1

Τι είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών

Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι μια συχνή ορμονική και μεταβολική διαταραχή που επηρεάζει κυρίως τον κύκλο, την ωορρηξία, τα ανδρογόνα, το βάρος και τη γονιμότητα.

Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) είναι μία από τις συχνότερες ορμονικές διαταραχές στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Δεν είναι απλώς ένα εύρημα στον υπέρηχο, αλλά μία σύνθετη ενδοκρινολογική και μεταβολική κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει τον κύκλο, την ωορρηξία, το σωματικό βάρος, το δέρμα, την τριχοφυΐα, τη γονιμότητα και τον μακροχρόνιο καρδιομεταβολικό κίνδυνο.

Σύμφωνα με τις νεότερες διεθνείς οδηγίες, το PCOS εμφανίζεται περίπου στο 10%–13% των γυναικών όταν χρησιμοποιούνται τα κριτήρια Rotterdam. Αυτό σημαίνει ότι πρόκειται για κατάσταση πολύ συχνότερη από όσο νομίζουν πολλές γυναίκες. Συχνά η διάγνωση αργεί, επειδή τα συμπτώματα αποδίδονται σε «ακανόνιστο κύκλο», «ορμόνες», «κληρονομικότητα» ή «στρες», αντί να αξιολογούνται ως μέρος ενός συγκεκριμένου συνδρόμου.

Ο όρος «πολυκυστικές ωοθήκες» μπερδεύει αρκετό κόσμο. Στο PCOS δεν μιλάμε συνήθως για μεγάλες παθολογικές κύστεις, αλλά για πολλά μικρά ωοθυλάκια που μπορεί να φαίνονται στον υπέρηχο. Μια γυναίκα μπορεί να έχει PCOS χωρίς να έχει τυπική υπερηχογραφική εικόνα, και αντίστροφα μπορεί να έχει πολυκυστική μορφολογία ωοθηκών χωρίς να έχει το σύνδρομο.

2

Ποια συμπτώματα προκαλεί

Τα πιο συχνά συμπτώματα στις πολυκυστικές ωοθήκες είναι ακανόνιστη περίοδος, ανωορρηξία, ακμή, τριχοφυΐα, δυσκολία απώλειας βάρους και καθυστέρηση σύλληψης.

Το PCOS δεν έχει μία μόνο εικόνα. Σε κάποιες γυναίκες κυριαρχούν οι διαταραχές περιόδου, σε άλλες η ακμή και η τριχοφυΐα, ενώ σε άλλες η πρώτη αφορμή για έλεγχο είναι η δυσκολία σύλληψης. Αυτός είναι και ο λόγος που το σύνδρομο συχνά διαφεύγει ή υποτιμάται στα πρώτα χρόνια.

• Αραιομηνόρροια ή αμηνόρροια, δηλαδή περίοδοι που έρχονται σπάνια ή λείπουν για μήνες.
• Ανωορρηξία, που σημαίνει ότι δεν απελευθερώνεται ωάριο σε κάθε κύκλο.
• Υπερτρίχωση, κυρίως σε πρόσωπο, στήθος, κοιλιά ή μηρούς.
• Ακμή, λιπαρότητα ή δέρμα που δεν βελτιώνεται εύκολα.
• Αραίωση μαλλιών ή γυναικείου τύπου αλωπεκία.
• Αύξηση βάρους ή δυσκολία στην απώλεια βάρους.
• Υπογονιμότητα ή καθυστέρηση σύλληψης.

Δεν χρειάζεται να υπάρχουν όλα μαζί. Μια γυναίκα μπορεί να έχει PCOS ακόμη κι αν έχει κυρίως δερματολογικά συμπτώματα ή κυρίως κύκλο που «χαλάει» ανά περιόδους. Επίσης, τα συμπτώματα μπορεί να αλλάζουν με την ηλικία: στην εφηβεία να κυριαρχεί η ακμή, στα 20–30 οι διαταραχές κύκλου και αργότερα οι μεταβολικές επιπτώσεις.

Σημαντικό είναι επίσης ότι οι εκδηλώσεις διαφέρουν ανάλογα με το βάρος, το οικογενειακό ιστορικό, την ηλικία και το αν υπάρχει συνυπάρχουσα ινσουλινοαντίσταση. Γι’ αυτό δύο γυναίκες με PCOS μπορεί να έχουν αρκετά διαφορετική κλινική εικόνα.

3

Από τι προκαλείται

Οι πολυκυστικές ωοθήκες δεν προκαλούνται από μία μόνο αιτία, αλλά από συνδυασμό γενετικής προδιάθεσης, αυξημένων ανδρογόνων, διαταραχής ωορρηξίας και συχνά ινσουλινοαντίστασης.

Η ακριβής αιτία του PCOS δεν είναι μία και δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Σήμερα το θεωρούμε αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης γενετικής προδιάθεσης, διαταραχής της ωορρηξίας, αυξημένων ανδρογόνων και μεταβολικών μηχανισμών, όπως η ινσουλινοαντίσταση.

Σε πολλές γυναίκες υπάρχει οικογενειακή επιβάρυνση: μητέρα, αδελφή ή άλλες συγγενείς με ακανόνιστο κύκλο, δυσκολία σύλληψης, αυξημένη τριχοφυΐα ή διαβήτη τύπου 2. Αυτό δεν σημαίνει ότι το σύνδρομο είναι «καθαρά κληρονομικό», αλλά ότι υπάρχει μια βιολογική προδιάθεση που εκφράζεται διαφορετικά από άτομο σε άτομο.

Κεντρικό ρόλο φαίνεται να παίζει η ινσουλινοαντίσταση. Όταν τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται καλά στην ινσουλίνη, το πάγκρεας παράγει περισσότερη. Τα αυξημένα επίπεδα ινσουλίνης μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγή ανδρογόνων από τις ωοθήκες και να διαταράξουν ακόμη περισσότερο την ωορρηξία. Παράλληλα, το PCOS δεν είναι «λάθος της γυναίκας» ούτε απλώς αποτέλεσμα κακής διατροφής. Μπορεί να εμφανιστεί και σε γυναίκες με φυσιολογικό βάρος.

Η παχυσαρκία δεν είναι υποχρεωτικό χαρακτηριστικό, όμως όταν υπάρχει μπορεί να επιδεινώνει τον φαύλο κύκλο: περισσότερη ινσουλινοαντίσταση, δυσκολότερος κύκλος, πιο έντονος υπερανδρογονισμός και μεγαλύτερος μεταβολικός κίνδυνος. Αντίστροφα, η βελτίωση του βάρους σε ένα μέρος των γυναικών μειώνει ουσιαστικά τη βαρύτητα των συμπτωμάτων.

4

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση στο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών βασίζεται σε συνδυασμό ακανόνιστου κύκλου, υπερανδρογονισμού και, όπου χρειάζεται, υπερήχου ή AMH, αφού πρώτα αποκλειστούν άλλες παθήσεις.

Η διάγνωση του PCOS δεν γίνεται με μία μόνο εξέταση. Στις ενήλικες, οι νεότερες διεθνείς οδηγίες συνεχίζουν να βασίζονται στη λογική των κριτηρίων Rotterdam: χρειάζονται 2 από τα 3 παρακάτω, αφού πρώτα αποκλειστούν άλλες αιτίες.

1. Διαταραχή ωορρηξίας ή κύκλου (αραιομηνόρροια, αμηνόρροια, ακανόνιστες περίοδοι).
2. Κλινικός ή εργαστηριακός υπερανδρογονισμός (π.χ. υπερτρίχωση, ακμή, αυξημένη τεστοστερόνη).
3. Πολυκυστική μορφολογία ωοθηκών στον υπέρηχο ή, σε ορισμένα σενάρια ενηλίκων, αυξημένο AMH.

Σημαντική πρακτική λεπτομέρεια: όταν μια ενήλικη γυναίκα έχει ήδη ακανόνιστο κύκλο και υπερανδρογονισμό, ο υπέρηχος δεν είναι υποχρεωτικός για να τεθεί η διάγνωση. Αντίστοιχα, το AMH δεν χρησιμοποιείται ως μοναδικό τεστ, ούτε προτείνεται για διάγνωση στην εφηβεία, όπου υπάρχει υψηλός κίνδυνος υπερδιάγνωσης.

Εξίσου σημαντικός είναι ο αποκλεισμός παθήσεων που μιμούνται το PCOS. Στον βασικό έλεγχο συνήθως περιλαμβάνονται TSH για θυρεοειδή, προλακτίνη για υπερπρολακτιναιμία και 17-υδροξυπρογεστερόνη για μη κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων. Αν η κλινική εικόνα είναι πιο έντονη ή άτυπη, μπορεί να χρειαστεί περαιτέρω διερεύνηση για Cushing, όγκους που παράγουν ανδρογόνα ή άλλες ενδοκρινολογικές διαταραχές.

5

Ποιες εξετάσεις αίματος χρειάζονται

Οι βασικές εξετάσεις για πολυκυστικές ωοθήκες ελέγχουν ανδρογόνα, θυρεοειδή, προλακτίνη, 17-υδροξυπρογεστερόνη, γλυκόζη, HbA1c ή OGTT και λιπιδαιμικό προφίλ.

Οι εξετάσεις αίματος στο PCOS δεν γίνονται «για να βγει η διάγνωση από μία τιμή», αλλά για να απαντηθούν τρία βασικά ερωτήματα: υπάρχει βιοχημικός υπερανδρογονισμός; υπάρχει άλλη πάθηση που μιμείται το PCOS; υπάρχει μεταβολική επιβάρυνση;

Οι σύγχρονες οδηγίες δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην ορθή μέτρηση των ανδρογόνων. Για τη διάγνωση βιοχημικού υπερανδρογονισμού προτιμώνται ολική και ελεύθερη τεστοστερόνη, ενώ η ελεύθερη τεστοστερόνη μπορεί να εκτιμηθεί και με free androgen index. Αν αυτές δεν είναι αυξημένες αλλά η κλινική εικόνα παραμένει ύποπτη, μπορεί να εξεταστούν DHEAS και ανδροστενδιόνη.

Το συχνό λάθος είναι να δίνεται υπερβολικό βάρος μόνο στο LH/FSH. Αν και σε ορισμένες γυναίκες η LH μπορεί να είναι δυσανάλογα αυξημένη, αυτό δεν είναι πλέον το κέντρο της διάγνωσης. Η σημερινή προσέγγιση είναι πιο πρακτική: κύκλος, υπερανδρογονισμός, απεικόνιση ή AMH όπου χρειάζεται, και παράλληλος μεταβολικός έλεγχος.

6

PCOS, ινσουλινοαντίσταση και βάρος

Οι πολυκυστικές ωοθήκες σχετίζονται συχνά με ινσουλινοαντίσταση, προδιαβήτη, δυσκολία απώλειας βάρους και αυξημένο μακροχρόνιο μεταβολικό κίνδυνο.

Η σχέση PCOS και ινσουλινοαντίστασης είναι στενή αλλά όχι απόλυτη. Πολλές γυναίκες με PCOS έχουν αυξημένο κίνδυνο διαταραχών γλυκόζης, ακόμη και όταν δεν είναι παχύσαρκες. Γι’ αυτό οι νεότερες οδηγίες τονίζουν ότι ο γλυκαιμικός έλεγχος πρέπει να γίνεται σε όλες τις γυναίκες με PCOS και όχι μόνο σε όσες έχουν υψηλό BMI.

Η πιο ακριβής εξέταση για την εκτίμηση του γλυκαιμικού status στο PCOS είναι η καμπύλη σακχάρου 75 g (OGTT). Αν δεν μπορεί να γίνει, μπορούν να χρησιμοποιηθούν γλυκόζη νηστείας και/ή HbA1c, γνωρίζοντας όμως ότι έχουν χαμηλότερη ακρίβεια σε ορισμένες κλινικές περιπτώσεις.

Στο μεταβολικό σκέλος, οι οδηγίες συστήνουν λιπιδαιμικό προφίλ στη διάγνωση ανεξάρτητα από ηλικία ή BMI, καθώς και μέτρηση αρτηριακής πίεσης σε ετήσια βάση. Ο συνδυασμός PCOS, αυξημένης περιφέρειας μέσης, οικογενειακού ιστορικού διαβήτη και δυσλιπιδαιμίας είναι ιδιαίτερα σημαντικός, γιατί μετατοπίζει τη συζήτηση από τα «συμπτώματα κύκλου» στη συνολική μεταβολική υγεία.

Η αύξηση βάρους δεν είναι αιτία σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά όταν υπάρχει επιβαρύνει τον μεταβολισμό και συχνά δυσκολεύει τον κύκλο και την ωορρηξία. Γι’ αυτό η αντιμετώπιση του PCOS δεν είναι μόνο «να ρυθμίσουμε την περίοδο», αλλά να οργανώσουμε ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο για γλυκόζη, λιπίδια, πίεση, ύπνο και φυσική κατάσταση.

7

Υπέρηχος ωοθηκών και ρόλος του AMH

Ο υπέρηχος στις πολυκυστικές ωοθήκες είναι χρήσιμος, αλλά δεν αρκεί μόνος του, ενώ το AMH μπορεί σε ορισμένες ενήλικες να βοηθήσει ως εναλλακτικός δείκτης και όχι ως μοναδικό τεστ.

Ο υπέρηχος παραμένει σημαντικός, αλλά σήμερα ερμηνεύεται πιο προσεκτικά. Η πολυκυστική μορφολογία ωοθηκών μπορεί να στηρίξει τη διάγνωση, όμως δεν αρκεί από μόνη της. Υπάρχουν γυναίκες χωρίς PCOS που εμφανίζουν τέτοια εικόνα και γυναίκες με PCOS που δεν έχουν τυπική εικόνα στον υπέρηχο.

Η μεγάλη αλλαγή των νεότερων οδηγιών είναι ότι στις ενήλικες το AMH μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να χρησιμοποιηθεί ως εναλλακτικό εργαλείο αντί του υπερήχου για την εκτίμηση πολυκυστικής μορφολογίας. Όμως δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδικό διαγνωστικό τεστ, ούτε παράλληλα με υπέρηχο χωρίς λόγο, γιατί αυξάνεται ο κίνδυνος υπερδιάγνωσης.

Στην πράξη, αν υπάρχει ήδη ακανόνιστος κύκλος και υπερανδρογονισμός, η διάγνωση μπορεί να τεθεί χωρίς να απαιτείται ούτε υπέρηχος ούτε AMH. Αυτό βοηθά ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου ο υπέρηχος δεν είναι εύκολος ή δεν προσθέτει ουσιαστική πληροφορία.

8

PCOS στην εφηβεία

Στην εφηβεία η διάγνωση για πολυκυστικές ωοθήκες χρειάζεται μεγάλη προσοχή, γιατί η ακμή και ο ακανόνιστος κύκλος μπορεί να ανήκουν και στη φυσιολογική ωρίμανση των πρώτων χρόνων.

Η εφηβεία είναι το σημείο όπου γίνεται συχνότερα το λάθος της υπερδιάγνωσης. Μετά την εμμηναρχή, ακμή, ακανόνιστος κύκλος και πολυκυστική εικόνα ωοθηκών μπορεί να αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ωρίμανσης του άξονα και όχι απαραίτητα PCOS.

Γι’ αυτό στις εφήβους οι κατευθυντήριες οδηγίες είναι πιο αυστηρές: για να τεθεί διάγνωση χρειάζονται και διαταραχές κύκλου και υπερανδρογονισμός. Ο υπέρηχος και το AMH δεν συνιστώνται για διάγνωση στην εφηβική ηλικία, ακριβώς επειδή έχουν χαμηλότερη ειδικότητα και μπορούν να οδηγήσουν σε άσκοπη ετικετοποίηση μιας νεαρής κοπέλας.

Η πρακτική αντιμετώπιση στην εφηβεία εστιάζει κυρίως σε σωστή παρακολούθηση του κύκλου, εκτίμηση δερματικών συμπτωμάτων, έλεγχο βάρους και μεταβολικού κινδύνου, με ισορροπημένη συζήτηση χωρίς υπερβολή ή πανικό. Ο στόχος είναι να μην χαθεί μια πραγματική διάγνωση, αλλά και να μην δοθεί πρόωρα μια διάγνωση που δεν στηρίζεται καλά.

9

Κύκλος, ωορρηξία και ενδομήτριο

Στις πολυκυστικές ωοθήκες, ο ακανόνιστος κύκλος συνήθως αντανακλά ανωορρηξία ή ασταθή ωορρηξία, κάτι που επηρεάζει τόσο τη γονιμότητα όσο και την προστασία του ενδομητρίου.

Ο πυρήνας του PCOS είναι συχνά η ανωορρηξία ή η ασταθής ωορρηξία. Αυτό εξηγεί γιατί πολλές γυναίκες έχουν κύκλους μεγάλους, ακανόνιστους ή τόσο αραιούς ώστε να περνούν μήνες χωρίς περίοδο. Ακόμη και όταν ο κύκλος φαίνεται σχετικά «τακτικός», η ωορρηξία δεν είναι πάντα βέβαιη και σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί μέτρηση προγεστερόνης για επιβεβαίωση.

Όταν η ωορρηξία λείπει συχνά, το ενδομήτριο εκτίθεται σε παρατεταμένη επίδραση οιστρογόνων χωρίς επαρκή προγεστερονική αντιρρόπηση. Αυτός είναι ένας από τους μηχανισμούς που εξηγούν γιατί οι γυναίκες με PCOS έχουν αυξημένο κίνδυνο υπερπλασίας ενδομητρίου και, μακροπρόθεσμα, αυξημένο κίνδυνο καρκίνου ενδομητρίου.

Η σημαντική κλινική συνέπεια είναι ότι οι πολύ μεγάλοι κύκλοι δεν πρέπει να μένουν «απλώς έτσι». Η ρύθμιση του κύκλου, η αντιμετώπιση της αμηνόρροιας και η σωστή ιατρική παρακολούθηση είναι προστατευτικές κινήσεις, όχι απλώς θέμα άνεσης ή αισθητικής.

10

PCOS και γονιμότητα

Οι πολυκυστικές ωοθήκες αποτελούν συχνή αιτία ανωορρηκτικής υπογονιμότητας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η εγκυμοσύνη είναι αδύνατη.

Το PCOS είναι μία από τις συχνότερες αιτίες ανωορρηκτικής υπογονιμότητας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η γυναίκα με PCOS δεν μπορεί να μείνει έγκυος. Σημαίνει ότι η σύλληψη μπορεί να αργεί περισσότερο, επειδή δεν γίνεται αξιόπιστα ωορρηξία σε κάθε κύκλο.

Το πρώτο πρακτικό βήμα είναι να ξεκαθαριστεί αν το κύριο πρόβλημα είναι η ωορρηξία ή αν συνυπάρχουν και άλλοι παράγοντες υπογονιμότητας, όπως σαλπιγγικός παράγοντας, ηλικία, ανδρικός παράγοντας ή ενδομητρίωση. Όταν πρόκειται για ανωορρηκτική υπογονιμότητα λόγω PCOS χωρίς άλλους παράγοντες, οι νεότερες οδηγίες θεωρούν τη letrozole πρώτη φαρμακολογική επιλογή πρόκλησης ωορρηξίας.

Αν η letrozole δεν είναι διαθέσιμη ή δεν επιτρέπεται, μπορεί να χρησιμοποιηθούν άλλα σχήματα όπως κλομιφαίνη ή κλομιφαίνη με μετφορμίνη, ανάλογα με το ιστορικό και την κλινική εικόνα. Σε επόμενα βήματα μπορεί να χρειαστούν γοναδοτροπίνες και, όταν οι προηγούμενες προσεγγίσεις δεν αποδώσουν, IVF. Το μήνυμα που αξίζει να μείνει είναι ότι το PCOS συχνά δυσκολεύει τη σύλληψη, αλλά πολύ συχνά δεν την αποκλείει.

11

PCOS και εγκυμοσύνη

Η εγκυμοσύνη με πολυκυστικές ωοθήκες είναι συχνά εφικτή, αλλά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο διαβήτη κύησης, υπέρτασης και προεκλαμψίας, άρα χρειάζεται σωστή προετοιμασία.

Οι νεότερες οδηγίες θεωρούν το PCOS κατάσταση υψηλότερου κινδύνου στην εγκυμοσύνη σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εγκυμοσύνη θα έχει πρόβλημα, αλλά ότι χρειάζεται πιο συστηματική προετοιμασία και παρακολούθηση.

Οι γυναίκες με PCOS έχουν αυξημένο κίνδυνο για υπεργλυκαιμία στην κύηση, διαβήτη κύησης, υπερτασικές διαταραχές, προεκλαμψία, αυξημένη πρόσληψη βάρους στην εγκυμοσύνη και ορισμένες δυσμενείς μαιευτικές εκβάσεις. Για αυτό προτείνεται μέτρηση αρτηριακής πίεσης όταν σχεδιάζεται εγκυμοσύνη και OGTT πριν από τη σύλληψη ή, αν δεν έχει γίνει, στο πρώτο προγεννητικό ραντεβού και ξανά στις 24–28 εβδομάδες.

Η προετοιμασία πριν από τη σύλληψη έχει ιδιαίτερη αξία: βελτίωση βάρους όπου χρειάζεται, διακοπή ακατάλληλων φαρμάκων, σωστός έλεγχος γλυκόζης και πίεσης, και συζήτηση για τη συνέχιση ή διακοπή αγωγών όπως η μετφορμίνη ανά περίπτωση. Η σωστή προεγκυμονολογική συμβουλευτική μειώνει τον κίνδυνο και βοηθά ώστε η εγκυμοσύνη να ξεκινήσει σε καλύτερες συνθήκες.

12

Μακροχρόνιοι κίνδυνοι και επιπλοκές

Οι πολυκυστικές ωοθήκες δεν επηρεάζουν μόνο την περίοδο, αλλά συνδέονται και με διαβήτη τύπου 2, δυσλιπιδαιμία, υπέρταση, υπνική άπνοια και ψυχολογική επιβάρυνση.

Το PCOS δεν είναι μόνο θέμα περιόδου ή αισθητικής. Οι διεθνείς οδηγίες τονίζουν ότι πρόκειται για σύνδρομο με πολυσυστηματικές συνέπειες, ιδίως στο μεταβολικό και ψυχολογικό επίπεδο.

• Διαταραχές γλυκόζης και διαβήτης τύπου 2: ο κίνδυνος είναι αυξημένος ανεξάρτητα από ηλικία και BMI.
• Δυσλιπιδαιμία: συχνά συνυπάρχουν αυξημένα τριγλυκερίδια ή δυσμενές λιπιδαιμικό προφίλ.
• Αρτηριακή υπέρταση και καρδιομεταβολικοί παράγοντες κινδύνου.
• Αποφρακτική υπνική άπνοια, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ροχαλητό, μη αναζωογονητικός ύπνος ή υπνηλία.
• Υπερπλασία και καρκίνος ενδομητρίου, κυρίως όταν υπάρχει μακροχρόνια αμηνόρροια χωρίς θεραπεία.
• Κατάθλιψη, άγχος, διαταραχές εικόνας σώματος και μείωση ποιότητας ζωής.

Ένα πολύ χρήσιμο κλινικό μήνυμα των νεότερων οδηγιών είναι ότι η κατάθλιψη και το άγχος δεν είναι «δευτερεύον θέμα». Συνιστάται ενεργός έλεγχος για καταθλιπτικά και αγχώδη συμπτώματα σε όλες τις γυναίκες με PCOS, καθώς και προσοχή σε διαταραγμένη σχέση με το φαγητό, ειδικά όταν η διαχείριση βάρους γίνεται με πίεση, ντροπή ή στιγματισμό.

Αυτό αλλάζει τον τρόπο που պետք है να βλέπουμε το σύνδρομο. Η σωστή προσέγγιση δεν είναι απλώς «να ρυθμιστεί η περίοδος», αλλά να οργανωθεί ένα μακροπρόθεσμο πλάνο με ελέγχους, πρόληψη, ψυχολογική υποστήριξη όπου χρειάζεται και διατήρηση της συνολικής υγείας.

13

Διατροφή στο PCOS

Η καλύτερη διατροφή για πολυκυστικές ωοθήκες δεν είναι ακραία δίαιτα, αλλά ένα βιώσιμο μοντέλο με καλές πρωτεΐνες, φυτικές ίνες, λιγότερα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα και καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο.

Δεν υπάρχει μία «μαγική δίαιτα PCOS». Οι διεθνείς οδηγίες δίνουν έμφαση σε υγιεινό τρόπο διατροφής και σε ρεαλιστική, μακροχρόνια προσέγγιση που μπορεί να διατηρηθεί. Ο στόχος είναι να βελτιωθεί η μεταβολική υγεία, να μειωθούν οι απότομες γλυκαιμικές διακυμάνσεις και να υποστηριχθεί η διαχείριση βάρους όπου χρειάζεται.

Στην πράξη βοηθούν συνήθως τα εξής:

• Γεύματα με πρωτεΐνη και φυτικές ίνες για καλύτερο κορεσμό.
• Περιορισμός υπερ-επεξεργασμένων τροφών, αναψυκτικών και συχνής πρόσληψης απλών σακχάρων.
• Έμφαση σε λαχανικά, όσπρια, φρούτα με μέτρο, ολικής άλεσης τρόφιμα, γιαούρτι, αυγά, ψάρια και ελαιόλαδο.
• Οργάνωση γευμάτων ώστε να αποφεύγεται το μοτίβο «όλη μέρα νηστική – βράδυ υπερφαγία».

Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγεται ο στιγματισμός βάρους. Η σωστή διατροφή στο PCOS δεν πρέπει να βασίζεται σε ενοχή, τιμωρία ή ακραίους αποκλεισμούς, γιατί αυτό μπορεί να επιδεινώσει τη σχέση με το φαγητό και να αυξήσει τον κίνδυνο διαταραγμένης πρόσληψης τροφής. Η καλύτερη στρατηγική είναι αυτή που είναι βιώσιμη, επαρκής και προσαρμοσμένη στις ανάγκες της γυναίκας.

14

Άσκηση και τρόπος ζωής

Η άσκηση στις πολυκυστικές ωοθήκες βοηθά ουσιαστικά σε ινσουλινοαντίσταση, βάρος, λιπίδια, ενέργεια και διάθεση, ακόμη και χωρίς δραματική απώλεια κιλών.

Η άσκηση είναι από τις πιο τεκμηριωμένες παρεμβάσεις στο PCOS. Οι οδηγίες αναφέρουν ότι οι παρεμβάσεις τρόπου ζωής, είτε ως άσκηση μόνη της είτε σε συνδυασμό με διατροφή και συμπεριφορική υποστήριξη, βελτιώνουν τη μεταβολική υγεία, την κεντρική παχυσαρκία και το λιπιδαιμικό προφίλ.

Στην πράξη, ο πιο ωφέλιμος συνδυασμός για πολλές γυναίκες είναι:

• Αερόβια άσκηση σε σταθερή βάση.
• Μυϊκή ενδυνάμωση 2–3 φορές την εβδομάδα.
• Μείωση της καθιστικής ζωής, ειδικά όταν η εργασία είναι γραφείου.
• Σταθερός ύπνος και πιο οργανωμένη καθημερινή ρουτίνα.

Δεν χρειάζονται εξαντλητικά προγράμματα. Η συνέπεια έχει συνήθως μεγαλύτερη αξία από την ένταση. Ακόμη και σε γυναίκες με φυσιολογικό βάρος, ο στόχος δεν είναι μόνο το κιλό, αλλά η βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη, του ύπνου, της ενέργειας και της ψυχικής ανθεκτικότητας.

15

Θεραπεία όταν δεν επιδιώκεται εγκυμοσύνη

Όταν δεν υπάρχει άμεσος στόχος εγκυμοσύνης, η θεραπεία για πολυκυστικές ωοθήκες στοχεύει κυρίως σε ρύθμιση κύκλου, έλεγχο ακμής ή τριχοφυΐας και βελτίωση του μεταβολικού προφίλ.

Όταν ο στόχος δεν είναι άμεσα η εγκυμοσύνη, η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με το ποιο σύμπτωμα ενοχλεί περισσότερο: κύκλος, υπερτρίχωση, ακμή, μεταβολικό προφίλ ή βάρος.

Οι συνδυασμένες αντισυλληπτικές ταμπλέτες αποτελούν βασική επιλογή για γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας με PCOS όταν χρειάζεται ρύθμιση κύκλου και/ή βελτίωση υπερανδρογονισμού. Η χρησιμότητά τους είναι πρακτική: προσφέρουν προγεσταγονική προστασία στο ενδομήτριο, σταθεροποιούν τις αιμορραγίες και συχνά μειώνουν ακμή και τριχοφυΐα με τον χρόνο.

Η μετφορμίνη έχει θέση κυρίως στο μεταβολικό σκέλος και μπορεί να βοηθήσει ιδιαίτερα σε γυναίκες με BMI ≥25, ινσουλινοαντίσταση ή διαταραχές γλυκόζης. Δεν αντικαθιστά από μόνη της πάντα την ανάγκη ρύθμισης του κύκλου, αλλά μπορεί να βελτιώσει γλυκόζη, λιπίδια και ενίοτε τη συχνότητα ωορρηξιών.

Σε γυναίκες με αυξημένο βάρος, οι οδηγίες αναφέρουν ότι εκτός από τον ενεργό τρόπο ζωής μπορεί να εξεταστεί, κατά περίπτωση, χρήση φαρμάκων για την παχυσαρκία όπως GLP-1 αγωνιστές ή ορλιστάτη, πάντα με ιατρική παρακολούθηση και με προσοχή στην αντισύλληψη όταν υπάρχει πιθανότητα εγκυμοσύνης. Σε επιλεγμένες σοβαρές περιπτώσεις παχυσαρκίας, μπορεί να τεθεί και θέμα βαριατρικής ή μεταβολικής χειρουργικής σύμφωνα με τα κριτήρια του γενικού πληθυσμού.

16

Θεραπεία όταν επιδιώκεται εγκυμοσύνη

Όταν ζητούμενο είναι η εγκυμοσύνη, η θεραπεία στις πολυκυστικές ωοθήκες στοχεύει στην πρόκληση ασφαλούς ωορρηξίας, με τη letrozole να αποτελεί σήμερα βασική πρώτη επιλογή.

Όταν ο στόχος είναι εγκυμοσύνη, η λογική αλλάζει: δεν θέλουμε απλώς «να έρθει περίοδος», αλλά να επιτευχθεί ωορρηξία με ασφάλεια και να αυξηθεί η πιθανότητα ζωντανής γέννησης.

Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες, η letrozole αποτελεί πρώτη επιλογή για πρόκληση ωορρηξίας σε γυναίκες με ανωορρηκτική υπογονιμότητα λόγω PCOS όταν δεν υπάρχουν άλλοι παράγοντες υπογονιμότητας. Όπου η letrozole δεν χρησιμοποιείται, μπορεί να εξεταστούν εναλλακτικά σχήματα, συνήθως με κλομιφαίνη ή συνδυασμό κλομιφαίνης και μετφορμίνης, ανάλογα με το ιστορικό.

Αν τα από του στόματος σχήματα αποτύχουν, οι οδηγίες προτείνουν ως επόμενο βήμα τις γοναδοτροπίνες πριν από πιο επεμβατικές επιλογές, ενώ σε ανθεκτικές περιπτώσεις ή όταν συνυπάρχουν και άλλοι παράγοντες υπογονιμότητας μπορεί να χρειαστεί IVF. Στις γυναίκες με PCOS δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στον κίνδυνο υπερδιέγερσης ωοθηκών, άρα η θεραπεία γονιμότητας πρέπει να γίνεται με σωστό πρωτόκολλο και εξειδικευμένη παρακολούθηση.

Παράλληλα, ο έλεγχος βάρους, η διακοπή καπνίσματος, ο μεταβολικός έλεγχος και η σωστή προεγκυμονολογική προετοιμασία αυξάνουν τις πιθανότητες επιτυχίας. Η θεραπεία γονιμότητας στο PCOS λειτουργεί καλύτερα όταν συνδυάζεται με συνολική φροντίδα και όχι όταν αντιμετωπίζεται ως αποσπασματική «χορήγηση χαπιών».

17

Ακμή, τριχοφυΐα και αραίωση μαλλιών

Η ακμή, η τριχοφυΐα και η αραίωση μαλλιών στις πολυκυστικές ωοθήκες σχετίζονται κυρίως με τον υπερανδρογονισμό και συχνά χρειάζονται ξεχωριστό θεραπευτικό πλάνο.

Για πολλές γυναίκες, το πιο επιβαρυντικό κομμάτι του PCOS δεν είναι η περίοδος αλλά η εικόνα σώματος: ακμή, τριχοφυΐα στο πρόσωπο ή στο σώμα, και αραίωση μαλλιών. Αυτά είναι εκδηλώσεις υπερανδρογονισμού και έχουν συχνά δυσανάλογο ψυχολογικό βάρος.

Σε γυναίκες που δεν επιδιώκουν εγκυμοσύνη, τα συνδυασμένα αντισυλληπτικά αποτελούν βασική θεραπευτική βάση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προστεθεί αντιανδρογονική θεραπεία, με τις κατευθυντήριες οδηγίες να αναφέρουν ότι η σπιρονολακτόνη σε χαμηλές έως μέτριες δόσεις φαίνεται να έχει ευνοϊκότερο προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών σε σχέση με άλλα αντιανδρογόνα, πάντα όμως με σωστή αντισύλληψη όταν υπάρχει πιθανότητα κύησης.

Για τη δυσάρεστη τριχοφυΐα προσώπου, οι οδηγίες δίνουν θέση και στις μηχανικές ή laser θεραπείες, οι οποίες μπορούν να μειώσουν την τριχοφυΐα αλλά και το ψυχολογικό φορτίο που τη συνοδεύει. Συνήθως απαιτούνται πολλαπλές συνεδρίες και το αποτέλεσμα είναι καλύτερο όταν ορμονική ρύθμιση και τοπική θεραπεία δουλεύουν μαζί.

Η αραίωση μαλλιών χρειάζεται ξεχωριστή αξιολόγηση, γιατί δεν έχει πάντα την ίδια βαρύτητα ή την ίδια αιτία σε όλες τις γυναίκες με PCOS. Το σημαντικό είναι να μη θεωρείται «δευτερεύον» σύμπτωμα: για πολλές γυναίκες είναι από τα πιο επιβαρυντικά στοιχεία της νόσου.

18

Ψυχολογία, ύπνος και ποιότητα ζωής

Οι πολυκυστικές ωοθήκες επηρεάζουν συχνά όχι μόνο το σώμα αλλά και τη διάθεση, την εικόνα σώματος, τον ύπνο και την καθημερινή ποιότητα ζωής.

Το PCOS επηρεάζει συχνά την καθημερινότητα περισσότερο από όσο φαίνεται στις εργαστηριακές εξετάσεις. Οι νεότερες οδηγίες ζητούν ρητά από τους επαγγελματίες υγείας να αναγνωρίζουν την επιβάρυνση στην ποιότητα ζωής και να ρωτούν ενεργά τι ενοχλεί περισσότερο κάθε γυναίκα: κύκλος, γονιμότητα, βάρος, δέρμα, μαλλιά ή διάθεση.

Η συχνότητα κατάθλιψης και άγχους είναι αυξημένη στο PCOS, γι’ αυτό και προτείνεται screening με κατάλληλα εργαλεία. Επίσης, οι οδηγίες επισημαίνουν ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η διαταραγμένη εικόνα σώματος και οι διατροφικές διαταραχές ή η διαταραγμένη λήψη τροφής, ανεξάρτητα από το βάρος της γυναίκας.

Ένα ακόμη σημείο που συχνά ξεχνιέται είναι ο ύπνος. Αν υπάρχει ροχαλητό, πρωινή κόπωση, μη αναζωογονητικός ύπνος ή ημερήσια υπνηλία, πρέπει να τίθεται το ενδεχόμενο αποφρακτικής υπνικής άπνοιας και να γίνεται σχετική διερεύνηση. Η χρόνια κακή ποιότητα ύπνου μπορεί να επιβαρύνει τόσο τον μεταβολισμό όσο και τη διάθεση.

Με απλά λόγια, η καλή αντιμετώπιση του PCOS είναι και ψυχολογική φροντίδα. Όχι μόνο φάρμακα και εξετάσεις.

19

Πότε να μιλήσετε με γιατρό

Χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν υπάρχουν επίμονα ακανόνιστες περίοδοι, απουσία περιόδου, έντονη ακμή, νέα τριχοφυΐα, δυσκολία σύλληψης ή μεταβολικές διαταραχές.

Χρειάζεται αξιολόγηση από γυναικολόγο ή ενδοκρινολόγο όταν υπάρχουν επίμονα ακανόνιστες περίοδοι, απουσία περιόδου για μεγάλα διαστήματα, έντονη ακμή, νέα ή επιδεινούμενη υπερτρίχωση, δυσκολία σύλληψης ή ταχεία αύξηση βάρους με μεταβολικές διαταραχές.

Υπάρχουν και περιπτώσεις που χρειάζονται πιο άμεση διερεύνηση: όταν ο υπερανδρογονισμός εμφανίζεται ξαφνικά ή γίνεται πολύ έντονος, όταν υπάρχει ταχεία επιδείνωση τριχοφυΐας, βαθύτερη φωνή, σημαντική αλωπεκία ή άλλα σημεία virilization. Τέτοια εικόνα δεν είναι τυπική για απλό PCOS και πρέπει να αποκλείονται άλλες αιτίες όπως όγκοι που παράγουν ανδρογόνα.

Πρακτικά, πριν από την επίσκεψη βοηθά να έχετε μαζί σας ημερολόγιο κύκλου, παλιές εξετάσεις, λίστα φαρμάκων ή συμπληρωμάτων, βάρος ή μεταβολές τελευταίων ετών και σαφή εικόνα για το τι είναι ο βασικός σας στόχος: κύκλος, συμπτώματα, μεταβολικός έλεγχος ή εγκυμοσύνη.

20

Συχνές ερωτήσεις

Οι πιο συχνές απορίες για τις πολυκυστικές ωοθήκες αφορούν το αν είναι το ίδιο με «κύστεις», ποιες εξετάσεις χρειάζονται και αν επηρεάζεται η εγκυμοσύνη.

21

Τι να θυμάστε

Αυτό που αξίζει κυρίως να θυμάστε για τις πολυκυστικές ωοθήκες είναι ότι πρόκειται για διαχειρίσιμη κατάσταση, αρκεί να αντιμετωπιστεί οργανωμένα και όχι αποσπασματικά.

22

Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Βιβλιογραφία & Πηγές