Αναβολικά και Υψηλή Οιστραδιόλη στους Άνδρες: Τι Σημαίνει και Ποιες Εξετάσεις Χρειάζονται;

1
Τι είναι η οιστραδιόλη στους άνδρες;

Η οιστραδιόλη είναι ένα από τα σημαντικότερα οιστρογόνα και δεν αποτελεί αποκλειστικά «γυναικεία ορμόνη». Υπάρχει φυσιολογικά και στους άνδρες και συμμετέχει, μεταξύ άλλων, στη διατήρηση της οστικής υγείας, στη σεξουαλική λειτουργία και στη συνολική ορμονική ισορροπία.

Στους άνδρες σημαντικό μέρος της οιστραδιόλης προκύπτει από τη μετατροπή ανδρογόνων μέσω του ενζύμου αρωματάση. Η τεστοστερόνη μπορεί να μετατραπεί σε οιστραδιόλη, ενώ η δραστηριότητα της αρωματάσης υπάρχει σε διάφορους ιστούς, μεταξύ των οποίων και ο λιπώδης ιστός.

Επομένως, ο στόχος δεν είναι η οιστραδιόλη να είναι «μηδενική». Τόσο οι υπερβολικά υψηλές όσο και οι υπερβολικά χαμηλές συγκεντρώσεις μπορεί να έχουν κλινική σημασία.

2Γιατί μπορεί να αυξηθεί η οιστραδιόλη με αναβολικά;

Τα αναβολικά-ανδρογόνα στεροειδή είναι ουσίες συγγενείς με την τεστοστερόνη. Η επίδρασή τους στην οιστραδιόλη δεν είναι ίδια για κάθε ουσία, αλλά όταν υπάρχει μεγάλη ποσότητα τεστοστερόνης ή άλλου κατάλληλου υποστρώματος, ένα μέρος μπορεί να μετατραπεί μέσω της αρωματάσης σε οιστρογόνα.

Γι’ αυτό ένας άνδρας που χρησιμοποιεί εξωγενή τεστοστερόνη μπορεί να εμφανίσει ταυτόχρονα:

• πολύ υψηλή ή υπερφυσιολογική τεστοστερόνη,
• αυξημένη οιστραδιόλη,
• πολύ χαμηλή LH,
• πολύ χαμηλή FSH.

Ο συγκεκριμένος συνδυασμός είναι διαφορετικός από εκείνον ενός άνδρα που δεν λαμβάνει εξωγενή ανδρογόνα και έχει αυξημένη οιστραδιόλη για άλλη αιτία.

Η ερμηνεία επομένως απαιτεί να γνωρίζουμε τι λαμβάνεται, πότε έγινε η τελευταία χορήγηση και σε ποια φάση της χρήσης ή της διακοπής πραγματοποιήθηκε η αιμοληψία.

3Ποια αναβολικά μπορούν να αυξήσουν περισσότερο την οιστραδιόλη;

Δεν έχουν όλα τα αναβολικά την ίδια δυνατότητα μετατροπής σε οιστρογόνα. Η εξωγενής τεστοστερόνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ουσίας που μπορεί να αρωματοποιηθεί.

Αντίθετα, δεν είναι σωστό να θεωρείται ότι κάθε αναβολικό αυξάνει την οιστραδιόλη με τον ίδιο μηχανισμό ή στον ίδιο βαθμό. Επιπλέον, πολλοί χρήστες συνδυάζουν περισσότερες από μία ουσίες, γεγονός που κάνει την εργαστηριακή εικόνα ακόμη πιο σύνθετη.

Η πληροφορία για το ακριβές σκεύασμα είναι συνεπώς σημαντική για τον ιατρό. Το εργαστήριο μπορεί να δείξει την ορμονική εικόνα, αλλά δεν μπορεί μόνο από τις τιμές να προσδιορίσει με βεβαιότητα ποια ουσία χρησιμοποιήθηκε.

4Υψηλή οιστραδιόλη σημαίνει πάντα πρόβλημα;

Όχι. Ένα αποτέλεσμα πάνω από το όριο αναφοράς δεν πρέπει να μεταφράζεται αυτόματα ως πάθηση ούτε να αντιμετωπίζεται απομονωμένα.

Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη:

• η πραγματική τιμή και το εύρος αναφοράς του συγκεκριμένου εργαστηρίου,
• η μέθοδος της εξέτασης,
• η τιμή της τεστοστερόνης,
• η SHBG,
• η LH και η FSH,
• η ύπαρξη συμπτωμάτων,
• η χρήση τεστοστερόνης ή άλλων ορμονικών ουσιών,
• η παχυσαρκία και η ποσότητα λιπώδους ιστού,
• η ηπατική και νεφρική λειτουργία,
• τυχόν άλλα φάρμακα ή παθήσεις.

Ιδιαίτερα σε άτομο χωρίς συμπτώματα, μία μικρή εργαστηριακή απόκλιση χρειάζεται πρώτα σωστή επιβεβαίωση και συνολική ερμηνεία.

5Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν;

Η αυξημένη οιστραδιόλη μπορεί να είναι εντελώς ασυμπτωματική. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, δεν είναι ειδικά και δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι ευθύνεται η οιστραδιόλη.

Μπορεί να αναφέρονται:

• ευαισθησία ή πόνος στις θηλές,
• ανάπτυξη γυναικομαστίας,
• μεταβολές στη σεξουαλική επιθυμία,
• διαταραχές στύσης,
• μεταβολές στη διάθεση,
• αίσθημα κατακράτησης υγρών ή αύξηση βάρους.

Πολλά από αυτά μπορούν να σχετίζονται επίσης με μεγάλες διακυμάνσεις της τεστοστερόνης, με την προλακτίνη, με άλλα φάρμακα ή με μη ορμονικά αίτια. Για τον λόγο αυτό το σύμπτωμα και το εργαστηριακό αποτέλεσμα πρέπει να αξιολογούνται μαζί.

6Οιστραδιόλη και γυναικομαστία

Η γυναικομαστία είναι η ανάπτυξη αδενικού μαστικού ιστού στον άνδρα. Δεν πρέπει να συγχέεται με την απλή συσσώρευση λίπους στην περιοχή του θώρακα.

Η ανάπτυξη γυναικομαστίας σχετίζεται περισσότερο με τη συνολική ισορροπία οιστρογονικής και ανδρογονικής δράσης παρά με έναν συγκεκριμένο αριθμό οιστραδιόλης.

Αυτό έχει πρακτική σημασία: ένας άνδρας μπορεί να εμφανίσει γυναικομαστία χωρίς θεαματικά αυξημένη οιστραδιόλη, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να έχει υψηλότερη εργαστηριακή τιμή χωρίς κλινικά εμφανή γυναικομαστία.

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Ανδρολογίας, στην αξιολόγηση γυναικομαστίας μπορούν να συμπεριληφθούν η τεστοστερόνη, η οιστραδιόλη, η SHBG, η LH, η FSH, η TSH, η προλακτίνη και, όταν υπάρχει σχετική ένδειξη, επιπλέον βιοχημικές ή ογκολογικές εξετάσεις.

7Οιστραδιόλη και τεστοστερόνη: γιατί πρέπει να μετρώνται μαζί;

Η οιστραδιόλη χωρίς τεστοστερόνη δίνει μόνο ένα μέρος της εικόνας. Ιδιαίτερα στον χρήστη αναβολικών, η συγκέντρωση τεστοστερόνης μπορεί να είναι πολύ διαφορετική από τη φυσιολογική.

Για παράδειγμα:

Υψηλή τεστοστερόνη + υψηλή οιστραδιόλη + κατασταλμένες LH/FSH
είναι συμβατή με επίδραση εξωγενούς ανδρογόνου στον υποθαλαμοϋποφυσιακό-γοναδικό άξονα, εφόσον υπάρχει αντίστοιχο ιστορικό.

Χαμηλή τεστοστερόνη + χαμηλές LH/FSH μετά τη διακοπή
μπορεί να υποδηλώνει ότι ο άξονας εξακολουθεί να βρίσκεται σε καταστολή.

Χαμηλή τεστοστερόνη + αυξημένες LH/FSH
αποτελεί διαφορετικό ορμονικό πρότυπο και στρέφει τη διερεύνηση περισσότερο προς πρωτοπαθή δυσλειτουργία των όρχεων.

Γι’ αυτό η εξέταση δεν πρέπει να περιορίζεται στη φράση «βγήκε υψηλή η οιστραδιόλη».

8Τι δείχνουν LH και FSH;

Η LH – ωχρινοτρόπος ορμόνη και η FSH – θυλακιοτρόπος ορμόνη παράγονται από την υπόφυση και αποτελούν βασικούς δείκτες λειτουργίας του ανδρικού αναπαραγωγικού άξονα.

Η LH διεγείρει φυσιολογικά τους όρχεις για παραγωγή τεστοστερόνης, ενώ η FSH έχει σημαντικό ρόλο στη σπερματογένεση.

Η χορήγηση εξωγενούς τεστοστερόνης ή αναβολικών μπορεί μέσω αρνητικής ανατροφοδότησης να μειώσει έντονα την παραγωγή LH και FSH. Σε ενεργό χρήση δεν είναι επομένως ασυνήθιστο να παρατηρούνται πολύ χαμηλές ή μη ανιχνεύσιμες γοναδοτροπίνες.

Η καταστολή αυτή είναι επίσης ο λόγος για τον οποίο η εξωγενής τεστοστερόνη και τα αναβολικά μπορούν να επηρεάσουν την παραγωγή σπέρματος και τη γονιμότητα.

9Τι ρόλο έχει η SHBG;

Η SHBG – σφαιρίνη δέσμευσης των ορμονών του φύλου είναι πρωτεΐνη του αίματος που δεσμεύει μέρος της τεστοστερόνης και της οιστραδιόλης.

Η τιμή της είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε εάν η ολική τεστοστερόνη αντιπροσωπεύει σωστά τη διαθέσιμη ορμονική δραστηριότητα.

Χαμηλή ή υψηλή SHBG μπορεί να αλλάξει σημαντικά την ερμηνεία της ολικής τεστοστερόνης. Για αυτό, σε επιλεγμένες περιπτώσεις χρειάζεται εκτίμηση της ελεύθερης τεστοστερόνης με κατάλληλη μέθοδο ή υπολογισμό βάσει ολικής τεστοστερόνης, SHBG και λευκωματίνης.

Η SHBG επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και δεν είναι ειδικός δείκτης χρήσης αναβολικών. Μεταβολές της μπορούν να παρατηρηθούν μεταξύ άλλων σε διαταραχές του θυρεοειδούς, ηπατικές παθήσεις, παχυσαρκία και μεταβολικές καταστάσεις.

10Πότε χρειάζεται να μετρηθεί η προλακτίνη;

Η προλακτίνη δεν είναι απαραίτητο να θεωρείται η αιτία κάθε συμπτώματος που εμφανίζεται κατά τη χρήση αναβολικών. Είναι όμως χρήσιμη σε συγκεκριμένα κλινικά σενάρια.

Η μέτρησή της αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν υπάρχουν:

• γυναικομαστία που χρειάζεται διερεύνηση,
• έκκριση από τη θηλή,
• σημαντική μείωση libido,
• στυτική δυσλειτουργία,
• ανεξήγητα χαμηλή τεστοστερόνη,
• χαμηλές γοναδοτροπίνες χωρίς σαφή εξήγηση,
• συμπτώματα που δημιουργούν υποψία υπερπρολακτιναιμίας.

Ένα ήπια αυξημένο αποτέλεσμα προλακτίνης επίσης δεν πρέπει να υπερερμηνεύεται. Το στρες της αιμοληψίας, η έντονη άσκηση και ορισμένα φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν τη μέτρηση και συχνά χρειάζεται επιβεβαίωση υπό κατάλληλες συνθήκες.

11Ποιες εξετάσεις χρειάζονται;

Σε άνδρα που αναφέρει χρήση τεστοστερόνης ή αναβολικών και εμφανίζει αυξημένη οιστραδιόλη, ο βασικός ορμονικός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει:

• Οιστραδιόλη
• Ολική τεστοστερόνη
• SHBG
• LH – ωχρινοτρόπος ορμόνη
• FSH – θυλακιοτρόπος ορμόνη
• Προλακτίνη, όταν υπάρχει ένδειξη

Ανάλογα με την κλινική εικόνα μπορεί να χρειαστούν επιπλέον:

• TSH και έλεγχος θυρεοειδούς,
• ηπατικά ένζυμα και χολερυθρίνη,
• κρεατινίνη και εκτίμηση νεφρικής λειτουργίας,
• γενική αίματος και αιματοκρίτης,
• λιπιδαιμικός έλεγχος,
• β-hCG και άλλοι δείκτες όταν υπάρχει κλινική υποψία συγκεκριμένης παθολογίας,
• σπερμοδιάγραμμα όταν τίθεται θέμα γονιμότητας.

12Πώς ερμηνεύονται οι συνδυασμοί των αποτελεσμάτων;

Οι παραπάνω συνδυασμοί είναι ενδεικτικοί και όχι διαγνωστικοί από μόνοι τους. Το ιστορικό της χρήσης είναι καθοριστικό.

13Η σημασία της μεθόδου μέτρησης της οιστραδιόλης

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαστηριακά σημεία του θέματος.

Οι φυσιολογικές συγκεντρώσεις οιστραδιόλης στους άνδρες είναι αρκετά χαμηλότερες από εκείνες που παρατηρούνται σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Σε χαμηλές συγκεντρώσεις, ορισμένες συνήθεις ανοσολογικές μέθοδοι μπορεί να εμφανίζουν μεγαλύτερη αναλυτική αβεβαιότητα.

Όταν απαιτείται ιδιαίτερα ακριβής εκτίμηση χαμηλών συγκεντρώσεων οιστραδιόλης, η υγρή χρωματογραφία σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας θεωρείται μέθοδος υψηλής αναλυτικής ειδικότητας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μέτρηση οιστραδιόλης στους άνδρες πρέπει υποχρεωτικά να γίνεται με αυτή τη μέθοδο. Σημαίνει όμως ότι ένα αποτέλεσμα που δεν ταιριάζει καθόλου με την κλινική εικόνα πρέπει να αξιολογείται λαμβάνοντας υπόψη και τη χρησιμοποιούμενη εργαστηριακή μέθοδο.

Επίσης δεν είναι σωστό να συγκρίνονται μηχανικά αποτελέσματα από διαφορετικά εργαστήρια χωρίς να εξετάζονται η μέθοδος και τα αντίστοιχα όρια αναφοράς.

14Τι συμβαίνει μετά τη διακοπή των αναβολικών;

Η διακοπή των αναβολικών δεν σημαίνει ότι ο ορμονικός άξονας επανέρχεται την επόμενη ημέρα στη φυσιολογική λειτουργία.

Μετά από παρατεταμένη χρήση μπορεί να παραμένουν για κάποιο διάστημα:

• χαμηλή ενδογενής τεστοστερόνη,
• χαμηλή LH,
• χαμηλή FSH,
• μειωμένη παραγωγή σπέρματος,
• μειωμένη libido,
• κόπωση και μεταβολές στη διάθεση.

Η διάρκεια της ανάκαμψης παρουσιάζει σημαντική διακύμανση μεταξύ των ατόμων και επηρεάζεται από τη διάρκεια και το είδος της έκθεσης καθώς και από ατομικούς παράγοντες.

Για αυτό τα αποτελέσματα ενός άνδρα που βρίσκεται σε ενεργό χρήση δεν πρέπει να ερμηνεύονται με τον ίδιο τρόπο όπως τα αποτελέσματα κάποιου που έχει διακόψει.

15Παχυσαρκία και αυξημένη οιστραδιόλη

Η αυξημένη οιστραδιόλη σε άνδρα δεν οφείλεται απαραίτητα στα αναβολικά. Ο λιπώδης ιστός διαθέτει δραστηριότητα αρωματάσης και η αυξημένη λιπώδης μάζα μπορεί να μεταβάλλει τη σχέση ανδρογόνων και οιστρογόνων.

Σε άνδρες με παχυσαρκία μπορεί επίσης να συνυπάρχουν χαμηλότερη SHBG και αλλαγές στις συγκεντρώσεις της ολικής και ελεύθερης τεστοστερόνης.

Επομένως η σύνθεση σώματος αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ερμηνείας, ιδιαίτερα όταν η οιστραδιόλη είναι αυξημένη χωρίς σαφή εξήγηση.

16Άλλες αιτίες αυξημένης οιστραδιόλης

Ακόμη και όταν υπάρχει ιστορικό χρήσης αναβολικών, δεν πρέπει κάθε παθολογικό αποτέλεσμα να αποδίδεται αυτόματα σε αυτά.

Η διαφοροδιάγνωση, ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να περιλαμβάνει:

• παχυσαρκία,
• ηπατική δυσλειτουργία,
• διαταραχές του θυρεοειδούς,
• ορισμένα φάρμακα,
• πρωτοπαθή ή δευτεροπαθή υπογοναδισμό,
• σπανιότερες ενδοκρινικές διαταραχές,
• και, σε συγκεκριμένα κλινικά σενάρια, ορμονοπαραγωγούς όγκους των όρχεων ή άλλης εντόπισης.

Η πιθανότητα των τελευταίων είναι πολύ μικρότερη από τις συνηθέστερες αιτίες, αλλά αυτός είναι ο λόγος που πολύ υψηλή ή ανεξήγητη οιστραδιόλη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως «παρενέργεια των αναβολικών».

17Πότε χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση;

Ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν η αυξημένη οιστραδιόλη:

• είναι σημαντικά αυξημένη και δεν εξηγείται από το ιστορικό,
• παραμένει αυξημένη σε επαναληπτικό έλεγχο,
• συνοδεύεται από εμφανή γυναικομαστία,
• συνδυάζεται με πολύ χαμηλή τεστοστερόνη εκτός ενεργού χρήσης αναβολικών,
• συνοδεύεται από παθολογικές LH ή FSH που δεν ταιριάζουν με το αναμενόμενο πρότυπο,
• συνδυάζεται με σημαντικά αυξημένη προλακτίνη,
• συνοδεύεται από ψηλαφητή μάζα στον όρχι,
• συνοδεύεται από ύποπτη μονόπλευρη αλλοίωση του μαστού.

Στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να χρειαστούν επιπλέον ορμονικές εξετάσεις ή απεικονιστικός έλεγχος, ανάλογα με τα ευρήματα της κλινικής εξέτασης.

18Τι δεν πρέπει να γίνεται με βάση ένα αποτέλεσμα οιστραδιόλης;

Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η αυτόματη προσπάθεια «διόρθωσης» της εργαστηριακής τιμής χωρίς να έχει προηγηθεί ιατρική αξιολόγηση.

Ιδιαίτερα προβληματική είναι η χρήση αναστολέων της αρωματάσης αποκλειστικά επειδή η οιστραδιόλη βρέθηκε πάνω από το εργαστηριακό όριο.

Η οιστραδιόλη έχει φυσιολογικές λειτουργίες και στον άνδρα. Υπερβολική καταστολή της μπορεί να έχει ανεπιθύμητες συνέπειες, μεταξύ άλλων για τα οστά και τη σεξουαλική λειτουργία.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη γυναικομαστία δεν υποστηρίζουν τη γενικευμένη χρήση αναστολέων της αρωματάσης ως αυτόματη θεραπευτική στρατηγική για όλους τους άνδρες με γυναικομαστία.

19Πρακτικός εργαστηριακός αλγόριθμος

Με απλά λόγια, για τον χρήστη αναβολικών το ερώτημα δεν είναι μόνο «πόση είναι η οιστραδιόλη;» αλλά:

Οιστραδιόλη → Τεστοστερόνη → LH / FSH → SHBG → Προλακτίνη → Κλινική εικόνα

20Συχνές ερωτήσεις

21Χρήσιμες σελίδες

22Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές

1. Kanakis GA, et al. EAA clinical practice guidelines—gynecomastia evaluation and management. Andrology. 2019.
   PubMed
2. Bhasin S, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline.
   Endocrine Society
3. Rosner W, et al. Challenges to the Measurement of Estradiol: An Endocrine Society Position Statement. J Clin Endocrinol Metab. 2013.
   Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism
4. Corona G, et al. Consequences of Anabolic-Androgenic Steroid Abuse in Males.
   PubMed
5. Basaria S. Androgen abuse in athletes: detection and consequences. J Clin Endocrinol Metab. 2010.
   PubMed
6. Gårevik N, et al. Long term perturbation of endocrine parameters and cholesterol metabolism after discontinued abuse of anabolic androgenic steroids.
   PubMed
7. Rasmussen JJ, et al. Former Abusers of Anabolic Androgenic Steroids Exhibit Decreased Testosterone Levels and Hypogonadal Symptoms Years after Cessation.
   PubMed
8. National Institute on Drug Abuse. Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs.
   NIDA

Το περιεχόμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η ερμηνεία ορμονικών εξετάσεων εξαρτάται από το ιστορικό, την κλινική εικόνα, τη χρησιμοποιούμενη εργαστηριακή μέθοδο και τα όρια αναφοράς του εργαστηρίου.