη, η εσιταλοπράμη, η παροξετίνη και η φλουοξετίνη, οι SNRI, όπως η ντουλοξετίνη και η βενλαφαξίνη, καθώς και άλλα αντικαταθλιπτικά με διαφορετικό μηχανισμό, όπως η μιρταζαπίνη, η βουπροπιόνη, η αγομελατίνη ή τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά. Για αναλυτικότερη πλοήγηση σε επιμέρους φαρμακευτικούς οδηγούς, δείτε τον οδηγό αντικαταθλιπτικών.

Σε αντίθεση με τα ηρεμιστικά, τα αντικαταθλιπτικά δεν λαμβάνονται συνήθως για άμεση ανακούφιση μέσα σε λίγα λεπτά ή ώρες. Χρειάζονται σταθερή λήψη, χρόνο και παρακολούθηση. Μερικοί ασθενείς μπορεί να νιώσουν αλλαγές νωρίτερα, αλλά η συνολική αξιολόγηση του αποτελέσματος γίνεται συνήθως μετά από εβδομάδες, πάντα σύμφωνα με τον γιατρό. Αυτός είναι και ένας λόγος που στην αρχή της αγωγής μπορεί να υπάρχει σύγχυση: ο ασθενής περιμένει να νιώσει αμέσως «ηρεμία», ενώ ο στόχος είναι πιο σταδιακός και μακροχρόνιος.

3Η βασική διαφορά στη δράση

Η πιο πρακτική διαφορά είναι ο χρόνος και ο σκοπός της δράσης. Τα ηρεμιστικά συνδέονται με γρήγορη κατασταλτική ή αγχολυτική δράση. Μπορούν να μειώσουν την ένταση, να προκαλέσουν υπνηλία ή να χαλαρώσουν το σώμα. Τα αντικαταθλιπτικά στοχεύουν περισσότερο στη σταδιακή ρύθμιση συστημάτων που σχετίζονται με τη διάθεση, το άγχος, την ευερεθιστότητα, τον ύπνο, την όρεξη, την ενέργεια και την υποτροπή των συμπτωμάτων.

Ένας απλός τρόπος να το σκεφτεί κανείς είναι ο εξής: το ηρεμιστικό μοιάζει περισσότερο με φάρμακο «άμεσης συμπτωματικής ανακούφισης» σε συγκεκριμένες καταστάσεις, ενώ το αντικαταθλιπτικό μοιάζει περισσότερο με θεραπεία «ρύθμισης βάσης» όταν υπάρχει κατάλληλη ένδειξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ένα είναι καλύτερο από το άλλο. Σημαίνει ότι έχουν διαφορετική θέση, διαφορετικούς κινδύνους και διαφορετικές προσδοκίες.

Η σύγχυση συχνά δημιουργείται επειδή πολλά αντικαταθλιπτικά χρησιμοποιούνται και για άγχος. Έτσι, ένας ασθενής μπορεί να αναρωτηθεί: «Αφού έχω άγχος, γιατί μου δίνει αντικαταθλιπτικό και όχι ηρεμιστικό;». Η απάντηση είναι ότι σε αρκετές αγχώδεις διαταραχές ο στόχος δεν είναι μόνο να πέσει προσωρινά η ένταση, αλλά να μειωθεί η συχνότητα, η ένταση και η επανεμφάνιση των συμπτωμάτων σε βάθος χρόνου.

4Πότε χρησιμοποιούνται τα ηρεμιστικά

Τα ηρεμιστικά μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε έντονο άγχος, κρίση πανικού, σοβαρή αϋπνία, μυϊκό σπασμό, ορισμένες νευρολογικές καταστάσεις ή ως μέρος ειδικής ιατρικής αντιμετώπισης. Η ένδειξη εξαρτάται από το συγκεκριμένο φάρμακο, το ιστορικό, την ηλικία, τα άλλα φάρμακα, την πιθανότητα κατάχρησης και τον συνολικό κίνδυνο για τον ασθενή.

Σε αρκετές περιπτώσεις η χρήση τους είναι βραχυχρόνια. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Με την επαναλαμβανόμενη χρήση μπορεί να εμφανιστεί ανοχή, δηλαδή το ίδιο αποτέλεσμα να απαιτεί μεγαλύτερη δόση, καθώς και σωματική ή ψυχολογική εξάρτηση. Η απότομη διακοπή μετά από συστηματική χρήση μπορεί να προκαλέσει σημαντικά συμπτώματα στέρησης, όπως έντονο άγχος, αϋπνία, ευερεθιστότητα, τρόμο ή άλλα σοβαρότερα συμπτώματα.

Υπάρχουν βέβαια ασθενείς με ειδικές ενδείξεις στους οποίους ο γιατρός μπορεί να επιλέξει διαφορετικό πλάνο. Το κρίσιμο είναι ότι τα ηρεμιστικά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απλά «χάπια χαλάρωσης». Είναι φάρμακα με πραγματική δράση στο κεντρικό νευρικό σύστημα και χρειάζονται σεβασμό, σωστή δοσολογία, σαφή διάρκεια και παρακολούθηση.

5Πότε χρησιμοποιούνται τα αντικαταθλιπτικά

Τα αντικαταθλιπτικά χρησιμοποιούνται όταν ο γιατρός κρίνει ότι υπάρχει κατάθλιψη, αγχώδης διαταραχή, διαταραχή πανικού, ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα, χρόνιος πόνος ή άλλη κατάσταση στην οποία η συγκεκριμένη κατηγορία μπορεί να βοηθήσει. Δεν δίνονται μόνο επειδή κάποιος «είναι στενοχωρημένος» για λίγες ημέρες. Η απόφαση βασίζεται στη διάρκεια, την ένταση, τη λειτουργικότητα, το ιστορικό, τη συνοσηρότητα και τον κίνδυνο υποτροπών.

Παραδείγματα επιμέρους οδηγών αντικαταθλιπτικών που μπορεί να βοηθήσουν στην ενημέρωση είναι το Zoloft / σερτραλίνη, το Cipralex / εσιταλοπράμη, το Cymbalta / ντουλοξετίνη, το Wellbutrin / βουπροπιόνη, το Valdoxan / αγομελατίνη και το Saroten / αμιτριπτυλίνη.

Η έναρξη αντικαταθλιπτικού δεν σημαίνει ότι ο ασθενής θα το λαμβάνει απαραίτητα για πάντα. Η διάρκεια εξαρτάται από τη διάγνωση, την ανταπόκριση, τις υποτροπές, τις παρενέργειες και την ιατρική εκτίμηση. Όπως και με τα ηρεμιστικά, η διακοπή δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετα. Σε αρκετά αντικαταθλιπτικά χρειάζεται σταδιακή μείωση για να αποφευχθούν συμπτώματα διακοπής ή επανεμφάνιση της νόσου.

6Άγχος, κρίσεις πανικού και φάρμακα

Το άγχος μπορεί να είναι φυσιολογική αντίδραση, σύμπτωμα οργανικού προβλήματος ή μέρος αγχώδους διαταραχής. Οι κρίσεις πανικού είναι έντονα επεισόδια φόβου και σωματικών συμπτωμάτων, όπως ταχυκαρδία, ιδρώτας, τρέμουλο, αίσθημα δύσπνοιας, ζάλη ή φόβος ότι «κάτι κακό συμβαίνει». Επειδή τα συμπτώματα μοιάζουν με καρδιολογικά, ενδοκρινολογικά ή μεταβολικά προβλήματα, η αξιολόγηση δεν πρέπει να είναι επιφανειακή.

Σε μια οξεία κρίση, ο γιατρός μπορεί να χρησιμοποιήσει βραχυχρόνια ένα ηρεμιστικό, εφόσον είναι ασφαλές για τον συγκεκριμένο ασθενή. Όμως όταν οι κρίσεις επαναλαμβάνονται, όταν ο ασθενής αποφεύγει δραστηριότητες ή όταν υπάρχει συνεχής φόβος νέας κρίσης, η μακροχρόνια αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, εκπαίδευση, αλλαγές στον ύπνο και, σε αρκετές περιπτώσεις, αντικαταθλιπτική αγωγή.

Το σημαντικό είναι να μη δημιουργείται ο φαύλος κύκλος «παίρνω μόνο κάτι για να ηρεμήσω κάθε φορά που φοβάμαι». Αν δεν αντιμετωπιστεί η βάση του προβλήματος, το άτομο μπορεί να εξαρτηθεί ψυχολογικά από τη γρήγορη ανακούφιση και να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς το χάπι. Αυτό δεν σημαίνει ότι το φάρμακο είναι «κακό». Σημαίνει ότι χρειάζεται σωστή θέση μέσα σε συνολικό πλάνο.

7Ύπνος, αϋπνία και υπνηλία

Πολλοί ασθενείς ζητούν ηρεμιστικό επειδή δεν κοιμούνται. Η αϋπνία όμως δεν έχει πάντα την ίδια αιτία. Μπορεί να σχετίζεται με άγχος, κατάθλιψη, κακή υγιεινή ύπνου, υπερβολική καφεΐνη, πόνο, νυκτουρία, θυρεοειδή, φάρμακα, αλκοόλ, υπνική άπνοια ή άλλους οργανικούς παράγοντες. Αν δοθεί μόνο ένα κατασταλτικό χωρίς αξιολόγηση, μπορεί να καλυφθεί προσωρινά το σύμπτωμα αλλά να παραμείνει το πρόβλημα.

Ορισμένα ηρεμιστικά μπορούν να προκαλέσουν ύπνο, αλλά μπορεί επίσης να επηρεάσουν την εγρήγορση την επόμενη ημέρα. Ο ασθενής μπορεί να νιώθει βαρύς, ζαλισμένος, αργός ή λιγότερο συγκεντρωμένος. Αυτό έχει σημασία σε οδηγούς, χειριστές μηχανημάτων, επαγγελματίες υγείας, ηλικιωμένους και άτομα που σηκώνονται τη νύχτα. Η υπνηλία δεν είναι μικρή παρενέργεια όταν αυξάνει τον κίνδυνο ατυχήματος ή πτώσης.

Από την άλλη πλευρά, μερικά αντικαταθλιπτικά μπορεί να βοηθήσουν έμμεσα στον ύπνο αν βελτιώσουν την αγχώδη ή καταθλιπτική συμπτωματολογία. Άλλα μπορεί στην αρχή να προκαλέσουν αϋπνία ή ανησυχία. Για αυτό έχει σημασία η επιλογή φαρμάκου, η ώρα λήψης και η παρακολούθηση. Δεν υπάρχει μία λύση που ταιριάζει σε όλους.

8Εξάρτηση, ανοχή και διακοπή

Η εξάρτηση είναι ένας από τους σημαντικότερους λόγους προσοχής με τις βενζοδιαζεπίνες και τα συγγενή κατασταλτικά φάρμακα. Με την επαναλαμβανόμενη χρήση το σώμα μπορεί να συνηθίσει την παρουσία του φαρμάκου. Ο ασθενής μπορεί να νιώθει ότι χωρίς αυτό δεν κοιμάται, δεν βγαίνει από το σπίτι ή δεν αντέχει την ένταση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη δόση για το ίδιο αποτέλεσμα.

Η απότομη διακοπή μετά από συστηματική χρήση μπορεί να είναι δύσκολη και μερικές φορές επικίνδυνη. Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν επανεμφάνιση άγχους, αϋπνία, εφίδρωση, τρόμο, ευερεθιστότητα, διαταραχές συγκέντρωσης ή άλλα σοβαρότερα φαινόμενα. Γι’ αυτό η διακοπή πρέπει να γίνεται με ιατρικό πλάνο και όχι απότομα επειδή ο ασθενής «φοβήθηκε» ή επειδή τελείωσε το κουτί.

Τα αντικαταθλιπτικά δεν προκαλούν εξάρτηση με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να προκαλέσουν οι βενζοδιαζεπίνες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι διακόπτονται πάντα απότομα. Ορισμένα μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα διακοπής, όπως ζάλη, αίσθημα ηλεκτρικών εκκενώσεων, ανησυχία, διαταραχές ύπνου ή γαστρεντερικά ενοχλήματα, ειδικά αν σταματήσουν ξαφνικά. Άρα και στις δύο κατηγορίες χρειάζεται καθοδήγηση, αλλά οι μηχανισμοί και οι κίνδυνοι δεν είναι ίδιοι.

9Παρενέργειες των ηρεμιστικών

Οι συχνές παρενέργειες των ηρεμιστικών περιλαμβάνουν υπνηλία, ζάλη, αστάθεια, βραδύτερη αντίδραση, μειωμένη συγκέντρωση, θολή σκέψη και αδυναμία. Σε μερικούς ασθενείς μπορεί να εμφανιστεί σύγχυση, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες ή όταν υπάρχουν άλλα φάρμακα. Οι παρενέργειες δεν είναι πάντα εμφανείς στον ίδιο τον ασθενή. Μπορεί ο ίδιος να νιώθει «απλώς πιο ήρεμος», ενώ στην πράξη να έχει μειωμένα αντανακλαστικά.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει αναπνευστικό πρόβλημα, υπνική άπνοια, χρήση αλκοόλ, λήψη οπιοειδών παυσίπονων, άλλα κατασταλτικά φάρμακα ή ιστορικό κατάχρησης ουσιών. Ο συνδυασμός κατασταλτικών μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο υπερβολικής καταστολής και αναπνευστικής καταστολής. Γι’ αυτό ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει όλα τα φάρμακα, ακόμη και αυτά που λαμβάνονται περιστασιακά.

Σε ηλικιωμένους, οι παρενέργειες μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία από την ίδια την αγχολυτική δράση. Μία πτώση, ένα κάταγμα ή ένα τροχαίο ατύχημα μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Για αυτό η επιλογή δόσης, διάρκειας και εναλλακτικών λύσεων πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτική.

10Παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών

Οι παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών εξαρτώνται από την κατηγορία και το συγκεκριμένο φάρμακο. Σε SSRI και SNRI μπορεί να εμφανιστούν ναυτία, διάρροια ή δυσκοιλιότητα, πονοκέφαλος, αϋπνία ή υπνηλία, εφίδρωση, τρόμος, αλλαγές στην όρεξη και σεξουαλικές παρενέργειες. Ορισμένες παρενέργειες είναι πιο έντονες στην αρχή και υποχωρούν, ενώ άλλες μπορεί να επιμένουν και να χρειάζονται αλλαγή πλάνου.

Σε ειδικά φάρμακα υπάρχουν ειδικά σημεία προσοχής. Για παράδειγμα, η αγομελατίνη σχετίζεται με ανάγκη ελέγχου ηπατικής λειτουργίας, η βουπροπιόνη έχει ιδιαίτερη προσοχή σε ιστορικό σπασμών ή διατροφικών διαταραχών, ενώ τρικυκλικά όπως η αμιτριπτυλίνη μπορεί να έχουν αντιχολινεργικές παρενέργειες, υπνηλία ή επιδράσεις σε καρδιακή αγωγιμότητα σε επιλεγμένους ασθενείς. Δεν πρέπει όλα τα αντικαταθλιπτικά να μπαίνουν στο ίδιο καλάθι.

Για ειδικά θέματα που απασχολούν συχνά τους ασθενείς, δείτε επίσης τους οδηγούς για αντικαταθλιπτικά και βάρος και για σεξουαλικές παρενέργειες αντικαταθλιπτικών. Αυτά τα θέματα δεν πρέπει να θεωρούνται ντροπή ή λεπτομέρεια. Είναι λόγοι που επηρεάζουν τη συμμόρφωση και πρέπει να συζητούνται με τον γιατρό.

11Αλληλεπιδράσεις με αλκοόλ και άλλα φάρμακα

Το αλκοόλ είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην κουβέντα για τα ηρεμιστικά. Ο συνδυασμός αλκοόλ με βενζοδιαζεπίνη μπορεί να αυξήσει την υπνηλία, την αστάθεια, τη σύγχυση, τη μειωμένη κρίση και τον κίνδυνο ατυχήματος. Σε συνδυασμό με άλλα κατασταλτικά φάρμακα ο κίνδυνος μπορεί να γίνει σοβαρότερος. Ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει τον γιατρό όχι μόνο για τα φάρμακα που παίρνει καθημερινά, αλλά και για παυσίπονα, αντιισταμινικά, μυοχαλαρωτικά, φάρμακα ύπνου και συμπληρώματα.

Τα αντικαταθλιπτικά έχουν διαφορετικό προφίλ αλληλεπιδράσεων. Μερικά επηρεάζουν ηπατικά ένζυμα και μπορούν να αλλάξουν επίπεδα άλλων φαρμάκων. Άλλα αυξάνουν τον κίνδυνο αιμορραγίας όταν συνδυάζονται με αντιπηκτικά, αντιαιμοπεταλιακά ή συχνή χρήση μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών. Ορισμένοι συνδυασμοί με άλλα σεροτονινεργικά φάρμακα ή συμπληρώματα μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο σεροτονινεργικού συνδρόμου.

Ειδική αναφορά χρειάζεται στο βαλσαμόχορτο, γνωστό και ως St. John’s Wort. Πολλοί το θεωρούν «φυσικό αντικαταθλιπτικό», όμως μπορεί να αλληλεπιδρά με αντικαταθλιπτικά, αντισυλληπτικά, αντιπηκτικά και άλλα φάρμακα. Το «φυσικό» δεν σημαίνει πάντα ασφαλές όταν συνδυάζεται με φαρμακευτική αγωγή.

12Οδήγηση, εργασία και καθημερινότητα

Η οδήγηση είναι πρακτικό αλλά πολύ σημαντικό θέμα. Τα ηρεμιστικά μπορεί να μειώσουν τα αντανακλαστικά, την ταχύτητα αντίδρασης και την προσοχή, ακόμη και όταν ο ασθενής νιώθει ότι «είναι καλά». Το ίδιο ισχύει για εργασίες που απαιτούν συγκέντρωση, χειρισμό μηχανημάτων, αποφάσεις υπό πίεση ή ευθύνη για άλλους ανθρώπους.

Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος στην αρχή της θεραπείας, μετά από αύξηση δόσης, όταν γίνεται συνδυασμός με αλκοόλ ή όταν το φάρμακο έχει μεγαλύτερη διάρκεια δράσης. Σε ορισμένους ασθενείς η υπνηλία μπορεί να παραμένει την επόμενη ημέρα. Η ιατρική οδηγία για οδήγηση και εργασία πρέπει να είναι σαφής, όχι αυθαίρετη ερμηνεία του ασθενούς.

Τα αντικαταθλιπτικά μπορεί επίσης να επηρεάσουν την καθημερινότητα, ειδικά στην αρχή. Μπορεί να υπάρχει ναυτία, υπνηλία, αϋπνία, πονοκέφαλος ή αλλαγή στην ενέργεια. Όμως συνήθως δεν έχουν τον ίδιο άμεσο κατασταλτικό χαρακτήρα με τις βενζοδιαζεπίνες. Και εδώ η εξατομίκευση έχει σημασία: άλλο φάρμακο, άλλη δόση, άλλη ώρα λήψης, άλλος ασθενής.

13Ηλικιωμένοι, πτώσεις και προσοχή

Στους ηλικιωμένους τα ηρεμιστικά χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Η ζάλη, η αστάθεια, η σύγχυση και η υπνηλία μπορεί να οδηγήσουν σε πτώσεις. Μία πτώση σε μεγάλη ηλικία μπορεί να σημαίνει κάταγμα ισχίου, νοσηλεία, απώλεια αυτονομίας και μεγάλη επιβάρυνση. Γι’ αυτό η απόφαση για χρήση τέτοιων φαρμάκων πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο το άγχος ή τον ύπνο, αλλά και τον συνολικό κίνδυνο.

Σημασία έχουν επίσης η νεφρική και η ηπατική λειτουργία, τα άλλα φάρμακα, η μνήμη, η ισορροπία, η όραση, η κατανάλωση αλκοόλ και η ύπαρξη άνοιας ή ήπιας γνωσιακής διαταραχής. Ένα φάρμακο που σε έναν νεότερο ασθενή προκαλεί απλώς χαλάρωση, σε έναν ηλικιωμένο μπορεί να προκαλέσει σύγχυση ή αστάθεια.

Τα αντικαταθλιπτικά στους ηλικιωμένους επίσης χρειάζονται προσεκτική επιλογή. Ορισμένα μπορεί να επηρεάσουν το νάτριο, την πίεση, την όρεξη, τον ύπνο ή τις αλληλεπιδράσεις με καρδιολογικά και αντιπηκτικά φάρμακα. Επομένως, η ασφάλεια δεν αφορά μόνο τα ηρεμιστικά. Αφορά το συνολικό θεραπευτικό πλάνο.

14Μπορούν να δοθούν μαζί;

Σε ορισμένες περιπτώσεις ο γιατρός μπορεί να δώσει αντικαταθλιπτικό και, για περιορισμένο διάστημα, ένα ηρεμιστικό. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν το άγχος είναι έντονο, όταν υπάρχουν κρίσεις πανικού ή όταν η αρχική περίοδος μέχρι να δράσει το αντικαταθλιπτικό είναι δύσκολη. Η λογική δεν είναι ότι τα δύο φάρμακα κάνουν το ίδιο πράγμα, αλλά ότι μπορεί να καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες σε διαφορετικό χρόνο.

Η συγχορήγηση όμως δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετα. Ο ασθενής δεν πρέπει να προσθέτει μόνος του παλιό ηρεμιστικό που είχε στο σπίτι, ούτε να αυξάνει τη δόση επειδή «δεν τον πιάνει». Ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει ακριβώς τι λαμβάνεται, πόσο συχνά και με ποιο αποτέλεσμα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν υπάρχουν άλλα φάρμακα, αλκοόλ, υπνική άπνοια ή ιστορικό εξάρτησης.

Στην πράξη, όταν υπάρχει ανάγκη για συνδυασμό, είναι χρήσιμο να είναι σαφές το πλάνο: ποιο φάρμακο είναι η βασική αγωγή, ποιο είναι προσωρινό, πότε θα επανεκτιμηθεί, ποια παρενέργεια θέλει προσοχή και πότε πρέπει να υπάρξει επικοινωνία με τον γιατρό.

15Εξετάσεις αίματος πριν αποδοθούν όλα στο άγχος

Δεν είναι σωστό κάθε ταχυκαρδία, κόπωση, αϋπνία, τρόμος, ζάλη ή αίσθημα αδυναμίας να αποδίδεται αυτόματα στο άγχος. Πριν καταλήξει κανείς ότι όλα είναι ψυχολογικά, ειδικά όταν τα συμπτώματα είναι νέα, έντονα ή επιμένουν, μπορεί να χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος. Ο έλεγχος δεν αντικαθιστά την ψυχιατρική ή παθολογική εκτίμηση, αλλά βοηθά να μη χαθούν οργανικοί παράγοντες.

Η επιλογή εξετάσεων πρέπει να γίνεται από τον γιατρό. Δεν χρειάζονται όλα σε όλους. Ένας νέος άνθρωπος με παροδικό άγχος έχει διαφορετικές ανάγκες από έναν ηλικιωμένο με πολυφαρμακία, απώλεια βάρους, ταχυκαρδία και αδυναμία.

16Εργαστηριακή παρακολούθηση στην αγωγή

Δεν υπάρχει μία γενική εξέταση αίματος που να δείχνει αν «πιάνει» ένα ηρεμιστικό ή ένα αντικαταθλιπτικό. Η ανταπόκριση αξιολογείται κυρίως κλινικά: ύπνος, διάθεση, λειτουργικότητα, συχνότητα κρίσεων, παρενέργειες, ποιότητα ζωής και ασφάλεια. Παρ’ όλα αυτά, οι εργαστηριακές εξετάσεις έχουν θέση σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Πριν ή κατά τη διάρκεια αντικαταθλιπτικής αγωγής μπορεί να έχουν σημασία η ηπατική λειτουργία, η νεφρική λειτουργία, οι ηλεκτρολύτες, το νάτριο, το σάκχαρο, το λιπιδαιμικό προφίλ ή άλλοι δείκτες, ανάλογα με το φάρμακο και τον ασθενή. Σε ορισμένα φάρμακα, όπως η αγομελατίνη, ο έλεγχος ηπατικών ενζύμων έχει ιδιαίτερη σημασία. Σε ασθενείς με κόπωση, απώλεια βάρους ή νευρολογικά συμπτώματα, μπορεί να χρειαστεί ευρύτερος έλεγχος.

Στα ηρεμιστικά, ο εργαστηριακός έλεγχος δεν παρακολουθεί συνήθως «επίπεδα φαρμάκου» στη ρουτίνα. Η ασφάλεια βασίζεται περισσότερο στη σωστή ένδειξη, στη χαμηλότερη αποτελεσματική δόση, στη διάρκεια, στην αποφυγή επικίνδυνων συνδυασμών και στην εκτίμηση κινδύνου για υπνηλία, πτώσεις, εξάρτηση ή αναπνευστική καταστολή.

17Συχνά λάθη ασθενών

Ένα συχνό λάθος είναι η ανταλλαγή φαρμάκων μεταξύ συγγενών ή φίλων. Το ότι ένα ηρεμιστικό βοήθησε κάποιον άλλον στον ύπνο δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλές για εσάς. Άλλο ιστορικό, άλλη ηλικία, άλλα φάρμακα, άλλη διάγνωση και άλλος κίνδυνος.

Δεύτερο λάθος είναι η απότομη διακοπή. Κάποιοι σταματούν ηρεμιστικό ή αντικαταθλιπτικό μόλις νιώσουν καλύτερα. Άλλοι το σταματούν επειδή διάβασαν κάτι στο διαδίκτυο και φοβήθηκαν. Και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει υποτροπή, συμπτώματα διακοπής ή σύγχυση ως προς το τι συμβαίνει πραγματικά.

Τρίτο λάθος είναι η αύξηση δόσης χωρίς συνεννόηση. Ειδικά στα ηρεμιστικά, η λογική «πήρα λίγο παραπάνω για να κοιμηθώ» μπορεί να είναι επικίνδυνη, ιδιαίτερα με αλκοόλ ή άλλα φάρμακα. Τέταρτο λάθος είναι να αποδίδονται όλα στο άγχος χωρίς ιατρική και εργαστηριακή αξιολόγηση όταν υπάρχουν νέα, έντονα ή άτυπα συμπτώματα.

18Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική επικοινωνία

Άμεση επικοινωνία με γιατρό χρειάζεται όταν εμφανιστεί έντονη υπνηλία, σύγχυση, δυσκολία στην αναπνοή, λιποθυμία, πτώση, ασυνήθιστη συμπεριφορά, σοβαρή αλλεργική αντίδραση, αυτοκτονικός ιδεασμός, έντονη επιδείνωση άγχους ή κατάθλιψης, ή συμπτώματα που μοιάζουν με καρδιολογικό ή νευρολογικό επεισόδιο. Η ασφάλεια προηγείται της ερμηνείας.

Σε ασθενείς που λαμβάνουν ηρεμιστικά, ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται αν έγινε ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ, οπιοειδών παυσίπονων ή άλλων κατασταλτικών. Σε ασθενείς που λαμβάνουν αντικαταθλιπτικά, ο γιατρός πρέπει να ενημερώνεται για έντονη διέγερση, ασυνήθιστη ευφορία, σοβαρή αϋπνία, επιθετικότητα, πυρετό με σύγχυση και μυϊκή δυσκαμψία ή άλλες ανησυχητικές εκδηλώσεις.

Η φράση «είναι από το άγχος» δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να αγνοούνται επικίνδυνα συμπτώματα. Ο γιατρός είναι αυτός που θα κρίνει αν χρειάζεται εξέταση, εργαστηριακός έλεγχος, αλλαγή δόσης, αλλαγή φαρμάκου ή επείγουσα αξιολόγηση.

19Πώς να συζητήσετε σωστά με τον γιατρό

Η πιο χρήσιμη συζήτηση με τον γιατρό είναι συγκεκριμένη. Αντί να πείτε μόνο «έχω άγχος», περιγράψτε πότε εμφανίζεται, πόσο κρατά, αν συνοδεύεται από ταχυκαρδία, ιδρώτα, τρέμουλο, δύσπνοια, πόνο στο στήθος, αϋπνία, απώλεια βάρους, αλλαγή όρεξης ή προβλήματα συγκέντρωσης. Αναφέρετε επίσης αν υπάρχουν κρίσεις πανικού, αποφυγές, χρήση αλκοόλ ή προηγούμενες θεραπείες.

Είναι σημαντικό να έχετε μαζί σας πλήρη λίστα φαρμάκων και συμπληρωμάτων. Περιλαμβάνονται παυσίπονα, αντιισταμινικά, φυτικά σκευάσματα, φάρμακα ύπνου, αντιπηκτικά, καρδιολογικά φάρμακα και αγωγές που λαμβάνονται περιστασιακά. Οι αλληλεπιδράσεις δεν φαίνονται πάντα αν ο γιατρός δεν γνωρίζει όλη την εικόνα.

Ρωτήστε καθαρά: ποιο είναι το φάρμακο βάσης, ποιο είναι προσωρινό, πότε περιμένουμε αποτέλεσμα, ποιες παρενέργειες είναι συχνές, ποιες είναι ανησυχητικές, πότε γίνεται επανεκτίμηση και αν χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος. Αυτές οι ερωτήσεις δεν δείχνουν δυσπιστία. Δείχνουν υπεύθυνη συμμετοχή στη θεραπεία.

20Συχνές ερωτήσεις

21Τι να θυμάστε

Τα ηρεμιστικά και τα αντικαταθλιπτικά έχουν διαφορετικό θεραπευτικό ρόλο. Τα ηρεμιστικά δρουν πιο γρήγορα και μπορούν να μειώσουν άμεσα την ένταση, αλλά χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή για υπνηλία, οδήγηση, αλκοόλ, πτώσεις, ανοχή και εξάρτηση. Τα αντικαταθλιπτικά δεν λειτουργούν ως άμεση καταστολή· λαμβάνονται σταθερά και αξιολογούνται σε βάθος χρόνου.

Το άγχος δεν σημαίνει πάντα ότι χρειάζεται ηρεμιστικό. Σε επαναλαμβανόμενες κρίσεις πανικού, γενικευμένο άγχος ή κατάθλιψη, η θεραπεία βάσης μπορεί να είναι διαφορετική. Αντίστοιχα, η ύπαρξη σωματικών συμπτωμάτων δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στο άγχος χωρίς αξιολόγηση. Η γενική αίματος, ο θυρεοειδής, η Β12, ο σίδηρος, η γλυκόζη, οι ηλεκτρολύτες, η ηπατική και η νεφρική λειτουργία μπορεί να έχουν θέση σε επιλεγμένους ασθενείς.

Η πιο ασφαλής προσέγγιση είναι η σωστή διάγνωση, η καθαρή ενημέρωση, η αποφυγή αυθαίρετης λήψης, η σταδιακή διακοπή όταν χρειάζεται και η συνεργασία με τον γιατρό. Το σωστό φάρμακο δεν είναι αυτό που «ηρεμεί πιο γρήγορα», αλλά αυτό που ταιριάζει στην ένδειξη, στον ασθενή και στον συνολικό κίνδυνο.

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία