menu trigger  menu trigger
listeria-symptomata-egkymosyni-therapeia-mikrobiologikolamia-1200x628-1-1200x800.jpg
Παντελής Αναγνωστόπουλος
09/Jun/2025
Εξετάσεις Αίματος

Λιστέρια: Συμπτώματα, Μετάδοση, Εγκυμοσύνη, Θεραπεία & Πρόληψη

Λιστέρια (Listeria monocytogenes): Συμπτώματα, Μετάδοση, Εξέταση & Πρόληψη

Τελευταία ενημέρωση:

Σύντομη περίληψη:
Η λιστέρια είναι βακτηριακή λοίμωξη που μεταδίδεται κυρίως μέσω τροφίμων. Στους περισσότερους προκαλεί ήπια συμπτώματα, αλλά σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους μπορεί να οδηγήσει σε σήψη, μηνιγγίτιδα ή απώλεια κύησης. Η διάγνωση γίνεται με καλλιέργεια αίματος ή εγκεφαλονωτιαίου υγρού και η θεραπεία βασίζεται σε ενδοφλέβια αντιβιοτικά.
Γιατί η λιστέρια θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνη:
Σε αντίθεση με τις περισσότερες τροφιμογενείς λοιμώξεις, η Listeria monocytogenes δεν περιορίζεται στο γαστρεντερικό σύστημα. Έχει την ικανότητα να διεισδύει στην κυκλοφορία του αίματος και να προσβάλλει όργανα υψηλής ευαισθησίας, όπως ο εγκέφαλος και ο πλακούντας. Αυτός είναι ο λόγος που η λιστερίωση κατατάσσεται στις λεγόμενες διηθητικές βακτηριακές λοιμώξεις, με σημαντικά υψηλότερη θνητότητα σε σύγκριση με άλλες λοιμώξεις τροφίμων.Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η λοίμωξη μπορεί να εκδηλωθεί με ήπια ή άτυπα συμπτώματα (χαμηλός πυρετός, μυαλγίες, κακουχία), ενώ στο παρασκήνιο εξελίσσεται σοβαρή συστηματική νόσος. Αυτό παρατηρείται συχνότερα σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς.

Από επιδημιολογικής πλευράς, η λιστέρια εμφανίζεται σποραδικά ή σε μικρές επιδημικές συρροές που συνδέονται με συγκεκριμένα τρόφιμα ψυγείου. Παρότι τα συνολικά κρούσματα είναι λιγότερα σε σχέση με τη σαλμονέλλα ή το καμπυλοβακτηρίδιο, η αναλογία σοβαρών περιστατικών είναι σαφώς υψηλότερη.

Για τον λόγο αυτό, κάθε εμπύρετο επεισόδιο σε άτομο υψηλού κινδύνου — ιδίως όταν συνυπάρχει πρόσφατη κατανάλωση ύποπτων τροφίμων — πρέπει να αντιμετωπίζεται με αυξημένη κλινική εγρήγορση και έγκαιρο εργαστηριακό έλεγχο.

Λιστέρια σε σύγκριση με άλλες τροφιμογενείς λοιμώξεις:
Σε αντίθεση με τη σαλμονέλλα ή το καμπυλοβακτηρίδιο, που συνήθως προκαλούν αυτοπεριοριζόμενη γαστρεντερίτιδα, η Listeria monocytogenes παρουσιάζει έντονη τάση για συστηματική διασπορά. Αυτό σημαίνει ότι, μετά την αρχική είσοδο από το έντερο, μπορεί να περάσει στο αίμα και να προσβάλει τον εγκέφαλο ή τον πλακούντα.Επιπλέον, η λιστέρια διαφέρει επειδή μπορεί να αναπτύσσεται σε θερμοκρασίες ψυγείου, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μόλυνσης από τρόφιμα μακράς συντήρησης. Αντίθετα, τα περισσότερα βακτήρια τροφίμων αναστέλλονται σε χαμηλές θερμοκρασίες.

Κλινικά, αυτό μεταφράζεται σε υψηλότερα ποσοστά μηνιγγίτιδας, σηψαιμίας και εμβρυϊκής λοίμωξης, ιδιαίτερα σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους. Παρότι τα συνολικά περιστατικά είναι λιγότερα, η λιστέρια ευθύνεται για δυσανάλογα μεγάλο αριθμό νοσηλειών και σοβαρών επιπλοκών.

Για τον λόγο αυτό, θεωρείται από τα πιο επικίνδυνα τροφιμογενή παθογόνα και απαιτεί χαμηλό κατώφλι κλινικής υποψίας.


1
Τι είναι η Λιστέρια

Η λιστέρια είναι σοβαρή βακτηριακή λοίμωξη που προκαλείται από το παθογόνο Listeria monocytogenes και μεταδίδεται κυρίως μέσω μολυσμένων τροφίμων. Ανήκει στις τροφιμογενείς λοιμώξεις, αλλά διαφέρει ουσιαστικά από τις περισσότερες, επειδή έχει την ικανότητα να επιβιώνει και να πολλαπλασιάζεται σε χαμηλές θερμοκρασίες, ακόμη και μέσα στο ψυγείο.

Στους περισσότερους υγιείς ενήλικες η λοίμωξη εκδηλώνεται ως ήπια γαστρεντερίτιδα ή εμπύρετο νόσημα. Ωστόσο, σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους μπορεί να εξελιχθεί σε σήψη, μηνιγγίτιδα, εγκεφαλίτιδα ή ενδομήτρια λοίμωξη, με δυνητικά θανατηφόρες επιπλοκές.

Σε αντίθεση με άλλα βακτήρια των τροφίμων (π.χ. Salmonella, Campylobacter), η Listeria δεν περιορίζεται στο έντερο. Έχει τη δυνατότητα να διεισδύει στο αίμα και να προσβάλλει ζωτικά όργανα, όπως τον εγκέφαλο και τον πλακούντα, γεγονός που εξηγεί τη βαριά κλινική εικόνα σε ευπαθείς ομάδες.

Τι να θυμάστε: Η λιστέρια είναι από τις λίγες τροφιμογενείς λοιμώξεις που μπορούν να εξελιχθούν σε συστηματική νόσο, ακόμη και όταν τα αρχικά συμπτώματα είναι ήπια.
Ιδιαίτερος κίνδυνος: Στην εγκυμοσύνη, η μητέρα μπορεί να εμφανίζει ελάχιστα συμπτώματα, ενώ το έμβρυο κινδυνεύει από σοβαρή λοίμωξη ή απώλεια κύησης.


2
Listeria monocytogenes – μικροβιολογία

Η Listeria monocytogenes είναι Gram-θετικό, κινητό, προαιρετικά αναερόβιο βακτήριο με έντονη ενδοκυττάρια παθογένεια. Ανήκει στα προσαρμοστικά παθογόνα, δηλαδή μικροοργανισμούς που επιβιώνουν σε δυσμενή περιβάλλοντα, όπως χαμηλές θερμοκρασίες, αυξημένο αλάτι και όξινο pH.

Βασικά μικροβιολογικά χαρακτηριστικά:

  • Αναπτύσσεται σε θερμοκρασίες έως και 4°C, σε αντίθεση με τα περισσότερα παθογόνα
  • Παρουσιάζει σχετική αντοχή σε αλάτι και όξινο περιβάλλον
  • Εισέρχεται στα κύτταρα μέσω ειδικών επιφανειακών πρωτεϊνών
  • Χρησιμοποιεί τη listeriolysin O για να διαφεύγει από τα φαγολυσοσώματα
  • Πολλαπλασιάζεται ενδοκυττάρια και μετακινείται από κύτταρο σε κύτταρο

Μετά τη διείσδυση από το γαστρεντερικό, το βακτήριο μπορεί να περάσει στην κυκλοφορία του αίματος και να εγκατασταθεί στο κεντρικό νευρικό σύστημα ή στον πλακούντα. Αυτή η αιματογενής διασπορά αποτελεί τον βασικό μηχανισμό εμφάνισης μηνιγγίτιδας και εμβρυϊκής λοίμωξης.

Κλινική σημασία: Η ενδοκυττάρια επιβίωση καθιστά τη λιστέρια δύσκολη στην αντιμετώπιση και εξηγεί γιατί απαιτείται άμεση ενδοφλέβια αντιβιοτική αγωγή.
Διαγνωστικό ενδιαφέρον: Οι κεφαλοσπορίνες δεν έχουν δραστικότητα έναντι της Listeria monocytogenes, γεγονός που επηρεάζει κρίσιμα την επιλογή εμπειρικής θεραπείας.


3
Πώς μεταδίδεται

Η λιστέρια μεταδίδεται σχεδόν αποκλειστικά μέσω κατανάλωσης τροφίμων μολυσμένων με Listeria monocytogenes. Σε αντίθεση με πολλές άλλες τροφιμογενείς λοιμώξεις, το βακτήριο μπορεί να πολλαπλασιαστεί ακόμη και κατά την ψυχρή αποθήκευση, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μόλυνσης από τρόφιμα που θεωρούνται «ασφαλή» επειδή διατηρούνται στο ψυγείο.

Μετά την κατάποση, το παθογόνο διαπερνά το εντερικό επιθήλιο, εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος και μπορεί να εγκατασταθεί σε ζωτικά όργανα, κυρίως στο κεντρικό νευρικό σύστημα και στον πλακούντα. Αυτό εξηγεί γιατί η λοίμωξη στην εγκυμοσύνη έχει δυσανάλογα βαριά έκβαση.

Η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι εξαιρετικά σπάνια. Η μοναδική καλά τεκμηριωμένη μορφή ανθρώπινης μετάδοσης είναι η κάθετη μετάδοση από τη μητέρα στο έμβρυο.

Συχνές πηγές τροφικής μετάδοσης:

  • Μη παστεριωμένα γαλακτοκομικά και μαλακά τυριά (brie, camembert, παραδοσιακή φέτα)
  • Αλλαντικά και έτοιμα προς κατανάλωση κρέατα
  • Καπνιστά ψάρια ψυγείου
  • Συσκευασμένες σαλάτες και έτοιμα γεύματα
  • Ωμά ή ανεπαρκώς πλυμένα λαχανικά
Χρονικό παράθυρο: Ο χρόνος επώασης μπορεί να κυμαίνεται από λίγες ημέρες έως και 4–6 εβδομάδες, γεγονός που δυσκολεύει τη συσχέτιση συμπτωμάτων με συγκεκριμένο τρόφιμο.
Ιδιαίτερη ιδιότητα: Η ικανότητα ανάπτυξης σε χαμηλές θερμοκρασίες καθιστά τη λιστέρια μοναδική μεταξύ των βακτηρίων τροφίμων.


4
Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Η σοβαρή ή διηθητική λιστερίωση εμφανίζεται κυρίως σε άτομα με μειωμένη κυτταρική ανοσία:

  • Έγκυες γυναίκες
  • Νεογνά
  • Ηλικιωμένους άνω των 65 ετών
  • Ανοσοκατεσταλμένους (κακοήθειες, κορτικοστεροειδή, βιολογικούς παράγοντες, μεταμοσχεύσεις)

Στις εγκύους, ο κίνδυνος λοίμωξης είναι πολλαπλάσιος σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, λόγω φυσιολογικής καταστολής της κυτταρικής ανοσίας κατά την κύηση. Παρότι η μητέρα μπορεί να εμφανίζει μόνο ήπια συμπτώματα τύπου γρίπης, το έμβρυο διατρέχει υψηλό κίνδυνο ενδομήτριας λοίμωξης.

Σημαντικό: Στην εγκυμοσύνη, ακόμη και χαμηλός πυρετός πρέπει να αξιολογείται, καθώς μπορεί να αποτελεί τη μοναδική εκδήλωση λιστερίωσης.
Κλινική εμπειρία: Στους ηλικιωμένους, η νόσος συχνά εκδηλώνεται με σύγχυση ή πτώση γενικής κατάστασης αντί για τυπικά γαστρεντερικά συμπτώματα.


5
Συμπτώματα

Τα συμπτώματα της λιστερίωσης παρουσιάζουν μεγάλη διακύμανση, ανάλογα με την ηλικία, το ανοσοποιητικό σύστημα και την εγκυμοσύνη. Η νόσος μπορεί να κυμαίνεται από ήπια γαστρεντερίτιδα έως βαριά συστηματική λοίμωξη με προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Σε υγιή άτομα:

  • Ήπια γαστρεντερικά ενοχλήματα (διάρροια, ναυτία, κοιλιακό άλγος)
  • Πυρετός ή δεκατική πυρετική κίνηση
  • Μυαλγίες, κακουχία, κεφαλαλγία

Τα συμπτώματα αυτά συχνά υποχωρούν αυτόματα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε υποεκτίμηση της λοίμωξης.

Σε ευπαθείς ομάδες:

  • Σήψη (σηψαιμία)
  • Μηνιγγίτιδα ή εγκεφαλίτιδα
  • Διαταραχές συνείδησης, σύγχυση
  • Αναπνευστική δυσχέρεια

Στις βαριές μορφές παρατηρούνται υψηλός πυρετός, αυχενική δυσκαμψία, φωτοφοβία και νευρολογικά ελλείμματα, ενδείξεις που απαιτούν άμεση νοσηλεία.

Κλινική παρατήρηση: Η προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος εμφανίζεται συχνότερα σε ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους και μπορεί να ξεκινήσει με άτυπα συμπτώματα, όπως σύγχυση ή πτώση γενικής κατάστασης.
Χρονισμός: Ο χρόνος επώασης κυμαίνεται συνήθως από 1 έως 4 εβδομάδες, αλλά έχουν περιγραφεί περιπτώσεις έως και 70 ημέρες μετά την έκθεση.


6
Λιστέρια στην εγκυμοσύνη

Η λιστερίωση αποτελεί μία από τις πιο επικίνδυνες τροφιμογενείς λοιμώξεις στην κύηση, επειδή η Listeria monocytogenes έχει την ικανότητα να διαπερνά τον πλακούντα και να προσβάλλει άμεσα το έμβρυο.

Η αυξημένη ευαισθησία των εγκύων οφείλεται στη φυσιολογική καταστολή της κυτταρικής ανοσίας κατά την κύηση, μηχανισμός απαραίτητος για τη διατήρηση της εγκυμοσύνης, αλλά που διευκολύνει την εγκατάσταση ενδοκυττάριων παθογόνων.

Πιθανές επιπλοκές:

  • Αποβολή (ιδιαίτερα στο πρώτο τρίμηνο)
  • Ενδομήτριος θάνατος
  • Πρόωρος τοκετός
  • Νεογνική σήψη ή μηνιγγίτιδα

Στη μητέρα, τα συμπτώματα συχνά περιορίζονται σε:

  • Πυρετό
  • Μυαλγίες και αρθραλγίες
  • Ήπιες γαστρεντερικές διαταραχές

Αυτή η ήπια εικόνα μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση, ενώ η λοίμωξη εξελίσσεται ενδομήτρια.

Σημαντικό: Πυρετός στην εγκυμοσύνη χωρίς σαφή εστία πρέπει πάντα να εγείρει υποψία λιστερίωσης και να οδηγεί σε άμεσο εργαστηριακό έλεγχο.
Κλινικό μήνυμα: Η μητέρα μπορεί να εμφανίζει ήπια νόσο, ενώ το έμβρυο να αναπτύσσει βαριά ή θανατηφόρα λοίμωξη.


7
Λιστερίωση στο νεογνό

Η νεογνική λιστερίωση αποτελεί ιδιαίτερα σοβαρή μορφή της νόσου και προκύπτει συνήθως από ενδομήτρια μετάδοση ή από έκθεση κατά τον τοκετό. Το ανώριμο ανοσοποιητικό σύστημα του νεογνού επιτρέπει ταχεία γενίκευση της λοίμωξης.

Διακρίνονται δύο κύριες μορφές:

Πρώιμη νεογνική λιστερίωση (<7 ημερών ζωής):

  • Σήψη με βαριά κλινική εικόνα
  • Πνευμονία και αναπνευστική δυσχέρεια
  • Μηνιγγίτιδα
  • Ενδομήτρια λοίμωξη με χαμηλό βάρος γέννησης

Η πρώιμη μορφή σχετίζεται σχεδόν πάντα με λοίμωξη της μητέρας κατά την κύηση και έχει υψηλή θνητότητα αν δεν αντιμετωπιστεί άμεσα.

Όψιμη νεογνική λιστερίωση (7–28 ημερών):

  • Κυρίως μηνιγγίτιδα
  • Σπασμοί, λήθαργος, μειωμένη σίτιση
  • Υψηλή νοσηρότητα

Η όψιμη μορφή εμφανίζεται συχνότερα ως απομονωμένη προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Κλινικό σημείο: Στα νεογνά, συμπτώματα όπως κακή σίτιση, υποτονία ή αστάθεια θερμοκρασίας μπορεί να αποτελούν τα πρώτα σημεία λιστερίωσης.
Μακροπρόθεσμα: Επιζώντα νεογνά με μηνιγγίτιδα μπορεί να εμφανίσουν νευροαναπτυξιακές διαταραχές ή προβλήματα ακοής.


8
Πιθανές επιπλοκές

Χωρίς έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία, η λιστερίωση μπορεί να εξελιχθεί σε βαριά συστηματική νόσο με πολυοργανική συμμετοχή.

Πιθανές επιπλοκές περιλαμβάνουν:

  • Σηψαιμία
  • Μηνιγγίτιδα και εγκεφαλίτιδα
  • Αναπνευστική ανεπάρκεια
  • Σοβαρή αφυδάτωση και ηλεκτρολυτικές διαταραχές
  • Απώλεια κύησης ή νεογνικό θάνατο

Σε ενήλικες με προσβολή ΚΝΣ, μπορεί να παραμείνουν υπολειμματικά νευρολογικά ελλείμματα, όπως διαταραχές ισορροπίας ή γνωσιακές δυσκολίες.

Πότε είναι επείγον: Πυρετός με νευρολογικά συμπτώματα, αιφνίδια σύγχυση ή πυρετός στην εγκυμοσύνη απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση.
Πρόγνωση: Η έγκαιρη ενδοφλέβια αντιβιοτική αγωγή μειώνει σημαντικά τη θνητότητα, αλλά οι καθυστερήσεις αυξάνουν τον κίνδυνο μόνιμων επιπλοκών.


9
Πότε πρέπει να γίνει έλεγχος

Έλεγχος για λιστέρια συνιστάται όταν υπάρχει πυρετός άγνωστης αιτιολογίας σε άτομο υψηλού κινδύνου ή όταν προηγείται ύποπτο ιστορικό κατανάλωσης τροφίμων αυξημένου κινδύνου (μαλακά τυριά, αλλαντικά, καπνιστά ψάρια ψυγείου).

Η κλινική υποψία πρέπει να είναι χαμηλού κατωφλίου, καθώς η πρώιμη εικόνα είναι συχνά μη ειδική.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο άμεσος έλεγχος σε:

  • Εγκύους με πυρετό, μυαλγίες ή γριπώδη συμπτώματα
  • Νεογνά με σημεία σήψης, κακή σίτιση ή υποτονία
  • Ηλικιωμένους με αιφνίδια σύγχυση ή πτώση γενικής κατάστασης
  • Ανοσοκατεσταλμένους με εμπύρετο επεισόδιο

Σε αυτές τις ομάδες, ακόμη και ήπια συμπτώματα μπορεί να υποκρύπτουν διηθητική λοίμωξη.

Κλινικό κλειδί: Στην εγκυμοσύνη, ακόμη και χαμηλός πυρετός χωρίς εμφανή εστία αποτελεί ένδειξη για άμεσο εργαστηριακό έλεγχο.
Πότε είναι επείγον: Πυρετός με νευρολογικά συμπτώματα, πυρετός κατά την εγκυμοσύνη ή πυρετός σε ανοσοκατεσταλμένο άτομο απαιτούν άμεση ιατρική διερεύνηση.

10
Διάγνωση – ποιες εξετάσεις χρησιμοποιούνται

Η διάγνωση της λιστερίωσης βασίζεται κυρίως στην απομόνωση του βακτηρίου από στείρα βιολογικά υγρά, κυρίως μέσω καλλιέργειας.

Οι βασικές διαγνωστικές εξετάσεις περιλαμβάνουν:

  • Καλλιέργεια αίματος (θεμέλιο της διάγνωσης σε σηψαιμία)
  • Καλλιέργεια εγκεφαλονωτιαίου υγρού σε νευρολογική συμπτωματολογία
  • Καλλιέργεια αμνιακού υγρού ή πλακούντα στην εγκυμοσύνη
  • PCR σε εξειδικευμένα εργαστήρια, ως συμπληρωματική μέθοδος

Σε αντίθεση με άλλες λοιμώξεις, δεν υπάρχουν αξιόπιστες ορολογικές εξετάσεις για οξεία λιστερίωση, επομένως η διάγνωση δεν βασίζεται σε αντισώματα.

Η γενική αίματος και οι δείκτες φλεγμονής (CRP, προκαλσιτονίνη) μπορεί να είναι αυξημένοι, αλλά δεν είναι ειδικοί.

Διαγνωστική στρατηγική: Σε ισχυρή κλινική υποψία, η αντιβιοτική αγωγή δεν πρέπει να καθυστερεί μέχρι την επιβεβαίωση της καλλιέργειας.
Σημείωση: Η εμπειρική κάλυψη πρέπει να περιλαμβάνει αμπικιλλίνη, καθώς οι κεφαλοσπορίνες δεν καλύπτουν τη Listeria monocytogenes.


11
Θεραπεία

Η λιστερίωση αποτελεί επείγουσα ιατρική κατάσταση και απαιτεί άμεση έναρξη ενδοφλέβιας αντιβιοτικής αγωγής, ακόμη και πριν την τελική μικροβιολογική επιβεβαίωση, όταν η κλινική υποψία είναι ισχυρή.

Θεραπεία πρώτης γραμμής:

  • Αμπικιλλίνη σε υψηλές ενδοφλέβιες δόσεις
  • Συχνά σε συνδυασμό με γενταμικίνη για συνεργική δράση, ιδίως σε βαριές λοιμώξεις

Σε ασθενείς με αλλεργία στις πενικιλίνες:

  • Κοτριμοξαζόλη (TMP–SMX) αποτελεί την κύρια εναλλακτική επιλογή

Σε ειδικές ομάδες (νεογνά, εγκύους, ανοσοκατεσταλμένους), η αγωγή εξατομικεύεται και γίνεται πάντοτε σε νοσοκομειακό περιβάλλον.

Η έγκαιρη έναρξη θεραπείας είναι κρίσιμη: καθυστέρηση λίγων ωρών σε περιπτώσεις μηνιγγίτιδας ή σηψαιμίας μπορεί να αυξήσει σημαντικά τη θνητότητα.

Θεραπευτικό κλειδί: Οι κεφαλοσπορίνες δεν έχουν δράση έναντι της Listeria monocytogenes και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως μονοθεραπεία.
Κλινική πρακτική: Σε εμπύρετη έγκυο ή ανοσοκατεσταλμένο με νευρολογικά συμπτώματα, η εμπειρική αγωγή πρέπει να περιλαμβάνει αμπικιλλίνη από την πρώτη στιγμή.


12
Διάρκεια ανάρρωσης

Η διάρκεια της θεραπείας και της ανάρρωσης εξαρτάται από τη μορφή της νόσου και τη γενική κατάσταση του ασθενούς:

  • Σηψαιμία χωρίς ΚΝΣ: περίπου 14–21 ημέρες
  • Μηνιγγίτιδα ή εγκεφαλίτιδα: ≥21 ημέρες
  • Νεογνικές λοιμώξεις: παρατεταμένη και εξατομικευμένη αγωγή

Μετά το τέλος της αντιβιοτικής θεραπείας, μπορεί να απαιτηθεί επιπλέον χρόνος για πλήρη αποκατάσταση, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις προσβολής του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Σε ενήλικες με ήπια νόσο, η γενική κατάσταση συνήθως βελτιώνεται μέσα σε λίγες εβδομάδες. Αντίθετα, σε νεογνά και ηλικιωμένους, η ανάρρωση μπορεί να είναι πιο παρατεταμένη.

Τι να περιμένετε: Με έγκαιρη διάγνωση και σωστή αγωγή, η πρόγνωση στους περισσότερους ενήλικες είναι καλή, αλλά απαιτείται στενή παρακολούθηση μετά το εξιτήριο.
Παρακολούθηση: Μετά από λιστεριακή μηνιγγίτιδα, συνιστάται νευρολογική εκτίμηση και, όπου χρειάζεται, απεικονιστικός έλεγχος.


13
Πρόληψη μέσω διατροφής

Η πρόληψη της λιστερίωσης βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στη σωστή επιλογή, αποθήκευση και προετοιμασία τροφίμων, ιδιαίτερα σε εγκύους, ηλικιωμένους και ανοσοκατεσταλμένους.

Σε αντίθεση με άλλα βακτήρια, η Listeria μπορεί να αναπτυχθεί στο ψυγείο, επομένως η «ψυχρή συντήρηση» δεν αρκεί από μόνη της ως μέτρο ασφάλειας.

Αποφύγετε:

  • Μαλακά τυριά από μη παστεριωμένο γάλα (brie, camembert, παραδοσιακή φέτα)
  • Καπνιστά ψάρια ψυγείου
  • Αλλαντικά και έτοιμα κρέατα (εκτός αν ξαναζεσταθούν >74°C)
  • Έτοιμες σαλάτες ψυγείου και προσυσκευασμένα γεύματα

Τηρείτε συστηματικά:

  • Θερμοκρασία ψυγείου ≤4°C και τακτικό καθαρισμό του
  • Πλύσιμο χεριών πριν και μετά το χειρισμό τροφίμων
  • Καλή θερμική επεξεργασία κρέατος, ψαριών και αυγών
  • Διαχωρισμό ωμών και μαγειρεμένων τροφίμων
  • Κατανάλωση συσκευασμένων προϊόντων εντός ημερομηνίας

Για τις εγκύους, συνιστάται ιδιαίτερη προσοχή στην καθημερινή διατροφή, καθώς ακόμη και μικρές ποσότητες μολυσμένου τροφίμου μπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρές επιπλοκές.

Πρακτική συμβουλή: Ζεστάνετε αλλαντικά και έτοιμα κρέατα μέχρι να αχνίσουν πριν την κατανάλωση — αυτό μειώνει σημαντικά το βακτηριακό φορτίο.
Καθημερινή πρόληψη: Μην αποθηκεύετε μαγειρεμένα τρόφιμα στο ψυγείο για πολλές ημέρες, ακόμη κι αν φαίνονται «φρέσκα».


14
Συχνά κλινικά λάθη

Παρά τη σοβαρότητα της νόσου, η λιστερίωση συχνά καθυστερεί να διαγνωστεί λόγω άτυπης αρχικής εικόνας.

Συχνά κλινικά λάθη περιλαμβάνουν:

  • Υποτίμηση πυρετού ή γριπώδους συνδρομής στην εγκυμοσύνη
  • Καθυστέρηση λήψης καλλιεργειών αίματος
  • Χορήγηση κεφαλοσπορινών ως μονοθεραπεία (δεν καλύπτουν λιστέρια)
  • Παράβλεψη πρόσφατου διατροφικού ιστορικού

Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η αποκλειστική εμπειρική κάλυψη με κεφαλοσπορίνες σε εμπύρετο ηλικιωμένο ή έγκυο, καθώς αφήνει ακάλυπτη τη Listeria monocytogenes.

Συχνό λάθος: Οι κεφαλοσπορίνες δεν είναι αποτελεσματικές έναντι της Listeria monocytogenes και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνες τους σε ύποπτες περιπτώσεις.
Κλινικό μάθημα: Η έγκαιρη σκέψη για λιστέρια σώζει ζωές, ιδιαίτερα σε εγκύους και ηλικιωμένους.


15
Συχνές Ερωτήσεις

Είναι ασφαλές να τρώω φέτα στην εγκυμοσύνη;

Μόνο αν η φέτα προέρχεται από παστεριωμένο γάλα και διατηρείται σωστά στο ψυγείο.

Σε πόσο χρόνο εμφανίζονται τα συμπτώματα;

Συνήθως 1–4 εβδομάδες μετά την έκθεση, αλλά έχουν αναφερθεί περιπτώσεις έως και 70 ημέρες.

Μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο;

Όχι. Η μόνη επιβεβαιωμένη ανθρώπινη μετάδοση είναι η κάθετη, από μητέρα σε έμβρυο.

Υπάρχει εμβόλιο για τη λιστέρια;

Όχι. Η πρόληψη βασίζεται αποκλειστικά στη σωστή υγιεινή και προετοιμασία τροφίμων.

Ποια τρόφιμα πρέπει να αποφεύγουν οι έγκυες;

Μαλακά μη παστεριωμένα τυριά, αλλαντικά που δεν έχουν ξαναζεσταθεί, καπνιστά ψάρια ψυγείου και έτοιμες σαλάτες.

Μπορεί η λιστέρια να προκαλέσει μηνιγγίτιδα;

Ναι, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους, ανοσοκατεσταλμένους και νεογνά, με αυξημένο κίνδυνο μόνιμων επιπλοκών.

Ποια είναι η βασική θεραπεία;

Ενδοφλέβια αμπικιλλίνη, συχνά σε συνδυασμό με γενταμικίνη· σε αλλεργία χρησιμοποιείται κοτριμοξαζόλη.

Πότε πρέπει να ζητήσω άμεσα ιατρική βοήθεια;

Σε πυρετό κατά την εγκυμοσύνη, σε πυρετό με νευρολογικά συμπτώματα ή σε νεογνό με κακή σίτιση ή λήθαργο.


16
Κλείστε Ραντεβού

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Κλείστε εύκολα εξέταση ή δείτε τον πλήρη κατάλογο:
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30


17
Βιβλιογραφία

Κατάλογος Εξετάσεων – Μικροβιολογικό Λαμία
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
CDC. Listeria (Listeriosis).
https://www.cdc.gov/listeria
Lorber B. Listeriosis. N Engl J Med.
https://www.nejm.org
Swaminathan B, Gerner-Smidt P. Clin Microbiol Rev.
https://journals.asm.org
Temple ME et al. Pharmacotherapy.
https://accpjournals.onlinelibrary.wiley.com
WHO. Listeriosis fact sheet.
https://www.who.int
Επιστημονική επιμέλεια:
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
CONTINUE READING
Τοξόπλασμα.jpg
Παντελής Αναγνωστόπουλος
09/Jun/2025
Εξετάσεις Αίματος

Τοξόπλασμα (Toxoplasma gondii): Συμπτώματα, Κίνδυνοι & Πρόληψη

🧫 Τι είναι το Τοξόπλασμα;

Το Τοξόπλασμα είναι ένα πρωτόζωο παράσιτο με την επιστημονική ονομασία Toxoplasma gondii. Προκαλεί τη νόσο τοξοπλάσμωση, η οποία μπορεί να είναι ασυμπτωματική ή να προκαλέσει ήπια συμπτώματα σε υγιή άτομα, αλλά να αποβεί πολύ σοβαρή σε:

  • Εγκύους
  • Νεογνά
  • Άτομα με ανοσοκαταστολή (HIV, μεταμοσχεύσεις, καρκίνος)

Το τοξόπλασμα μολύνει κυρίως τα κύτταρα του ξενιστή, σχηματίζοντας κύστεις κυρίως στους ιστούς του εγκεφάλου, των ματιών και των μυών.

🔁 Κύκλος Ζωής

Ο κύκλος ζωής του Toxoplasma περιλαμβάνει:

  • Τελικό ξενιστή: η γάτα (εκκρίνει ωοκύστεις στα κόπρανα)
  • Ενδιάμεσοι ξενιστές: άνθρωπος, ζώα (μόλυνση από τροφή, νερό ή κάθετα από μητέρα σε έμβρυο)

Η μόλυνση στον άνθρωπο προκύπτει από:

  • Κατανάλωση ωμού/μισοψημένου κρέατος (με ιστικές κύστεις)
  • Επαφή με χώμα ή αντικείμενα μολυσμένα με κόπρανα γάτας
  • Μεταφορά από τη μητέρα στο έμβρυο (συγγενής τοξοπλάσμωση)

👉 Το παράσιτο μπορεί να επιβιώσει για μεγάλο διάστημα σε υγρό και ψυχρό περιβάλλον.

🔬 Μικροβιολογικά χαρακτηριστικά

ΙδιότηταΠεριγραφή
Επιστημονικό όνομαToxoplasma gondii
ΤάξηCoccidia
ΚατηγορίαΕνδοκυττάριο πρωτόζωο
Φυσικός ξενιστήςΟικόσιτες και άγριες γάτες
Ενδιάμεσοι ξενιστέςΆνθρωπος, χοίροι, πτηνά, πρόβατα, κ.ά.
Τρόποι αναπαραγωγήςΑσεξουαλική (σε ενδιάμεσους), Σεξουαλική (στις γάτες)
ΜορφέςΤαχυζωΐτες, Βραδυζωΐτες (κύστεις), Ωοκύστεις

Το Τοξόπλασμα μπορεί να εμφανιστεί σε τρεις βασικές μορφές:

  • Ταχυζωΐτες (tachyzoites): ταχεία αναπαραγωγή – υπεύθυνοι για την οξεία φάση της νόσου.

  • Βραδυζωΐτες (bradyzoites): εγκυστωμένες μορφές – παραμένουν σε ιστούς για χρόνια.

  • Ωοκύστεις (oocysts): αποβάλλονται από τα κόπρανα γάτας – εξαιρετικά ανθεκτικές στο περιβάλλον.

    Κύκλος ζωής – Μετάδοση

    Ο κύκλος ζωής του Toxoplasma gondii είναι ετερόξενος, δηλαδή απαιτεί δύο τύπους ξενιστών:

    🔁 1. Οριστικός ξενιστής – Η γάτα

    Οι γάτες είναι οι μόνοι ξενιστές στους οποίους το παράσιτο υφίσταται σεξουαλική αναπαραγωγή. Μετά την αρχική μόλυνση:

    • Εμφανίζεται ωοκυστική αποβολή στα κόπρανα για 1–3 εβδομάδες.

    • Οι ωοκύστεις παραμένουν μολυσματικές για μήνες στο περιβάλλον (χώμα, λαχανικά, νερό).

    👨‍👩‍👧 Ενδιάμεσοι ξενιστές – Άνθρωπος και άλλα ζώα

    Ο άνθρωπος προσβάλλεται από:

    • Κατανάλωση ωμού ή μη καλά ψημένου κρέατος (κυρίως χοιρινό, πρόβειο).

    • Κατανάλωση νερού ή τροφίμων μολυσμένων με ωοκύστεις (από κόπρανα γάτας).

    • Επαφή με χώμα (π.χ. κηπουρική) χωρίς γάντια.

    • Κάθετη μετάδοση από μητέρα σε έμβρυο.

    • Μεταγγίσεις ή μεταμόσχευση οργάνων (σπάνια).

    🧠 Σημείωση: Το τοξόπλασμα δεν μεταδίδεται από άτομο σε άτομο (εκτός από μητέρα–έμβρυο ή μέσω αίματος/οργάνων).

    👶 Τοξόπλασμα στην εγκυμοσύνη – Συγγενής τοξοπλάσμωση

    Η μόλυνση στην εγκυμοσύνη αποτελεί μία από τις σοβαρότερες μορφές της νόσου.

    🧪 Κίνδυνος και χρόνος μετάδοσης

    ΤρίμηνοΠιθανότητα μετάδοσηςΣοβαρότητα
    1ο τρίμηνο15%Πολύ σοβαρή
    2ο τρίμηνο25%Μέτρια έως σοβαρή
    3ο τρίμηνο60%Συνήθως ήπια

    ⚠️ Επιπλοκές στο έμβρυο

    • Υδροκέφαλος

    • Χοριοαμφιβληστροειδίτιδα

    • Εγκεφαλικές αποτιτανώσεις

    • Μικροκεφαλία

    • Σπασμοί

    • Νοητική υστέρηση

    • Μερικές φορές θάνατος του εμβρύου ή αποβολή

    Διάγνωση Τοξοπλάσμωσης στην Εγκυμοσύνη

    Κατά την εγκυμοσύνη, η διάγνωση τοξοπλάσμωσης είναι κρίσιμη λόγω της πιθανότητας κάθετης μετάδοσης στο έμβρυο. Η προσβολή του εμβρύου μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες (π.χ. αποβολή, συγγενείς ανωμαλίες, χοριοαμφιβληστροειδίτιδα, νοητική υστέρηση).

    🧪 Εργαστηριακός Έλεγχος:

    1. IgG & IgM αντισώματα κατά του Toxoplasma gondii:
      • IgM (+) και IgG (−): πρόσφατη πρωτολοίμωξη.
      • IgM (+) και IgG (+): πιθανή πρόσφατη λοίμωξη – χρειάζεται έλεγχος avidity.
      • IgM (−) και IgG (+): παλαιότερη ανοσία – δεν υπάρχει κίνδυνος.
    2. Avidity test (δοκιμασία συγγένειας IgG):
      • Υψηλή συγγένεια: λοίμωξη >4 μήνες πριν → ασφαλής κύηση.
      • Χαμηλή συγγένεια: πιθανή πρόσφατη λοίμωξη → απαιτείται περαιτέρω παρακολούθηση.
    3. PCR σε αμνιακό υγρό:
      • Σε ύποπτα περιστατικά ή επιβεβαιωμένη μητρική λοίμωξη.
      • Εκτελείται μετά την 18η εβδομάδα.

    📌 Η διαχείριση πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με ειδικό μαιευτήρα και λοιμωξιολόγο.

    • Θεραπεία Τοξοπλάσμωσης στην Εγκυμοσύνη

      Η θεραπεία της τοξοπλάσμωσης κατά την κύηση εξαρτάται από το στάδιο της λοίμωξης και από το αν έχει μεταδοθεί στο έμβρυο. Η έγκαιρη αντιμετώπιση μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο συγγενών επιπλοκών.

      🧪 Ανίχνευση ΜΟΝΟ μητρικής λοίμωξης (χωρίς εμβρυϊκή μετάδοση):

      • Σπιραμυκίνη: 1g ανά 8 ώρες από του στόματος.
        • Αντιβιοτικό που συγκεντρώνεται στον πλακούντα και μειώνει την πιθανότητα κάθετης μετάδοσης.
        • Ασφαλές για χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της κύησης.

      🧬 Επιβεβαιωμένη εμβρυϊκή λοίμωξη (PCR + σε αμνιακό υγρό):

      • Συνδυασμός πυριμεθαμίνης + σουλφαδιαζίνης + φολινικού οξέος (Leucovorin):
        • Ξεκινά μετά την 18η εβδομάδα κύησης, λόγω πιθανότητας τερατογένεσης.
        • Απαιτεί συχνή παρακολούθηση αιματολογικών παραμέτρων (κίνδυνος για ακοκκιοκυτταραιμία).

      📌 Παρακολούθηση:

      • Υπερηχογραφικός έλεγχος κάθε 2–4 εβδομάδες
      • Αιματολογικές εξετάσεις μητέρας (CBC, ηπατικά ένζυμα)
      • Σε σοβαρές περιπτώσεις → αξιολόγηση για διακοπή κύησης

      🤒 Κλινική εικόνα – Συμπτώματα της τοξοπλάσμωσης

      Η τοξοπλάσμωση μπορεί να ποικίλλει από πλήρως ασυμπτωματική έως και σοβαρή νόσο. Η πορεία εξαρτάται κυρίως από την ανοσολογική κατάσταση του ατόμου και το αν πρόκειται για πρωτολοίμωξη ή επανενεργοποίηση.

      🔹 1. Ανοσοεπαρκή άτομα (γενικός πληθυσμός)

      • 80–90% είναι ασυμπτωματικοί.

      • Εάν εμφανιστούν συμπτώματα:

        • Ήπιος πυρετός και κακουχία

        • Κεφαλαλγία

        • Αρθραλγίες

        • Μυαλγίες

        • Λεμφαδενοπάθεια (ιδίως τραχηλική)

        • Σπανιότερα, εξάνθημα ή ήπια ηπατίτιδα

      🧠 Η λεμφαδενοπάθεια (μονόπλευρη, μη ευαίσθητη) είναι το συχνότερο εύρημα, και μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες.

      🔹 2. Ανοσοκατεσταλμένοι ασθενείς (π.χ. HIV/AIDS, μεταμοσχευμένοι)

      Η νόσος μπορεί να είναι βαριά, επιθετική και να οδηγήσει σε:

      • Τοξοπλασματική εγκεφαλίτιδα (κυρίως HIV/AIDS):

        • Πυρετός, πονοκέφαλος, διαταραχές συμπεριφοράς

        • Νευρολογικά ελλείμματα (πάρεση, σπασμοί, σύγχυση)

        • Η νόσος είναι δυνητικά θανατηφόρα αν δεν αντιμετωπιστεί άμεσα

      • Πνευμονική ή καρδιακή τοξοπλάσμωση

      • Διάχυτη συστηματική νόσος

      🧪 Σημαντική είναι η προφύλαξη σε ασθενείς με χαμηλά CD4 (<100/μl) με κοτριμοξαζόλη.

      🔹 3. Συγγενής τοξοπλάσμωση (σε νεογνά)

      Αναφέρθηκε στην προηγούμενη ενότητα, αλλά εδώ συνοψίζονται τα συχνότερα συμπτώματα κατά τη γέννηση ή αργότερα:

      • Τριάδα Sabin: υδροκέφαλος, χοριοαμφιβληστροειδίτιδα, εγκεφαλικές αποτιτανώσεις

      • Σπασμοί

      • Νοητική καθυστέρηση

      • Οφθαλμικές βλάβες με πιθανή τύφλωση

      Μερικά νεογνά γεννιούνται φαινομενικά υγιή, αλλά εκδηλώνουν οφθαλμικές βλάβες ή νευροαναπτυξιακά προβλήματα αργότερα.

      🧪 Διάγνωση της τοξοπλάσμωσης

      Η διάγνωση βασίζεται σε συνδυασμό κλινικών και εργαστηριακών ευρημάτων. Οι βασικοί άξονες είναι:

      📍 1. Ορολογικός έλεγχος (αντισώματα IgG και IgM)

      ΤεστΤι δείχνειΕρμηνεία
      IgMΟξεία φάσηΕμφανίζεται 1 εβδομάδα μετά την έκθεση
      IgGΜακροχρόνια ανοσίαΕμφανίζεται μετά από λίγες εβδομάδες και παραμένει εφόρου ζωής

    ΠΡΟΣΟΧΗ: Το IgM μπορεί να παραμένει θετικό για μήνες, επομένως δεν είναι απόλυτο δείγμα πρόσφατης μόλυνσης.

    📍 2. IgG Avidity test

    Δείχνει πόσο “σταθερά” προσκολλώνται τα IgG αντισώματα στο αντιγόνο.

    • Χαμηλή avidity → πρόσφατη λοίμωξη (τελευταίοι 3 μήνες)

    • Υψηλή avidity → παλαιότερη λοίμωξη (πριν την εγκυμοσύνη)

    💡 Ιδιαίτερα χρήσιμο στην εγκυμοσύνη για να αποσαφηνιστεί εάν η μόλυνση προϋπήρχε.

    📍 3. Μοριακές μέθοδοι – PCR

    • PCR αίματος ή ιστών: χρήσιμο σε ανοσοκατεσταλμένους

    • PCR στο αμνιακό υγρό: για εμβρυϊκή διάγνωση της συγγενούς τοξοπλάσμωσης

      • Συνιστάται μετά την 18η εβδομάδα κύησης και τουλάχιστον 4 εβδομάδες μετά τη μόλυνση της μητέρας

    📍 4. Απεικονιστικός έλεγχος (σε ειδικές περιπτώσεις)

    • MRI εγκεφάλου (σε ανοσοκατασταλμένους με νευρολογικά συμπτώματα):

      • Πολυεστιακές βλάβες, εντοπισμένες κυρίως στο βασικά γάγγλια.

    • Υπερηχογράφημα κύησης (στην εγκυμοσύνη): ανιχνεύει υδροκέφαλο, εγκεφαλικές βλάβες κ.ά.

    📍 5. Καλλιέργεια

    • Σπάνια χρησιμοποιείται λόγω τεχνικής δυσκολίας και χρόνου.

    • Μπορεί να γίνει από βιοψίες ιστών ή αμνιακό υγρό.

    ⚠️ Σημαντική η επαναληπτική μέτρηση αντισωμάτων (σε 2–3 εβδομάδες) αν υπάρχει αμφιβολία, για να ανιχνευτεί seroconversion.

    💊 Θεραπεία της τοξοπλάσμωσης

    Η θεραπεία της τοξοπλάσμωσης εξαρτάται από την κλινική μορφή, την ανοσολογική κατάσταση του ασθενούς και το αν πρόκειται για έγκυο ή νεογνό. Σε πολλές περιπτώσεις, ειδικά σε ανοσοεπαρκή άτομα, δεν απαιτείται θεραπεία.

    🔹 1. Ανοσοεπαρκή άτομα

    Συνήθως δεν απαιτείται φαρμακευτική αγωγή αν τα συμπτώματα είναι ήπια ή απουσιάζουν. Σε παρατεταμένη λεμφαδενοπάθεια ή έντονα συμπτώματα, ενδείκνυνται:

    • Πυριμεθαμίνη (Pyrimethamine)

    • Σουλφαδιαζίνη (Sulfadiazine)

    • Φολινικό οξύ (Leucovorin) για πρόληψη μυελοτοξικότητας από πυριμεθαμίνη

    📌 Διάρκεια: 2–4 εβδομάδες

    🔹 2. Έγκυες γυναίκες

    Ο στόχος είναι η πρόληψη της κάθετης μετάδοσης ή, εάν έχει ήδη συμβεί, η αντιμετώπιση της λοίμωξης του εμβρύου.

    💠 A. Αν δεν έχει μεταδοθεί ακόμη στο έμβρυο:

    • Σπειραμυκίνη (Spiramycin) 1g x 3 φορές/ημέρα

      • Δεν περνά εύκολα τον πλακούντα, αλλά περιορίζει την εξάπλωση της λοίμωξης.

      • Χορηγείται μέχρι να αποκλειστεί η ενδομήτρια μετάδοση (με PCR στο αμνιακό υγρό).

    💠 B. Αν έχει επιβεβαιωθεί ενδομήτρια λοίμωξη:

    • Πυριμεθαμίνη + Σουλφαδιαζίνη + Φολινικό οξύ

      • Χορηγούνται μετά το 1ο τρίμηνο (πυριμεθαμίνη είναι τερατογόνος στο 1ο).

      • Εναλλαγή αγωγής με σπειραμυκίνη σε κυκλική βάση.

    🔹 3. Ανοσοκατεσταλμένοι ασθενείς

    Σε HIV+, μεταμοσχευμένους, καρκινοπαθείς ή υπό ανοσοκατασταλτικά φάρμακα:

    • Πρώτη γραμμή:

      • Πυριμεθαμίνη + σουλφαδιαζίνη + φολινικό οξύ

    • Εναλλακτικά:

      • Κοτριμοξαζόλη (Trimethoprim-Sulfamethoxazole)

    • Διάρκεια θεραπείας: τουλάχιστον 6 εβδομάδες, συντήρηση με χαμηλότερη δόση.

    • Προφύλαξη (σε CD4 <100/μl): 1 δισκίο κοτριμοξαζόλης ημερησίως

    🔹 4. Συγγενής τοξοπλάσμωση

    Εντατική και μακροχρόνια θεραπεία:

    • Πυριμεθαμίνη + σουλφαδιαζίνη + φολινικό οξύ

    • Διάρκεια: έως και 1 έτος

    • Συχνές παρακολουθήσεις οφθαλμολογικά και νευρολογικά

    🛡️ Πρόληψη της τοξοπλάσμωσης

    Η πρόληψη είναι κρίσιμη – ιδιαίτερα για εγκύους και ανοσοκατεσταλμένους. Περιλαμβάνει μέτρα προσωπικής υγιεινής και διατροφικές οδηγίες.

    👩‍⚕️ 1. Οδηγίες για εγκύους

    ΜΕΤΡΟΣΥΣΤΑΣΗ
    🍖 ΚρέαςΝα είναι καλά μαγειρεμένο (≥67°C στο κέντρο)
    🧽 Επιφάνειες/ΜαχαίριαΚαθαρισμός μετά την επαφή με ωμό κρέας
    🥬 Λαχανικά/ΦρούταΝα πλένονται πολύ καλά
    🐱 ΓάτεςΑποφυγή καθαρισμού της άμμου ή χρήση γαντιών
    🧤 ΚηπουρικήΠάντα με γάντια
    💉 Ορολογικός έλεγχοςΠριν ή νωρίς στην εγκυμοσύνη – IgG, IgM

    🐈 2. Συστάσεις για γάτες

    • Μη ταΐζετε γάτες με ωμό κρέας

    • Καθαρίζετε το δοχείο άμμου καθημερινά (ωοκύστεις χρειάζονται >24h για να γίνουν μολυσματικές)

    • Γάντια κατά τον καθαρισμό και πλύσιμο χεριών

    • Οι εσωτερικές γάτες με σωστή φροντίδα δεν αποτελούν ουσιαστικό κίνδυνο

    💉 3. Πρόληψη σε ανοσοκατεσταλμένους

    • Ορολογικός έλεγχος προ της έναρξης ανοσοκαταστολής

    • Προφυλακτική θεραπεία με κοτριμοξαζόλη όταν CD4 <100/μl (HIV)

    • Ενημέρωση για διατροφική προφύλαξη όπως στις εγκύους

      Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) για το Τοξόπλασμα

      🔹 Τι είναι το Τοξόπλασμα gondii;

      Είναι ένα ενδοκυττάριο πρωτόζωο παράσιτο που προσβάλλει ανθρώπους και ζώα. Στις γάτες αναπαράγεται σεξουαλικά και αποβάλλεται με τα κόπρανα, ενώ στον άνθρωπο μπορεί να προκαλέσει τοξοπλάσμωση.

      🔹 Πώς μεταδίδεται το Τοξόπλασμα στον άνθρωπο;

      Η μετάδοση γίνεται μέσω:

      • Κατανάλωσης ωμού ή κακοψημένου κρέατος

      • Τροφίμων ή νερού μολυσμένων με ωοκύστεις

      • Επαφής με χώμα ή άμμο γάτας

      • Κάθετα, από τη μητέρα στο έμβρυο

      • Σπανιότερα, μέσω μεταμόσχευσης ή μετάγγισης αίματος

      🔹 Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από σοβαρή νόσο;

      • Έγκυες γυναίκες (λόγω κινδύνου για το έμβρυο)

      • Άτομα με HIV/AIDS ή άλλες μορφές ανοσοκαταστολής

      • Μεταμοσχευμένοι ασθενείς

      • Νεογνά με συγγενή τοξοπλάσμωση

      🔹 Είναι επικίνδυνη η γάτα μου;

      Όχι απαραίτητα. Οι οικόσιτες γάτες που δεν τρέφονται με ωμό κρέας και δεν κυκλοφορούν έξω έχουν χαμηλό κίνδυνο να φέρουν το παράσιτο. Ο κίνδυνος αυξάνεται μόνο αν αποβάλλουν ωοκύστεις για μικρό χρονικό διάστημα (1–3 εβδομάδες μετά από νέα μόλυνση).

      🔹 Τι εξετάσεις γίνονται για να διαγνωστεί η τοξοπλάσμωση;

      • IgG και IgM αντισώματα (ορολογικός έλεγχος)

      • Avidity test για διαφοροποίηση πρόσφατης/παλιάς λοίμωξης

      • PCR αίματος, ιστών ή αμνιακού υγρού

      • MRI εγκεφάλου σε ανοσοκατεσταλμένους

      • Υπερηχογράφημα κύησης σε έγκυες με υπόνοια συγγενούς νόσου

      🔹 Τι σημαίνει IgG θετικό και IgM αρνητικό στην εγκυμοσύνη;

      Αυτό σημαίνει ότι η γυναίκα έχει προηγούμενη ανοσία από παλιά μόλυνση. Δεν υπάρχει ενεργή λοίμωξη και δεν υπάρχει κίνδυνος για το έμβρυο.

      🔹 Τι σημαίνει IgM θετικό στην εγκυμοσύνη;

      Μπορεί να σημαίνει πρόσφατη λοίμωξη αλλά και παλιά (ψευδώς θετικό). Απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση με Avidity test και ίσως PCR στο αμνιακό υγρό.

      🔹 Ποια είναι τα συμπτώματα σε ενήλικες;

      Συνήθως είναι ήπια ή καθόλου:

      • Πυρετός

      • Λεμφαδενοπάθεια

      • Μυαλγίες/αρθραλγίες

      • Κεφαλαλγία

      🔹 Ποια είναι τα συμπτώματα σε ανοσοκατεσταλμένους;

      • Εγκεφαλίτιδα

      • Σπασμοί

      • Σύγχυση

      • Νευρολογικά ελλείμματα

      • Πνευμονίτιδα ή μυοκαρδίτιδα

      🔹 Ποια είναι τα συμπτώματα της συγγενούς τοξοπλάσμωσης;

      • Υδροκέφαλος

      • Χοριοαμφιβληστροειδίτιδα (μάτια)

      • Αποτιτανώσεις στον εγκέφαλο

      • Νοητική υστέρηση

      • Επιληπτικές κρίσεις

      🔹 Ποια είναι η θεραπεία του τοξοπλάσματος;

      • Πυριμεθαμίνη + Σουλφαδιαζίνη + Φολινικό οξύ

      • Σπειραμυκίνη στην εγκυμοσύνη (πριν τη μετάδοση στο έμβρυο)

      • Κοτριμοξαζόλη ως εναλλακτική ή για προφύλαξη (HIV)

      • Μακροχρόνια αγωγή σε συγγενή λοίμωξη (μέχρι 1 έτος)

      🔹 Πώς μπορώ να προφυλαχθώ;

      • Να αποφεύγεις ωμό ή κακοψημένο κρέας

      • Να πλένεις καλά τα φρούτα και τα λαχανικά

      • Να φοράς γάντια στην κηπουρική

      • Να πλένεις καλά τα χέρια μετά από άμμο/γή

      • Αν έχεις γάτα, να καθαρίζεις καθημερινά την άμμο της και να αποφεύγεις την επαφή με τα κόπρανα

      🔹 Υπάρχει εμβόλιο για το τοξόπλασμα;

      Όχι, δεν υπάρχει εμβόλιο για τον άνθρωπο. Η πρόληψη βασίζεται στη σωστή υγιεινή και διατροφή.

      📚 Βιβλιογραφία – Τοξόπλασμα

      1. Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ)
        Τοξοπλάσμωση – Παρασιτική νόσος.
        Διαθέσιμο στο: https://eody.gov.gr
        (Αναζήτηση με λέξη-κλειδί: “Τοξοπλάσμωση”)

      2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
        Parasites – Toxoplasmosis (Toxoplasma infection).
        URL: https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/

      3. Montoya JG, Liesenfeld O.
        Toxoplasmosis.
        The Lancet. 2004;363(9425):1965–1976.
        doi:10.1016/S0140-6736(04)16412-X

      4. Robert-Gangneux F, Dardé ML.
        Epidemiology of and diagnostic strategies for toxoplasmosis.
        Clin Microbiol Rev. 2012 Apr;25(2):264–96.
        doi:10.1128/CMR.05013-11

      5. Tenter AM, Heckeroth AR, Weiss LM.
        Toxoplasma gondii: from animals to humans.
        Int J Parasitol. 2000;30(12-13):1217–1258.
        doi:10.1016/S0020-7519(00)00124-7

      6. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)
        Surveillance of Toxoplasmosis in Europe: Annual Epidemiological Report.
        URL: https://www.ecdc.europa.eu/en/toxoplasmosis

      7. Petersen E, et al.
        What do we know about risk factors for infection in humans with Toxoplasma gondii and how can we prevent infections?
        Zoonoses Public Health. 2010;57(1):8–17.
        doi:10.1111/j.1863-2378.2009.01278.x

      8. Dunn D, et al.
        Mother-to-child transmission of toxoplasmosis: risk estimates for clinical counseling.
        The Lancet. 1999;353(9167):1829–1833.
        doi:10.1016/S0140-6736(98)08220-8

      9. Dubey JP.
        Toxoplasmosis of Animals and Humans. 2nd ed.
        CRC Press, 2010. ISBN: 9781420092370

      10. Flegr J.
        How and why Toxoplasma makes us crazy.
        Trends Parasitol. 2013;29(4):156–163.
        doi:10.1016/j.pt.2013.01.007

 

ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΗΡΗ ΚΑΤΑΛΟΓΟ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΑΣ ΚΑΙ ΖΗΤΗΣΤΕ ΜΑΣ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΣΑΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ !!

https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/

CONTINUE READING
D-Dimers.jpg
Παντελής Αναγνωστόπουλος
08/Jun/2025
Εξετάσεις Αίματος

D-διμερή (D-Dimers): Τι είναι, γιατί αυξάνονται, και πότε είναι ανησυχητικά

D-Dimer (D-διμερή): Τι είναι, πότε ζητείται και πώς ερμηνεύεται

Τι να θυμάστε

  • Τα D-διμερή δείχνουν ενεργοποίηση πήξης & ινωδόλυσης.
  • Έχουν πολύ υψηλή ευαισθησία αλλά χαμηλή ειδικότητα.
  • Χρησιμοποιούνται κυρίως για αποκλεισμό θρόμβωσης.

🔬 Τι είναι τα D-διμερή;

Τα D-διμερή (D-Dimers) είναι πρωτεϊνικά θραύσματα που σχηματίζονται κατά τη διάσπαση του σταθεροποιημένου ινώδους, δηλαδή ενός θρόμβου αίματος. Αποτελούν βιοδείκτη της ενεργοποίησης του μηχανισμού πήξης και ινωδόλυσης.

📌 Με απλά λόγια:
Όταν ο οργανισμός σχηματίζει και διασπά έναν θρόμβο, παράγονται D-διμερή στο αίμα.

⚙️ Πήξη – Ινώδες – Ινωδόλυση

Ο φυσιολογικός μηχανισμός θρόμβωσης και διάλυσης του θρόμβου περιλαμβάνει:

  1. 🩹 Τραυματισμό αγγείου ➝ ενεργοποίηση αιμοπεταλίων
  2. ⚙️ Ενεργοποίηση παράγοντα πήξης ➝ σχηματισμός ινώδους
  3. 🔄 Έναρξη ινωδόλυσης ➝ αποικοδόμηση ινώδους ➝ D-διμερή

📉 Άρα, υψηλά D-διμερή σημαίνουν αυξημένο σχηματισμό και λύση θρόμβων.

📈 Πότε ζητείται η εξέταση D-Dimer;

  • 🫁 Πνευμονική Εμβολή (ΠΕ)
  • 🦵 Εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση (DVT)
  • ❤️ Οξύ Στεφανιαίο Σύνδρομο
  • 🦠 COVID-19
  • 🧪 Καρκίνος
  • 🤰 Εγκυμοσύνη με ύποπτη θρομβοφιλία
  • 🧓 Ηλικιωμένοι με αιφνίδια δύσπνοια/θωρακικό άλγος
  • 💉 Παρακολούθηση αντιπηκτικής αγωγής

🧪 Πώς γίνεται η εξέταση;

  • Με αιμοληψία από φλεβικό αίμα
  • Δεν απαιτεί νηστεία
  • Χρόνος αποτελέσματος: 1–3 ώρες
  • Συχνά συνδυάζεται με απεικονιστικό έλεγχο

📊 Φυσιολογικές τιμές D-Dimer

ΜέθοδοςΜονάδαΦυσιολογική τιμή
ELISAng/mL FEU< 500
Latexμg/mL< 0.5

📌 Σε ηλικιωμένους: age-adjusted D-Dimer = ηλικία × 10 (άνω των 50 ετών).

📌 Τι σημαίνει αυξημένο D-Dimer;

Η αύξηση υποδηλώνει ενεργοποίηση του μηχανισμού πήξης, αλλά δεν είναι ειδική:

ΚατάστασηD-Dimer
Πνευμονική Εμβολή (ΠΕ)↑↑↑
Φλεβική Θρόμβωση (DVT)↑↑
Καρκίνος↑
COVID-19 σοβαρή↑↑↑
Μετά από χειρουργείο/τραύμα↑
Ηπατική νόσος↑
Εγκυμοσύνη (3ο τρίμηνο)↑
Καρδιακή ανεπάρκεια↑
Σήψη↑↑↑
Εγκεφαλικό επεισόδιο↑

 

🧠 Ευαισθησία και Ειδικότητα

ΠαράμετροςD-Dimer
✅ ΕυαισθησίαΠολύ υψηλή (>95%)
❌ ΕιδικότηταΧαμηλή – πολλά ψευδώς θετικά
ΧρήσηΙδανικό για αποκλεισμό φλεβικής θρόμβωσης

📌 Αν το D-Dimer είναι αρνητικό σε ασθενή χαμηλού κινδύνου, μπορεί να αποκλειστεί η ΠΕ (Πνευμονική εμβολή) ή ΔΕΠ (διάχυτη ενδαγγειακή πήξη) χωρίς άλλες εξετάσεις.

🔍 Τι προκαλεί ψευδώς θετικό D-Dimer;

  • Μεγάλη ηλικία
  • Εγκυμοσύνη
  • Φλεγμονή / λοίμωξη
  • Κακοήθειες
  • Πρόσφατο χειρουργείο
  • Ηπατική νόσος
  • Ρευματολογικές καταστάσεις
    Για πλήρη ερμηνεία αποτελέσματος

    Για πρακτική, βήμα-βήμα ερμηνεία του D-Dimer σε ασθενείς
    (πότε ένα αρνητικό αποκλείει θρόμβωση, πότε ένα αυξημένο χρειάζεται απεικόνιση,
    ηλικιακά όρια, κύηση, COVID-19),
    δείτε τον πλήρη οδηγό D-Dimer για ασθενείς
    .

🧑‍⚕️ Ερμηνεία σε Κλινικό Πλαίσιο

  • Σε ασθενή με δύσπνοια και ταχύπνοια, αυξημένο D-Dimer ➝ CT αγγειογραφία για ΠΕ
  • Σε ασθενή με πόνο στη γάμπα, D-Dimer υψηλό ➝ triplex κάτω άκρων
  • Σε COVID-19 ➝ Δείκτης βαρύτητας και κινδύνου για θρόμβωση

👩‍🍼👶🧓 Ειδικοί πληθυσμοί & καταστάσεις

👩‍🍼 D-Dimer στην Εγκυμοσύνη

Το D-Dimer φυσιολογικά αυξάνεται κατά την κύηση, ιδιαίτερα στο 3ο τρίμηνο.

📌 Δεν χρησιμοποιείται μόνο του για διάγνωση ΠΕ/DVT σε έγκυο.

🧒 D-Dimer σε Παιδιά

  • Χρήσιμο για αποκλεισμό φλεβικής θρόμβωσης σε παιδιά με καθετήρες
  • Πρέπει να συνδυάζεται με απεικονιστικό έλεγχο λόγω χαμηλής ειδικότητας

🧓 D-Dimer σε Ηλικιωμένους

  • Συχνά αυξημένο λόγω φυσιολογικής φλεγμονώδους αντίδρασης
  • Χρήση age-adjusted τιμών (π.χ. 70 ετών ➝ όριο 700 ng/mL)

💊 D-Dimer και Αντιπηκτικά

  • Χρησιμοποιείται για παρακολούθηση ανταπόκρισης
  • Μετά τη διακοπή αγωγής, παραμένει υψηλό ➝ πιθανή υποτροπή θρόμβωσης

🧬 D-Dimer και Καρκίνος

  • Αυξημένο σε πολλούς τύπους καρκίνου
  • Ενδέχεται να σχετίζεται με χειρότερη πρόγνωση
  • Δεν χρησιμοποιείται για διάγνωση καρκίνου, αλλά ως βοηθητικός δείκτης

🧠 D-Dimer σε COVID-19

  • Υψηλά επίπεδα D-Dimer σχετίζονται με:
    • Βαρύτερη νόσηση
    • Αυξημένο κίνδυνο πνευμονικής εμβολής
    • Κακή πρόγνωση

📌 Χρησιμοποιείται για:

  • Ένδειξη νοσηλείας
  • Απόφαση χορήγησης αντιπηκτικών

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Τι είναι το D-Dimer με απλά λόγια;

Είναι μια πρωτεΐνη που παράγεται όταν διαλύεται ένας θρόμβος στο αίμα.

Πότε είναι επικίνδυνο ένα υψηλό D-Dimer;

Όταν συνοδεύεται από συμπτώματα όπως δύσπνοια, πόνος στο στήθος ή πόνος στα κάτω άκρα.

Μπορεί να είναι υψηλό χωρίς σοβαρή πάθηση;

Ναι. Μπορεί να αυξηθεί σε εγκυμοσύνη, λοιμώξεις, φλεγμονές, καρκίνο και σε ηλικιωμένους.

Πώς μειώνεται το D-Dimer;

Δεν υπάρχει άμεσο φάρμακο· μειώνεται όταν αντιμετωπιστεί η υποκείμενη αιτία που το προκαλεί.

Είναι προληπτική εξέταση;

Όχι. Χρησιμοποιείται διαγνωστικά και όχι για προληπτικό έλεγχο.

Είναι το D-Dimer καρκινικός δείκτης;

Όχι. Μπορεί να αυξάνεται σε καρκίνο, αλλά δεν είναι ειδικός καρκινικός δείκτης.

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30

Βιβλιογραφία

Righini M, et al. Age-adjusted D-dimer cut-off levels to rule out pulmonary embolism.
JAMA, 2014.
PubMed
Konstantinides SV, et al. 2020 ESC Guidelines for the diagnosis and management of acute pulmonary embolism.
Eur Heart J, 2020.
PubMed
van der Pol LM, et al. Pregnancy-adapted YEARS algorithm for diagnosis of pulmonary embolism.
NEJM, 2019.
PubMed
Thachil J, et al. ISTH guidance on coagulopathy in COVID-19.
J Thromb Haemost, 2020.
PubMed
Palareti G, Cosmi B. D-dimer testing in diagnosis and risk assessment of VTE.
Intern Emerg Med, 2010.
PubMed
Μικροβιολογικό Λαμίας. Εξετάσεις Αίματος & Ερμηνεία Αποτελεσμάτων
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
CONTINUE READING
antipyrinika-antisomata-ana-mikrobiologikolamia-1200x628-1-1200x800.jpg
Παντελής Αναγνωστόπουλος
08/Jun/2025
Εξετάσεις Αίματος

Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA) : Τι Σημαίνουν και Πότε Πραγματοποιείται η Εξέταση

Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA): Τι Είναι, Πότε Ζητούνται & Πώς Ερμηνεύονται

Σύντομη απάντηση:
Ένα θετικό ANA (π.χ. 1:80 ή 1:160) δεν σημαίνει απαραίτητα αυτοάνοσο νόσημα.
Σε πολλούς ανθρώπους είναι τυχαίο εύρημα, ιδιαίτερα όταν
δεν υπάρχουν συμπτώματα.
Η ερμηνεία γίνεται πάντα σε συνδυασμό με κλινική εικόνα και ειδικότερα αντισώματα.

Σε 1 λεπτό – Τι να θυμάστε για τα ANA

  • Τα ANA είναι αυτοαντισώματα έναντι του πυρήνα των κυττάρων.
  • Χρησιμοποιούνται κυρίως ως εξέταση ανίχνευσης, όχι διάγνωσης.
  • Ένα θετικό αποτέλεσμα δεν ισοδυναμεί με αυτοάνοσο νόσημα.
  • Η σωστή ερμηνεία βασίζεται σε τίτλο, τύπο φθορισμού και
    συμπτώματα.

🧪 Τι είναι τα Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA)

Τα αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA – Antinuclear Antibodies) είναι
αυτοαντισώματα που στρέφονται εναντίον δομικών συστατικών
του πυρήνα των κυττάρων, όπως το DNA, οι ιστόνες και
πρωτεΐνες του πυρηνικού φακέλου.

Η παραγωγή τους σχετίζεται με διαταραχή της ανοσολογικής ανοχής,
κατά την οποία το ανοσοποιητικό σύστημα αναγνωρίζει στοιχεία του ίδιου
του οργανισμού ως «ξένα».

Τα ANA αποτελούν εργαλείο ανίχνευσης αυτοάνοσων νοσημάτων,
ιδιαίτερα των νοσημάτων του συνδετικού ιστού.
Ωστόσο:

  • η παρουσία τους δεν ισοδυναμεί με διάγνωση
  • μπορούν να ανευρεθούν και σε υγιή άτομα
  • η ερμηνεία τους απαιτεί πάντα κλινικό πλαίσιο
Αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA) – σχηματική απεικόνιση αυτοαντισωμάτων που στοχεύουν τον πυρήνα κυττάρου με κυτταρικά πρότυπα ανοσοφθορισμού, διαγνωστική εξέταση για αυτοάνοσα νοσήματα. |mikrobiologikolamia.gr

🧬 Πότε ζητείται η εξέταση ANA

Η εξέταση ANA δεν χρησιμοποιείται ως προληπτικός έλεγχος.
Ζητείται όταν υπάρχουν κλινικά ή εργαστηριακά ευρήματα
που εγείρουν υποψία συστηματικού αυτοάνοσου νοσήματος.

Συχνές ενδείξεις περιλαμβάνουν:

  • 🦵 Πόνο, διόγκωση ή φλεγμονή αρθρώσεων
  • 😴 Χρόνια ανεξήγητη κόπωση
  • 🌡️ Πυρετό αγνώστου αιτιολογίας
  • ❄️ Φαινόμενο Raynaud (αλλαγή χρώματος δακτύλων στο κρύο)
  • 💢 Δερματικά εξανθήματα, ιδίως φωτοευαισθησία
  • 🧠 Νευρολογικά ή αιματολογικά ευρήματα άγνωστης αιτίας

Σε ασυμπτωματικά άτομα, η τυχαία ανίχνευση χαμηλών τίτλων ANA
δεν έχει κλινική αξία και μπορεί να οδηγήσει
σε λανθασμένη ανησυχία.

🧫 ANA και αυτοάνοσα νοσήματα

Τα ANA ανιχνεύονται σε μεγάλο ποσοστό ασθενών με
συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα, χωρίς όμως να είναι
ειδικά για κάποιο συγκεκριμένο νόσημα.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
ΝόσημαANA (+)Σχετικά αυτοαντισώματα
Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ)95–100%anti-dsDNA, anti-Sm
Σκληρόδερμα60–90%anti-Scl-70, anti-centromere
Σύνδρομο Sjögren60–80%anti-Ro (SSA), anti-La (SSB)
Μικτή νόσος συνδετικού ιστού (MCTD)>90%anti-RNP

Η παρουσία ANA κατευθύνει τον διαγνωστικό έλεγχο,
αλλά η τελική διάγνωση βασίζεται πάντα στον
συνδυασμό κλινικής εικόνας και ειδικότερων εξετάσεων.

🧪 Πώς γίνεται η εξέταση ANA

Η εξέταση ANA πραγματοποιείται με απλή αιμοληψία.
Το δείγμα αίματος αναλύεται στο εργαστήριο με τη μέθοδο
έμμεσου ανοσοφθορισμού (IIF) σε κύτταρα HEp-2,
η οποία θεωρείται μέθοδος αναφοράς.

Η μέθοδος IIF παρέχει:

  • Τον τίτλο ANA (π.χ. 1:80, 1:160, 1:320)
  • Το πρότυπο φθορισμού (pattern)

Αυτές οι πληροφορίες:

  • δεν ερμηνεύονται ποτέ μεμονωμένα
  • συνδυάζονται με τα συμπτώματα
  • καθοδηγούν την ανάγκη για εξειδικευμένα αυτοαντισώματα
    (π.χ. anti-dsDNA, ENA)

📝 Προετοιμασία πριν την εξέταση ANA

Η εξέταση αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ANA)
δεν απαιτεί ειδική προετοιμασία από τον εξεταζόμενο.
Μπορεί να πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε ώρα της ημέρας.

Γενικές οδηγίες:

  • ❌ Δεν απαιτείται νηστεία
  • 💊 Η λήψη φαρμάκων συνήθως δεν επηρεάζει το αποτέλεσμα
  • 📋 Καλό είναι να αναφέρεται στο εργαστήριο
    τυχόν χρόνια φαρμακευτική αγωγή

Σε ειδικές περιπτώσεις (π.χ. έλεγχος φαρμακοεπαγόμενου λύκου),
ο θεράπων ιατρός μπορεί να συστήσει
συμπληρωματικές εξετάσεις
ή διαφορετικό διαγνωστικό χειρισμό.

🧪 Τίτλοι ANA (1:80, 1:160, 1:320)

Ο τίτλος ANA εκφράζει τη σχετική συγκέντρωση των
αντιπυρηνικών αντισωμάτων στον ορό
και προκύπτει από διαδοχικές αραιώσεις.

Όσο υψηλότερος ο τίτλος, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα
κλινικής σημασίας — χωρίς αυτό να σημαίνει αυτόματα νόσο.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τίτλος ANAΚλινική ερμηνεία
1:80Χαμηλός τίτλος – συχνός σε υγιή άτομα, συνήθως χωρίς κλινική σημασία
1:160Οριακά κλινικά σημαντικός, ερμηνεύεται μόνο με συμπτώματα
≥1:320Υψηλός τίτλος – αυξημένη πιθανότητα αυτοάνοσου νοσήματος

📌 Σημαντικό:
Ο τίτλος δεν ερμηνεύεται ποτέ μεμονωμένα,
αλλά πάντα σε συνδυασμό με:

  • την κλινική εικόνα
  • το πρότυπο φθορισμού
  • τα ειδικότερα αυτοαντισώματα

🧬 Patterns / Τύποι φθορισμού ANA (IIF / HEp-2)

Η μέθοδος έμμεσου ανοσοφθορισμού (IIF) σε κύτταρα HEp-2,
εκτός από τον τίτλο,
αποκαλύπτει και το πρότυπο φθορισμού (pattern).

Τα patterns δεν θέτουν διάγνωση,
αλλά λειτουργούν καθοδηγητικά
για τον περαιτέρω έλεγχο.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τύποι φθορισμούΣυχνή συσχέτιση
ΟμοιογενέςΣΕΛ, φαρμακοεπαγόμενος λύκος
Στικτό (Speckled)Sjögren, MCTD, ΣΕΛ
ΚεντρομεριδιακόΠεριορισμένη σκληροδερμία (CREST)
ΝουκλεολικόςΣκληρόδερμα
ΚυτταροπλασματικόςΜυοσίτιδες, αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα

⚠️ Ψευδώς θετικά & ψευδώς αρνητικά ANA

Ένα θετικό ANA δεν σημαίνει απαραίτητα
παρουσία αυτοάνοσου νοσήματος.
Τα ψευδώς θετικά αποτελέσματα είναι συχνά,
ιδίως σε χαμηλούς τίτλους.

Πιθανοί λόγοι ψευδώς θετικού ANA:

  • ιογενείς λοιμώξεις (π.χ. EBV, CMV)
  • χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα
  • προχωρημένη ηλικία
  • ορισμένα φάρμακα (φαρμακοεπαγόμενος λύκος)

Αντίστοιχα, ένα αρνητικό ANA
δεν αποκλείει απόλυτα
αυτοάνοσο νόσημα,
ιδίως σε πρώιμα στάδια ή σε
ορισμένες ειδικές κλινικές οντότητες.

📌 Η σωστή ερμηνεία βασίζεται πάντα σε:

  • συμπτώματα και κλινικά ευρήματα
  • επαναληπτικό έλεγχο όταν χρειάζεται
  • συνδυασμό με ειδικότερα αυτοαντισώματα

👶 ANA σε ειδικές ομάδες (παιδιά & άνδρες)

Η ερμηνεία των αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ANA)
διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και το φύλο.

  • Παιδιά:
    Χαμηλοί τίτλοι ANA μπορεί να εμφανιστούν παροδικά
    (π.χ. μετά από λοιμώξεις) χωρίς παθολογική σημασία.
    Ο έλεγχος είναι χρήσιμος κυρίως σε υποψία
    νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας (JIA)
    ή παιδικού ΣΕΛ.
  • Άνδρες:
    Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι σπανιότερα,
    όμως όταν υπάρχουν, συχνά έχουν
    πιο βαριά κλινική εικόνα.
    Θετικό ANA με συμπτώματα απαιτεί
    προσεκτική και έγκαιρη διερεύνηση.

🤰 ANA & Εγκυμοσύνη

Η παρουσία ANA στην εγκυμοσύνη
δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα
και δεν είναι αντένδειξη κύησης.
Απαιτεί όμως σωστή ερμηνεία.

Κλινική σημασία υπάρχει κυρίως όταν συνυπάρχουν:

  • γνωστό αυτοάνοσο νόσημα (π.χ. ΣΕΛ, Sjögren)
  • υψηλοί τίτλοι ANA (≥1:160)
  • ειδικά αυτοαντισώματα

Κρίσιμα αυτοαντισώματα στην κύηση:

  • anti-Ro/SSA
  • anti-La/SSB
  • αντιφωσφολιπιδικά (aCL, anti-β2GPI, lupus anticoagulant)

Τα παραπάνω σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο
νεογνικού λύκου,
συγγενούς καρδιακού αποκλεισμού
και επιπλοκών κύησης.

📌 Συνιστάται στενή συνεργασία
γυναικολόγου και ρευματολόγου.



❓ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) – Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA)

🔹 Τι ακριβώς ανιχνεύει η εξέταση ANA;
Η εξέταση ANA (Antinuclear Antibodies) ανιχνεύει αυτοαντισώματα που
στρέφονται κατά συστατικών του πυρήνα των κυττάρων (π.χ. DNA, πρωτεΐνες, ριβονουκλεοπρωτεΐνες).
Είναι κυρίως εξέταση ανίχνευσης (screening) για νοσήματα του συνδετικού ιστού.
Δεν βάζει διάγνωση από μόνη της· καθοδηγεί τον ιατρό για το αν χρειάζονται πιο ειδικά τεστ
όπως anti-dsDNA, ENA και συμπληρώματα (C3/C4), ανάλογα με τα συμπτώματα.
🔹 Μπορεί να έχω θετικό ANA και να είμαι υγιής;
Ναι. Ένα θετικό ANA μπορεί να εμφανιστεί και σε υγιή άτομα, ειδικά σε
χαμηλούς τίτλους (π.χ. 1:80) ή σε μεγαλύτερη ηλικία. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που
δεν συνιστάται ως “check-up” χωρίς συμπτώματα.
Η κλινική εικόνα (αρθραλγίες, εξανθήματα, Raynaud, ξηροστομία/ξηροφθαλμία κ.ά.) είναι αυτή που
καθορίζει αν το αποτέλεσμα έχει πραγματική σημασία.
🔹 Είναι “επικίνδυνο” ένα θετικό ANA;

Όχι απαραίτητα. Το ANA είναι εύρημα, όχι διάγνωση. Μπορεί να είναι:

  • ασήμαντο (π.χ. χαμηλός τίτλος χωρίς συμπτώματα)
  • ενδεικτικό (π.χ. μέτριος/υψηλός τίτλος με συμβατά συμπτώματα)
  • μέρος “πακέτου” σε συγκεκριμένα νοσήματα όταν συνδυάζεται με ειδικά αντισώματα (anti-dsDNA, SSA/SSB κ.λπ.).

Η ορθή προσέγγιση είναι ιατρική αξιολόγηση και στοχευμένος έλεγχος όπου χρειάζεται.

🔹 Τι σημαίνει τίτλος 1:80, 1:160, 1:320;
Ο τίτλος προκύπτει από διαδοχικές αραιώσεις του ορού (π.χ. 1:80 σημαίνει ότι
το δείγμα παραμένει θετικό σε αραίωση 1 προς 80).

  • 1:80: συχνά οριακό/χαμηλό – μπορεί να εμφανιστεί και σε υγιείς.
  • ≥1:160: συνήθως μεγαλύτερη κλινική βαρύτητα, ειδικά με συμπτώματα.
  • 1:320 ή υψηλότερο: αυξάνει την πιθανότητα να υπάρχει υποκείμενο αυτοάνοσο, αλλά πάλι απαιτεί κλινική συσχέτιση.

Σημαντικό: τίτλος ≠ βαρύτητα νόσου και δεν “παρακολουθεί” την πορεία όπως άλλοι δείκτες.

🔹 Τι είναι τα patterns (μοτίβα) στον ανοσοφθορισμό ANA;
Με τη μέθοδο ANA με έμμεσο ανοσοφθορισμό (IIF) σε HEp-2 δεν παίρνουμε μόνο τίτλο,
αλλά και μοτίβο φθορισμού (pattern), που δίνει “κατεύθυνση” για το ποια αντιγόνα είναι στόχοι.
Ενδεικτικά:

  • Ομοιογενές: συχνά σε ΣΕΛ ή φαρμακοεπαγόμενο λύκο (ανάλογα με το ιστορικό).
  • Speckled (στικτό): συχνό και μη ειδικό· μπορεί να σχετίζεται με Sjögren/MCTD/ΣΕΛ.
  • Κεντρομεριδιακό: συχνότερα σε περιορισμένη σκληροδερμία/CREST.
  • Νουκλεολικό: πιο συχνό σε σκληρόδερμα/συστηματική σκλήρυνση.
  • Κυτταροπλασματικό: δεν είναι “πυρηνικό”, αλλά μπορεί να συνοδεύει μυοσίτιδες/άλλα αυτοάνοσα – ερμηνεία ανά περίπτωση.

Το pattern δεν αντικαθιστά τα ειδικά αντισώματα (ENA, dsDNA κ.λπ.), αλλά βοηθά στο “πού να ψάξουμε”.

🔹 ANA IIF (HEp-2) ή ANA ELISA; Ποιο είναι καλύτερο;
Σε πολλά πρωτόκολλα, η IIF σε HEp-2 θεωρείται η πιο “κλασική” μέθοδος επειδή δίνει
τίτλο + pattern. Ορισμένες αυτοματοποιημένες μέθοδοι (π.χ. ELISA/CLIA) είναι χρήσιμες για
μαζικό έλεγχο ή συγκεκριμένα αντιγόνα, αλλά μπορεί να μην “πιάνουν” όλα τα μοτίβα.
Ιδανικά, το εργαστήριο εφαρμόζει μεθοδολογία που ταιριάζει στο κλινικό ερώτημα και
reflex σε ειδικά αντισώματα όπου χρειάζεται.
🔹 Πότε ζητάμε anti-dsDNA μετά από θετικό ANA;
Το anti-dsDNA είναι πιο ειδικό για Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ).
Ζητείται συνήθως όταν υπάρχουν κλινικά στοιχεία που “δείχνουν” ΣΕΛ (π.χ. εξάνθημα, φωτοευαισθησία,
αρθραλγίες/αρθρίτιδα, αιματολογικές διαταραχές, νεφρική υποψία).
Σε ασθενείς με ΣΕΛ μπορεί να βοηθά και στην εκτίμηση ενεργότητας (ανάλογα με το πλαίσιο και τη μέθοδο).
🔹 Τι είναι το ENA panel και πότε το ζητάμε;
Το ENA panel περιλαμβάνει πιο “στοχευμένα” αντισώματα έναντι εξαγώγιμων πυρηνικών αντιγόνων,
όπως SSA (Ro), SSB (La), Sm, RNP, Scl-70, Jo-1 κ.ά.
Συνήθως ζητείται όταν:

  • το ANA είναι θετικό και υπάρχουν συμβατά συμπτώματα, ή
  • το pattern/ιστορικό “δείχνει” συγκεκριμένη κατεύθυνση (π.χ. ξηροστομία → SSA/SSB), ή
  • ο κλινικός θέλει καλύτερη ταξινόμηση νόσου συνδετικού ιστού.
🔹 Τι σημαίνει “ψευδώς θετικό” ANA και πόσο συχνό είναι;
“Ψευδώς θετικό” σημαίνει ότι το ANA βγαίνει θετικό αλλά δεν υπάρχει συστηματικό αυτοάνοσο νόσημα.
Αυτό μπορεί να συμβεί σε:

  • ιογενείς λοιμώξεις (π.χ. EBV, CMV) και άλλες φλεγμονώδεις καταστάσεις,
  • φαρμακευτική αγωγή (π.χ. υδραλαζίνη, ισονιαζίδη, μινοκυκλίνη),
  • μεγαλύτερη ηλικία,
  • σπανιότερα σε άλλα χρόνια νοσήματα.

Γι’ αυτό το ANA έχει νόημα όταν υπάρχει σωστή κλινική ένδειξη.

🔹 Υπάρχει “ψευδώς αρνητικό” ANA;
Ναι, αν και λιγότερο συχνό. Ένα αρνητικό ANA μειώνει την πιθανότητα ορισμένων νοσημάτων,
αλλά δεν τα αποκλείει απόλυτα. Μπορεί να συμβεί όταν:

  • το νόσημα είναι σε πρώιμη/ήπια φάση,
  • η μέθοδος/αντιγόνα της εξέτασης διαφέρουν,
  • υπάρχουν άλλα ειδικά αντισώματα (π.χ. SSA) με χαμηλό/αρνητικό ANA σε ορισμένα σενάρια.

Σε έντονη κλινική υποψία, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει στοχευμένο έλεγχο ακόμη και με αρνητικό ANA.

🔹 ANA και Hashimoto: γιατί μπορεί να βγει θετικό;
Η θυρεοειδίτιδα Hashimoto είναι αυτοάνοση πάθηση με χαρακτηριστικά αντισώματα anti-TPO και anti-Tg.
Σε ένα ποσοστό ασθενών μπορεί να συνυπάρχει χαμηλού/μέτριου τίτλου ANA,
κάτι που συνήθως αντανακλά γενικότερο αυτοάνοσο υπόστρωμα.
Περαιτέρω διερεύνηση χρειάζεται κυρίως αν υπάρχουν συμπτώματα που “δείχνουν” νόσο συνδετικού ιστού
(π.χ. Raynaud, εξανθήματα, επίμονες αρθραλγίες).
🔹 ANA σε παιδιά: τι να προσέξω;
Στα παιδιά, ένα θετικό ANA μπορεί να εμφανιστεί παροδικά (π.χ. μετά από λοιμώξεις)
και δεν σημαίνει αυτόματα νόσο. Ζητείται συνήθως όταν υπάρχει κλινική υποψία
(π.χ. νεανική ιδιοπαθής αρθρίτιδα, παιδιατρικός ΣΕΛ, παρατεταμένος πυρετός/εξάνθημα).
Η ερμηνεία πρέπει να γίνεται αυστηρά με βάση τα συμπτώματα και, όπου χρειάζεται, με στοχευμένες εξετάσεις.
🔹 ANA στους άνδρες: γιατί δίνεται έμφαση;
Τα συστηματικά αυτοάνοσα είναι γενικά συχνότερα στις γυναίκες.
Σε άνδρα με θετικό ANA και συμβατά συμπτώματα, χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση,
όχι επειδή το ANA είναι “χειρότερο”, αλλά επειδή η κλινική υποψία μπορεί να είναι πιο χαμηλή και
να καθυστερήσει η διάγνωση όταν υπάρχει πραγματικό νόσημα.
🔹 ANA στην εγκυμοσύνη: πότε μας ανησυχεί πραγματικά;
Το ANA από μόνο του δεν είναι αντένδειξη κύησης.
Η κλινική σημασία αυξάνεται όταν συνυπάρχουν:

  • γνωστό αυτοάνοσο (ΣΕΛ, Sjögren),
  • υψηλοί τίτλοι ANA,
  • anti-Ro/SSA ή anti-La/SSB,
  • ή αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται στενή συνεργασία γυναικολόγου και ρευματολόγου,
γιατί ορισμένα ειδικά αντισώματα σχετίζονται με νεογνικό λύκο ή σπάνια με συγγενή καρδιακό αποκλεισμό.

🔹 Πρέπει να επαναλαμβάνω το ANA για “παρακολούθηση”;
Συνήθως όχι. Το ANA δεν είναι ο καλύτερος δείκτης για παρακολούθηση πορείας.
Επαναλαμβάνεται κυρίως όταν αλλάζει η κλινική εικόνα ή αν ο ιατρός χρειάζεται επαναξιολόγηση
με συγκεκριμένο σκεπτικό. Για ορισμένα νοσήματα άλλοι δείκτες (π.χ. anti-dsDNA, C3/C4)
μπορεί να είναι πιο χρήσιμοι, ανάλογα με το πλαίσιο.
🔹 Σε πόσο χρόνο βγαίνει το αποτέλεσμα;
Συνήθως 1–3 εργάσιμες ημέρες (ανάλογα με τη μέθοδο, τον φόρτο και αν χρειαστεί reflex σε ENA/dsDNA).
Αν πρόκειται για εξειδικευμένο panel, ο χρόνος μπορεί να διαφέρει.

📅 Κλείστε Ραντεβού

Κλείστε εύκολα εξέταση Αντιπυρηνικών Αντισωμάτων (ANA) ή δείτε τον πλήρη κατάλογο εξετάσεων:
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30

📚 Βιβλιογραφία & Πηγές

Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία (ΕΡΕ).
Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA) – ενημέρωση ασθενών.
ere.gr

Tan EM, et al. Range of antinuclear antibodies in healthy individuals.
Arthritis Rheum. 1982;25(3):241–245.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Mahler M, Fritzler MJ. Epitope specificity and significance in systemic autoimmune diseases.
Ann N Y Acad Sci. 2010;1183:267–287.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Petri M. ANA testing – what’s new?
Lupus. 2002;11(6):343–346.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Pisetsky DS. Antinuclear antibodies in healthy people.
Arthritis Res Ther. 2017;19:1–3.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Mariz HA, et al. ANA prevalence and patterns.
J Clin Rheumatol. 2011;17(3):121–125.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Kakumanu P, et al. ANA and autoimmune thyroiditis.
Autoimmun Rev. 2012;11(9):664–667.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Sjöström L, et al. ANA and pregnancy.
Rheumatol Int. 2018;38(7):1231–1240.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Betterle C, Zanchetta R. Autoimmune polyendocrine syndromes.
Clin Exp Immunol. 2003;132(3):251–257.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Επιστημονική επιμέλεια:
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
CONTINUE READING
testosteroni-exetasi-aimatos-odigos-asthenon-mikrobiologikolamia-1200x628-1-1200x800.jpg
Παντελής Αναγνωστόπουλος
08/Jun/2025
Εξετάσεις Αίματος

Τεστοστερόνη: Η Ορμόνη της Δύναμης, της Λίμπιντο και της Υγείας

Τεστοστερόνη: Τι είναι, φυσιολογικές τιμές, χαμηλή ή αυξημένη – πλήρης ιατρικός οδηγός

Τελευταία ενημέρωση:

Σύντομη περίληψη:
Η τεστοστερόνη είναι βασική ανδρογόνος ορμόνη που επηρεάζει μυϊκή μάζα, λίμπιντο, ψυχολογία και οστική υγεία. Φυσιολογικές τιμές στους άνδρες: 300–1000 ng/dL. Χαμηλά επίπεδα σχετίζονται με κόπωση, μειωμένη σεξουαλική λειτουργία και κατάθλιψη· αυξημένα μπορεί να προκαλέσουν ακμή, τριχόπτωση και καταστολή σπερματογένεσης.


1
Τι είναι η Τεστοστερόνη

Η τεστοστερόνη είναι στεροειδής ανδρογόνος ορμόνη που παράγεται κυρίως στους όρχεις στους άνδρες και σε μικρότερες ποσότητες στις ωοθήκες και τα επινεφρίδια. Αποτελεί τον βασικό ρυθμιστή των ανδρικών χαρακτηριστικών, αλλά παίζει σημαντικό ρόλο και στη γυναικεία φυσιολογία.

Σε κυτταρικό επίπεδο δρα μέσω ειδικών ανδρογονικών υποδοχέων και επηρεάζει:

  • τη μυϊκή μάζα και δύναμη
  • τη σεξουαλική επιθυμία και λειτουργία
  • τη σπερματογένεση
  • την οστική πυκνότητα
  • τη διάθεση, ενέργεια και γνωστική απόδοση

Η παραγωγή της ρυθμίζεται από τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–γονάδες (LH/FSH) και παρουσιάζει φυσιολογικό ημερήσιο ρυθμό, με υψηλότερες τιμές τις πρωινές ώρες.

Γρήγορη εργαστηριακή σύνοψη:
• Κορυφώνεται φυσιολογικά το πρωί (08:00–10:00)
• Κυκλοφορεί κυρίως δεσμευμένη στη SHBG – μόνο μικρό ποσοστό είναι ελεύθερο και βιολογικά ενεργό
• Η ερμηνεία απαιτεί πάντα συνδυασμό τιμών + συμπτωμάτων + επαναληπτικών μετρήσεων
Κλινικό quick-take:
Χαμηλή τεστοστερόνη δεν σημαίνει πάντα νόσο — αλλά επίμονες χαμηλές τιμές με συμπτώματα χρειάζονται διερεύνηση άξονα υπόφυσης–γονάδων.


2
Τεστοστερόνη ανά Ηλικία

Η τεστοστερόνη αυξάνεται απότομα κατά την εφηβεία, κορυφώνεται περίπου στα 20–30 έτη και μειώνεται σταδιακά μετά τα 30 με ρυθμό περίπου 1–2% ετησίως. Η μείωση αυτή θεωρείται φυσιολογική, όμως σε μέρος των ανδρών συνοδεύεται από κλινικά συμπτώματα (late-onset hypogonadism).

Σημαντικό: η ταχύτητα πτώσης διαφέρει μεταξύ ατόμων και επηρεάζεται από παχυσαρκία, μεταβολικό σύνδρομο, χρόνια νοσήματα, ύπνο και επίπεδα στρες.

Τι να θυμάστε: δεν αξιολογούμε μόνο την ηλικία — η διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό συμπτωμάτων + επαναλαμβανόμενων πρωινών μετρήσεων.

Κλινικά, η μείωση της τεστοστερόνης με την ηλικία συσχετίζεται συχνότερα με:

  • προοδευτική απώλεια μυϊκής μάζας
  • αύξηση λιπώδους ιστού
  • μείωση λίμπιντο και ενεργητικότητας
  • σταδιακή πτώση οστικής πυκνότητας

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα

ΗλικίαΜέση ολική τεστοστερόνη (ng/dL)Κλινική εικόνα
Παιδική ηλικία<20Πολύ χαμηλά επίπεδα
Εφηβεία300–1200Ανάπτυξη μυών, φωνής, τριχοφυΐας
19–30 ετών600–1000Μέγιστα επίπεδα
30–50 ετών500–800Σταδιακή μείωση
>50 ετών<500Πιθανά συμπτώματα υπογοναδισμού


3
Πώς μετριέται – Ολική vs Ελεύθερη

Η τεστοστερόνη μετριέται με απλή αιμοληψία, ιδανικά μεταξύ 08:00–10:00, όταν τα επίπεδα είναι φυσιολογικά υψηλότερα λόγω κιρκάδιου ρυθμού. Απογευματινές μετρήσεις μπορεί να εμφανίσουν ψευδώς χαμηλές τιμές.

  • Ολική τεστοστερόνη: το συνολικό ποσό που κυκλοφορεί στο αίμα (δεσμευμένη + ελεύθερη).
  • Ελεύθερη τεστοστερόνη: το βιολογικά ενεργό κλάσμα που δρα στους ιστούς.

Μεγάλο μέρος της τεστοστερόνης είναι δεσμευμένο στη SHBG. Όταν η SHBG είναι αυξημένη (π.χ. ηλικία, θυρεοειδικές διαταραχές, ηπατική νόσος), η ολική μπορεί να φαίνεται φυσιολογική ενώ η ελεύθερη είναι χαμηλή — γι’ αυτό σε οριακές περιπτώσεις απαιτείται πιο εξειδικευμένη εργαστηριακή εκτίμηση.

Σε οριακές τιμές συνιστάται:

  • μέτρηση ελεύθερης ή βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης
  • έλεγχος SHBG
  • επαναληπτική μέτρηση σε διαφορετική ημέρα

Από εργαστηριακής πλευράς, σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης:

  • νηστεία ή όχι (προτιμάται πρωινή αιμοληψία νηστικός)
  • οξύ στρες ή νόσηση τις προηγούμενες ημέρες
  • πρόσφατη έντονη άσκηση
  • λήψη φαρμάκων που επηρεάζουν SHBG ή άξονα υπόφυσης–όρχεων
Συχνό κλινικό λάθος: διάγνωση υπογοναδισμού από μία μόνο μέτρηση ή από απογευματινή αιμοληψία, χωρίς συνεκτίμηση SHBG και συμπτωμάτων.

Η επίσημη διάγνωση χαμηλής τεστοστερόνης απαιτεί τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες, πάντα σε συνδυασμό με κλινικά συμπτώματα.

4
Φυσιολογικές Τιμές Αναφοράς

Οι τιμές αναφοράς της τεστοστερόνης εξαρτώνται από ηλικία, φύλο και μέθοδο μέτρησης. Παρακάτω δίνονται ενδεικτικά όρια που χρησιμοποιούνται ευρέως στην κλινική πράξη:

  • Άνδρες – ολική τεστοστερόνη: 300–1000 ng/dL
  • Άνδρες – ελεύθερη τεστοστερόνη: 5–20 ng/dL
  • Γυναίκες – ολική τεστοστερόνη: 15–70 ng/dL

Σε άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας, τιμές κοντά στο κατώτερο όριο μπορεί να θεωρούνται φυσιολογικές εφόσον δεν υπάρχουν συμπτώματα. Αντίθετα, νεότεροι άνδρες με τιμές 300–400 ng/dL και κλινική εικόνα μπορεί να χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης.

Στις γυναίκες, ακόμη και μικρές αποκλίσεις από το φυσιολογικό μπορεί να έχουν κλινική σημασία (π.χ. διαταραχές κύκλου, υπερτρίχωση, μειωμένη λίμπιντο).

Πρακτική ερμηνεία: οι αριθμοί από μόνοι τους δεν αρκούν — η αξιολόγηση γίνεται πάντα με βάση συμπτώματα, ηλικία και επαναλαμβανόμενες πρωινές μετρήσεις.

Τέλος, σε οριακά αποτελέσματα είναι συχνά χρήσιμος ο έλεγχος SHBG και ο υπολογισμός βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης για ακριβέστερη κλινική εκτίμηση.


5
Χαμηλή Τεστοστερόνη (Υπογοναδισμός)

Η χαμηλή τεστοστερόνη (υπογοναδισμός) ορίζεται ως επίμονα μειωμένα επίπεδα τεστοστερόνης σε συνδυασμό με κλινικά συμπτώματα. Μπορεί να είναι πρωτοπαθής (βλάβη όρχεων) ή δευτεροπαθής (διαταραχή υποθαλάμου–υπόφυσης).

Όταν η τεστοστερόνη πέσει κάτω από τα φυσιολογικά, συχνότερα παρατηρούνται:

  • κόπωση και μειωμένη αντοχή
  • μειωμένη λίμπιντο και σεξουαλική δυσλειτουργία
  • καταθλιπτική διάθεση ή μειωμένο κίνητρο
  • απώλεια μυϊκής μάζας και αύξηση λιπώδους ιστού
  • μείωση οστικής πυκνότητας (οστεοπενία/οστεοπόρωση)

Συχνές αιτίες περιλαμβάνουν:

  • γήρανση (late-onset hypogonadism)
  • παχυσαρκία και μεταβολικό σύνδρομο
  • σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2
  • χρόνια νοσήματα ή έντονο στρες
  • φάρμακα (οπιοειδή, κορτικοστεροειδή, αντιανδρογόνα)

Η διάγνωση απαιτεί τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις τεστοστερόνης σε διαφορετικές ημέρες, πάντα σε συνδυασμό με συμπτώματα.

Πότε χρειάζεται έλεγχος: επίμονη κόπωση, χαμηλή λίμπιντο, στυτική δυσλειτουργία, απώλεια μυϊκής μάζας ή ανεξήγητη οστεοπενία.

Ο βασικός εργαστηριακός έλεγχος περιλαμβάνει συνήθως: ολική τεστοστερόνη, ελεύθερη ή βιοδιαθέσιμη, SHBG, καθώς και LH/FSH για διάκριση πρωτοπαθούς–δευτεροπαθούς υπογοναδισμού.


6
Αυξημένη Τεστοστερόνη

Η αυξημένη τεστοστερόνη μπορεί να είναι παροδική ή παθολογική και συχνότερα σχετίζεται με εξωγενή χορήγηση (αναβολικά, hCG), σπανιότερα με ενδοκρινικές διαταραχές ή παραγωγικούς όγκους.

Συχνά συνοδεύεται από:

  • ακμή και λιπαρό δέρμα
  • τριχόπτωση ανδρογενετικού τύπου
  • ευερεθιστότητα ή μεταβολές διάθεσης
  • καταστολή της φυσικής σπερματογένεσης και υπογονιμότητα

Κύριες αιτίες περιλαμβάνουν:

  • χρήση αναβολικών στεροειδών ή «testosterone boosters»
  • χορήγηση hCG ή κλομιφαίνης
  • όγκους όρχεων ή επινεφριδίων (σπάνια)
  • σύνδρομα αυξημένης ανδρογονικής παραγωγής

Τιμές σημαντικά πάνω από το ανώτερο φυσιολογικό όριο θεωρούνται παθολογικές, ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από συμπτώματα ή διαταραχές γονιμότητας.

Πότε χρειάζεται διερεύνηση: επίμονα υψηλές τιμές χωρίς φαρμακευτική εξήγηση, ταχεία εμφάνιση ακμής/αλωπεκίας ή ανεξήγητη υπογονιμότητα.

Ο βασικός έλεγχος περιλαμβάνει συνήθως: ολική και ελεύθερη τεστοστερόνη, SHBG, LH/FSH και, εφόσον χρειαστεί, απεικονιστικό έλεγχο όρχεων ή επινεφριδίων.


7
Λίμπιντο & Σεξουαλική Υγεία

Η τεστοστερόνη αποτελεί βασικό ρυθμιστή της σεξουαλικής επιθυμίας, της διέγερσης και της γενικής σεξουαλικής ανταπόκρισης τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Δρα στον εγκέφαλο (κέντρα επιθυμίας) αλλά και περιφερικά στους γεννητικούς ιστούς.

Χαμηλά επίπεδα συνδέονται συχνότερα με:

  • μειωμένη σεξουαλική επιθυμία
  • χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σεξουαλική επαφή
  • μειωμένη ενεργητικότητα και αίσθημα ευεξίας
  • λιγότερες αυτόματες πρωινές στύσεις στους άνδρες

Στους άνδρες, η τεστοστερόνη επηρεάζει κυρίως τη λίμπιντο, ενώ στις γυναίκες συμμετέχει στη σεξουαλική επιθυμία, τη διέγερση και την αισθητηριακή απόκριση.

Σημαντικό: η σεξουαλική υγεία είναι πολυπαραγοντική. Άγχος, κατάθλιψη, προβλήματα σχέσης, αγγειακοί παράγοντες και φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν αντίστοιχα συμπτώματα ακόμη και με φυσιολογική τεστοστερόνη.

Κλινική παρατήρηση: η αποκατάσταση χαμηλής τεστοστερόνης βελτιώνει συνήθως τη λίμπιντο, αλλά δεν διορθώνει πάντα μόνη της σύνθετα προβλήματα σεξουαλικής λειτουργίας.


8
Στυτική Δυσλειτουργία

Η τεστοστερόνη συμμετέχει άμεσα στον μηχανισμό της στύσης μέσω ρύθμισης της αγγειακής ροής και της παραγωγής νιτρικού οξειδίου (NO) στα σηραγγώδη σώματα.

Η σοβαρή έλλειψή της μπορεί να οδηγήσει σε:

  • μειωμένη αιμάτωση του πέους
  • χαμηλότερη νευροαγγειακή απόκριση
  • ελάττωση των αυτόματων πρωινών στύσεων

Σε άνδρες με χαμηλή τεστοστερόνη, η αποκατάσταση των επιπέδων συχνά:

  • βελτιώνει τη βασική ποιότητα στύσης
  • αυξάνει την ανταπόκριση σε PDE5 αναστολείς (π.χ. sildenafil)
  • ενισχύει τη σεξουαλική επιθυμία

Ωστόσο, η στυτική δυσλειτουργία είναι πολυπαραγοντική και συχνά συνδέεται με αγγειακή νόσο, διαβήτη, υπέρταση ή ψυχολογικούς παράγοντες, ακόμη και όταν η τεστοστερόνη είναι φυσιολογική.

Κλινική πράξη: σε επίμονη στυτική δυσλειτουργία συνιστάται παράλληλος έλεγχος καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου, όχι μόνο ορμονικός.


9
Ψυχολογία – Κατάθλιψη – Στρες

Η τεστοστερόνη επηρεάζει άμεσα νευροδιαβιβαστικά συστήματα που σχετίζονται με διάθεση, κίνητρο και γνωστική ενέργεια. Χαμηλά επίπεδα έχουν συσχετιστεί με καταθλιπτική διάθεση, ευερεθιστότητα και μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα.

Το χρόνιο στρες αυξάνει την κορτιζόλη, η οποία καταστέλλει τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις, οδηγώντας σε περαιτέρω μείωση της τεστοστερόνης — δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.

Στην κλινική πράξη, άτομα με χαμηλή τεστοστερόνη αναφέρουν συχνότερα:

  • μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες
  • κόπωση και «mental fog»
  • ευερεθιστότητα ή άγχος
  • διαταραχές ύπνου

Αντίστοιχα, αγχώδεις ή καταθλιπτικές διαταραχές μπορούν να μειώσουν λειτουργικά τη λίμπιντο και την ενεργητικότητα ακόμη και με φυσιολογικές ορμονικές τιμές.

Κλινική παρατήρηση: η αντιμετώπιση στρες, ύπνου και ψυχικής υγείας αποτελεί βασικό μέρος της ορμονικής ισορροπίας — όχι απλώς συμπληρωματικό.


10
Τεστοστερόνη στις Γυναίκες & Εμμηνόπαυση

Στις γυναίκες, η τεστοστερόνη παράγεται σε μικρότερες ποσότητες από ωοθήκες και επινεφρίδια και συμμετέχει στη ρύθμιση της λίμπιντο, της διάθεσης, της μυϊκής μάζας και της οστικής υγείας.

Μετά την εμμηνόπαυση, τα επίπεδα μειώνονται περαιτέρω λόγω απώλειας ωοθηκικής λειτουργίας, γεγονός που μπορεί να συμβάλει σε:

  • μείωση σεξουαλικής επιθυμίας
  • κόπωση και μειωμένη ενεργητικότητα
  • σταδιακή απώλεια μυϊκής μάζας
  • αυξημένο κίνδυνο οστεοπενίας

Σε ορισμένες γυναίκες, ιδιαίτερα μετά από χειρουργική εμμηνόπαυση, η πτώση μπορεί να είναι πιο απότομη και συμπτωματική.

↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα

Πριν εμμηνόπαυσηΜετά εμμηνόπαυση
Ολική τεστοστερόνη30–70 ng/dL15–30 ng/dL
Επίδραση στη λίμπιντοΥψηλότερηΣυχνά μειωμένη
Οστική πυκνότηταΣταθερήΑυξημένος κίνδυνος οστεοπενίας
Κλινική σημείωση: σε γυναίκες με επίμονη χαμηλή λίμπιντο μετά την εμμηνόπαυση, μπορεί να εξεταστεί ορμονικός έλεγχος, πάντα στο πλαίσιο συνολικής αξιολόγησης.


11
TRT – Θεραπεία Αντικατάστασης Τεστοστερόνης

Η θεραπεία αντικατάστασης τεστοστερόνης (TRT) ενδείκνυται αποκλειστικά σε άνδρες με επιβεβαιωμένο υπογοναδισμό (χαμηλές επαναλαμβανόμενες πρωινές τιμές + συμπτώματα) και πραγματοποιείται πάντα υπό ιατρική παρακολούθηση.

Διαθέσιμες μορφές περιλαμβάνουν:

  • ενέσιμα σκευάσματα μακράς ή βραχείας δράσης
  • διαδερμικά gels ή patches
  • σπανιότερα από του στόματος μορφές

Πιθανά οφέλη της TRT:

  • βελτίωση λίμπιντο και σεξουαλικής λειτουργίας
  • αύξηση μυϊκής μάζας και ενεργητικότητας
  • βελτίωση διάθεσης σε επιλεγμένους ασθενείς

Πιθανοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν:

  • αύξηση αιματοκρίτη (πολυκυτταραιμία)
  • καταστολή σπερματογένεσης και υπογονιμότητα
  • κατακράτηση υγρών
  • επιδείνωση υπνικής άπνοιας
Σημαντικό: η TRT δεν ενδείκνυται για «αντιγήρανση» ούτε για βελτίωση απόδοσης σε άτομα με φυσιολογικά επίπεδα.

Κατά τη διάρκεια της θεραπείας απαιτείται τακτικός έλεγχος αιματοκρίτη, PSA, λιπιδίων και ηπατικών ενζύμων, καθώς και κλινική αξιολόγηση συμπτωμάτων.


12
Φαρμακευτικές Επιδράσεις

Πολλά φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν άμεσα ή έμμεσα τα επίπεδα τεστοστερόνης, είτε μειώνοντας την παραγωγή της είτε τροποποιώντας τη βιοδιαθεσιμότητά της μέσω της SHBG.

Φάρμακα που συχνότερα μειώνουν τεστοστερόνη:

  • κορτικοστεροειδή (μακροχρόνια χρήση)
  • οπιοειδή αναλγητικά
  • αντικαταθλιπτικά τύπου SSRI
  • αντιανδρογόνα και φάρμακα για υπερπλασία προστάτη

Ουσίες που αυξάνουν τεχνητά τα επίπεδα:

  • αναβολικά στεροειδή
  • hCG
  • κλομιφαίνη

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να αυξάνουν τη SHBG, μειώνοντας λειτουργικά την ελεύθερη τεστοστερόνη ακόμη και όταν η ολική φαίνεται φυσιολογική.

Πρακτική συμβουλή: πριν την ερμηνεία αποτελεσμάτων, είναι σημαντικό να λαμβάνεται πλήρες φαρμακευτικό ιστορικό.


13
Bodybuilding – Αναβολικά

Η τεστοστερόνη είναι φυσιολογικά αναβολική ορμόνη, όμως η εξωγενής χρήση αναβολικών στεροειδών για μυϊκή ενίσχυση καταστέλλει τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις, οδηγώντας σε απότομη πτώση της ενδογενούς παραγωγής.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα λειτουργικό υπογοναδισμό, ακόμη και σε νέους άνδρες χωρίς προηγούμενο ιατρικό ιστορικό.

Συχνές επιπλοκές της μη ιατρικής χρήσης περιλαμβάνουν:

  • καταστολή φυσικής παραγωγής τεστοστερόνης
  • ατροφία όρχεων και μειωμένη ή μηδενική σπερματογένεση
  • γυναικομαστία λόγω αρωματοποίησης σε οιστρογόνα
  • δυσλιπιδαιμία με αύξηση καρδιαγγειακού κινδύνου
  • ηπατοτοξικότητα (ιδίως με από του στόματος σκευάσματα)

Μετά τη διακοπή, η αποκατάσταση της ενδογενούς παραγωγής μπορεί να απαιτήσει πολλούς μήνες και σε ορισμένες περιπτώσεις παραμένει ατελής, ιδιαίτερα μετά από παρατεταμένους ή επαναλαμβανόμενους κύκλους.

Κλινικά, αρκετοί άνδρες εμφανίζουν παρατεταμένη κόπωση, χαμηλή λίμπιντο και υπογονιμότητα, ακόμη και αφού έχουν διακόψει τα αναβολικά.

Σημαντικό: η χρήση αναβολικών χωρίς ιατρική ένδειξη ενέχει πραγματικό κίνδυνο μόνιμης υπογονιμότητας και καρδιαγγειακών επιπλοκών.


14
Φυσικοί Τρόποι Αύξησης Τεστοστερόνης

Σε ήπια μειωμένα επίπεδα ή σε λειτουργική καταστολή, απλές παρεμβάσεις τρόπου ζωής μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά την τεστοστερόνη πριν εξεταστεί φαρμακευτική παρέμβαση.

  1. Άσκηση αντιστάσεων και HIIT: διεγείρουν την ενδογενή παραγωγή και μειώνουν το σπλαχνικό λίπος.
  2. Επαρκής ύπνος (7–9 ώρες): η χρόνια στέρηση ύπνου μειώνει αισθητά τα πρωινά επίπεδα.
  3. Ισορροπημένη διατροφή: επάρκεια σε ψευδάργυρο, βιταμίνη D, μαγνήσιο και καλά λιπαρά.
  4. Μείωση στρες και υγιές βάρος: περιορισμός κορτιζόλης και βελτίωση ευαισθησίας στην ινσουλίνη.
  5. Περιορισμός αλκοόλ και επεξεργασμένων σακχάρων: προστατεύει τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις.
Πρακτικό μήνυμα: σε πολλούς άνδρες, η βελτίωση ύπνου, άσκησης και σωματικού βάρους ανεβάζει μετρήσιμα την τεστοστερόνη μέσα σε λίγους μήνες.

15
Συχνές Ερωτήσεις

Ποια είναι η φυσιολογική τιμή τεστοστερόνης;

Στους άνδρες κυμαίνεται περίπου 300–1000 ng/dL, ανάλογα με ηλικία και εργαστήριο.

Μειώνεται με την ηλικία;

Ναι, μετά τα 30 μειώνεται κατά 1–2% ετησίως.

Πότε πρέπει να κάνω εξέταση τεστοστερόνης;

Όταν υπάρχουν συμπτώματα όπως κόπωση, μειωμένη λίμπιντο ή μυϊκή αδυναμία, ιδανικά με πρωινή αιμοληψία.

Πρέπει να επαναλαμβάνω την εξέταση αν βγει χαμηλή;

Ναι, απαιτούνται τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες πριν τεθεί διάγνωση υπογοναδισμού.

Η παχυσαρκία επηρεάζει την τεστοστερόνη;

Ναι, το αυξημένο κοιλιακό λίπος μετατρέπει τεστοστερόνη σε οιστρογόνα και οδηγεί σε χαμηλότερα επίπεδα.

Μπορεί η χαμηλή τεστοστερόνη να προκαλέσει αύξηση βάρους;

Ναι, σχετίζεται με απώλεια μυϊκής μάζας και αυξημένη εναπόθεση λίπους.

Η TRT επηρεάζει τη γονιμότητα;

Ναι, η εξωγενής τεστοστερόνη μπορεί να καταστείλει τη σπερματογένεση και να μειώσει προσωρινά τη γονιμότητα.

Υπάρχει σχέση τεστοστερόνης με καρδιαγγειακό κίνδυνο;

Τα χαμηλά επίπεδα σχετίζονται με αυξημένο μεταβολικό κίνδυνο, ενώ η TRT απαιτεί εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση.

Πόσο γρήγορα φαίνονται αποτελέσματα μετά την έναρξη TRT;

Η λίμπιντο μπορεί να βελτιωθεί σε 3–6 εβδομάδες, ενώ μυϊκή μάζα και οστική πυκνότητα χρειάζονται μήνες.

Μπορεί να έχω φυσιολογική ολική αλλά χαμηλή ελεύθερη τεστοστερόνη;

Ναι, ιδιαίτερα όταν η SHBG είναι αυξημένη, γι’ αυτό σε οριακές τιμές χρειάζεται έλεγχος ελεύθερης ή βιοδιαθέσιμης.

Ο κακός ύπνος μειώνει την τεστοστερόνη;

Ναι, ο ύπνος κάτω από 6 ώρες για συνεχόμενες ημέρες μπορεί να μειώσει αισθητά την πρωινή τεστοστερόνη.

Το αλκοόλ επηρεάζει τα επίπεδα τεστοστερόνης;

Η συστηματική κατανάλωση αλκοόλ μειώνει την παραγωγή τεστοστερόνης και επηρεάζει αρνητικά τη σπερματογένεση.

Η βιταμίνη D βοηθά στην αύξηση της τεστοστερόνης;

Σε άτομα με ανεπάρκεια βιταμίνης D, η διόρθωσή της μπορεί να συμβάλει σε ήπια άνοδο της τεστοστερόνης.


16
Κλείστε Ραντεβού

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Κλείστε εύκολα εξέταση τεστοστερόνης ή δείτε τον πλήρη κατάλογο:
+30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30


17
Βιβλιογραφία

 Bhasin S et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism. J Clin Endocrinol Metab.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30776063/
 Handelsman DJ. Testosterone and male aging. Endocr Rev.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31233161/
 Corona G et al. Testosterone and sexual function. Nat Rev Urol.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31160737/
Davis SR et al. Androgens in women. Lancet Diabetes Endocrinol.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30195655/
Endocrine Society Clinical Practice Guideline.
https://academic.oup.com/jcem/article/103/5/1715/4939465
Κατάλογος Εξετάσεων – Μικροβιολογικό Λαμία
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
Επιστημονική επιμέλεια:
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
CONTINUE READING

Newer Posts

Older Posts

Το Εργαστήριό μας

Από το 2004 προσφέρουμε διαγνωστικές υπηρεσίες υψηλού επιπέδου με εξελιγμένο ιατρικό εξοπλισμό
και αφοσιωμένο προσωπικό. Δέσμευσή μας είναι η αξιοπιστία, η άμεση και ανθρώπινη φροντίδα σε κάθε ασθενή.

Social Networks

Facebook
Twitter

Χρήσιμοι Σύνδεσμοι

Επικοινωνία

22310 66841
6972 860905
Έσλιν 19, Λαμία 35100
©2025 Παντελής Αναγνωστόπουλος. All rights reserved.

Μικροβιολογικό Λαμία – Διαγνωστική ιατρική φροντίδα από το 2004.

Μικροβιολογικό Λαμία
Powered by  GDPR Cookie Compliance
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.