Αναβολικά και PSA: Μπορεί η Τεστοστερόνη να Επηρεάσει το PSA και τον Προστάτη;

1Τι είναι το PSA;

Το PSA – ειδικό προστατικό αντιγόνο είναι πρωτεΐνη που παράγεται κυρίως από τα επιθηλιακά κύτταρα του προστάτη. Μικρή ποσότητα περνά φυσιολογικά στην κυκλοφορία του αίματος και μπορεί να μετρηθεί εργαστηριακά.

Η συγκέντρωσή του μπορεί να μεταβάλλεται όταν αλλάζει η δραστηριότητα, ο όγκος ή η κατάσταση του προστατικού ιστού. Ο προστάτης είναι ανδρογονοεξαρτώμενο όργανο και η τεστοστερόνη, καθώς και η μετατροπή της σε διυδροτεστοστερόνη, συμμετέχουν στη φυσιολογία του.

Γι’ αυτό η ορμονική κατάσταση αποτελεί έναν από τους παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την ερμηνεία του PSA. [1]

2Είναι το PSA εξέταση για καρκίνο;

Όχι με την έννοια ενός αυτόνομου διαγνωστικού τεστ.

Το PSA χρησιμοποιείται στην εκτίμηση του κινδύνου για καρκίνο του προστάτη, αλλά μία αυξημένη τιμή δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει καρκίνος και μία χαμηλή τιμή δεν αποκλείει απόλυτα την παρουσία του.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες περιγράφουν το PSA ως ειδικό για τον προστάτη αλλά όχι ειδικό για τον καρκίνο. [1]

Μπορεί να αυξηθεί σε:

• καλοήθη υπερπλασία του προστάτη,
• προστατίτιδα,
• ουρολοίμωξη,
• οξεία επίσχεση ούρων,
• μεγαλύτερο όγκο προστάτη,
• πρόσφατους ουρολογικούς χειρισμούς,
• και καρκίνο του προστάτη.

Επομένως, «αυξημένο PSA» δεν είναι διάγνωση. Είναι ένα εργαστηριακό εύρημα που πρέπει να εντάσσεται στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο.

3Πώς σχετίζεται η τεστοστερόνη με τον προστάτη;

Η λειτουργία του προστάτη εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τα ανδρογόνα. Η τεστοστερόνη εισέρχεται στα προστατικά κύτταρα και ένα μέρος της μετατρέπεται μέσω της 5α-αναγωγάσης σε διυδροτεστοστερόνη.

Η παραγωγή PSA είναι επίσης ανδρογονοεξαρτώμενη. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν άνδρα με υπογοναδισμό, στον οποίο η δραστηριότητα του προστατικού ιστού και η παραγωγή PSA μπορεί να είναι σχετικά χαμηλότερες.

Όταν η τεστοστερόνη αποκατασταθεί προς φυσιολογικές συγκεντρώσεις, το PSA σε ορισμένους άνδρες μπορεί να αυξηθεί σε σχέση με τη χαμηλή αρχική τιμή.

Η αύξηση αυτή επομένως δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται αυτομάτως παθολογική. Πρέπει να εξετάζεται πόσο αυξήθηκε, σε πόσο χρόνο, από ποια αρχική τιμή και υπό ποιες συνθήκες.

4Μπορεί η εξωγενής τεστοστερόνη να αυξήσει το PSA;

Ναι, μπορεί να προκαλέσει μικρή αύξηση. Αυτό έχει παρατηρηθεί κυρίως σε άνδρες με πραγματικό υπογοναδισμό, όταν η τεστοστερόνη επανέρχεται από χαμηλές σε φυσιολογικές συγκεντρώσεις.

Στη μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη TRAVERSE, η θεραπεία τεστοστερόνης σε κατάλληλα επιλεγμένους άνδρες με υπογοναδισμό συνδέθηκε με μεγαλύτερη αύξηση του PSA σε σχέση με το εικονικό φάρμακο, ιδιαίτερα κατά τον πρώτο χρόνο. Παράλληλα, τα σοβαρά προστατικά συμβάματα ήταν συνολικά σπάνια και δεν παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά στην εμφάνιση καρκίνου υψηλού βαθμού μεταξύ των δύο ομάδων. [5]

Αυτό όμως αφορά ιατρικά ελεγχόμενη θεραπεία υποκατάστασης σε επιλεγμένους άνδρες. Δεν αποτελεί απόδειξη ότι οποιαδήποτε δόση τεστοστερόνης ή οποιαδήποτε χρήση αναβολικών είναι ασφαλής.

5Τι γνωρίζουμε για τα αναβολικά;

Για τη μη ιατρική χρήση αναβολικών-ανδρογόνων στεροειδών, τα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με το PSA και τον μακροχρόνιο κίνδυνο για τον προστάτη είναι σαφώς πιο περιορισμένα από ό,τι για την εγκεκριμένη θεραπεία τεστοστερόνης.

Δεν είναι επιστημονικά σωστό να χρησιμοποιούμε αποτελέσματα μελετών στις οποίες άνδρες με υπογοναδισμό έλαβαν ελεγχόμενες θεραπευτικές δόσεις και να θεωρούμε ότι ισχύουν αυτομάτως για:

• πολύ μεγαλύτερες δόσεις ανδρογόνων,
• συνδυασμούς πολλών αναβολικών ουσιών,
• επαναλαμβανόμενους ή μακροχρόνιους κύκλους,
• σκευάσματα άγνωστης καθαρότητας ή περιεκτικότητας,
• παράλληλη χρήση άλλων ορμονικών ή φαρμακευτικών ουσιών.

Υπάρχουν περιορισμένα ανθρώπινα δεδομένα που έχουν περιγράψει προστατικές μεταβολές σε χρήστες αναβολικών, αλλά η διαθέσιμη τεκμηρίωση δεν επιτρέπει ακριβή ποσοτικοποίηση του μακροχρόνιου κινδύνου. [8]

6Θεραπεία τεστοστερόνης και αναβολικά δεν είναι το ίδιο

Η διάκριση είναι απαραίτητη, επειδή διαφορετικά μπορεί να δημιουργηθεί λανθασμένη αίσθηση ασφάλειας.

Θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης σημαίνει χορήγηση τεστοστερόνης σε άνδρα με τεκμηριωμένο υπογοναδισμό, με στόχο την αποκατάσταση των επιπέδων σε φυσιολογικό εύρος και με συστηματική ιατρική παρακολούθηση.

Μη ιατρική χρήση αναβολικών μπορεί να σημαίνει υπερφυσιολογικές συγκεντρώσεις ανδρογόνων, διαφορετικούς συνδυασμούς ουσιών και πολύ διαφορετικό προφίλ κινδύνου.

Οι οδηγίες για τη θεραπεία υποκατάστασης μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες αρχές για την κατανόηση της εργαστηριακής παρακολούθησης. Δεν αποτελούν όμως πρωτόκολλο που καθιστά ασφαλή τη μη ιατρική χρήση αναβολικών.

7Πότε έχει αξία μια αρχική μέτρηση PSA;

Η ύπαρξη μιας πραγματικής αρχικής τιμής πριν από την έναρξη ιατρικά χορηγούμενης τεστοστερόνης μπορεί να είναι πολύ πιο χρήσιμη από μια πρώτη μέτρηση που πραγματοποιείται αρκετούς μήνες αργότερα.

Επιτρέπει να γνωρίζουμε εάν το PSA άλλαξε και κατά πόσο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνδρας 35 ή 40 ετών πρέπει να κάνει PSA μόνο επειδή χρησιμοποιεί ή πρόκειται να χρησιμοποιήσει τεστοστερόνη.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες για πρώιμη ανίχνευση προτείνουν εξατομικευμένη προσέγγιση σε ενημερωμένους άνδρες, συνήθως:

• από τα 50 έτη στον γενικό πληθυσμό,
• από τα 45 έτη σε άνδρες με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου προστάτη σε νεότερη ηλικία,
• από τα 45 έτη σε άνδρες αφρικανικής καταγωγής,
• από τα 40 έτη σε φορείς παθογόνου μετάλλαξης BRCA2. [1]

Η American Urological Association συστήνει επίσης αρχική μέτρηση PSA σε άνδρες άνω των 40 ετών πριν από την έναρξη θεραπείας τεστοστερόνης. [3]

8Τι σημαίνει μια μικρή αύξηση του PSA;

Μια μικρή μεταβολή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί από μόνη της ως καρκίνος ούτε αποτελεί απόδειξη προστατικής βλάβης.

Για παράδειγμα, PSA 0,8 ng/mL πριν από την έναρξη θεραπείας και 1,1 ng/mL αρκετούς μήνες αργότερα πρέπει να αξιολογηθεί στο συνολικό πλαίσιο και όχι ως απομονωμένος αριθμός.

Συνεκτιμώνται:

• η αρχική τιμή,
• η ηλικία,
• το χρονικό διάστημα μεταξύ των μετρήσεων,
• η ορμονική κατάσταση πριν και μετά,
• τα συμπτώματα από το ουροποιητικό,
• πιθανή λοίμωξη ή προστατίτιδα,
• πρόσφατοι ουρολογικοί χειρισμοί,
• φάρμακα που μεταβάλλουν το PSA,
• το οικογενειακό ιστορικό.

Το PSA πρέπει επομένως να αντιμετωπίζεται ως δυναμικός εργαστηριακός δείκτης μέσα σε κλινικό πλαίσιο.

9Πότε η μεταβολή χρειάζεται αξιολόγηση;

Οι οδηγίες της Endocrine Society για άνδρες που λαμβάνουν θεραπεία τεστοστερόνης λόγω υπογοναδισμού προτείνουν ουρολογική αξιολόγηση κατά τον πρώτο χρόνο όταν επιβεβαιωθεί, μεταξύ άλλων:

• αύξηση του PSA μεγαλύτερη από 1,4 ng/mL σε σχέση με την αρχική τιμή,
• PSA πάνω από 4,0 ng/mL,
• ή ύποπτο εύρημα κατά την κλινική εξέταση του προστάτη. [2]

Επιπλέον, μικρότερη αύξηση δεν σημαίνει ότι μπορεί πάντοτε να αγνοηθεί. Η ηλικία, η αρχική τιμή, η διάρκεια της μεταβολής, το οικογενειακό ιστορικό και η συνολική κλινική εικόνα μπορούν να αλλάξουν την εκτίμηση.

10Άλλες αιτίες αυξημένου PSA

Όταν ένας άνδρας που χρησιμοποιεί τεστοστερόνη ή αναβολικά δει αυξημένο PSA, ένα συχνό λάθος είναι να θεωρήσει ότι η μεταβολή οφείλεται υποχρεωτικά στην ορμόνη.

Πρέπει να εξετάζονται και άλλες πιθανές αιτίες:

• καλοήθης υπερπλασία του προστάτη,
• οξεία ή χρόνια προστατική φλεγμονή,
• ουρολοίμωξη,
• οξεία επίσχεση ούρων,
• πρόσφατη βιοψία,
• άλλοι ουρολογικοί χειρισμοί,
• βιολογική διακύμανση της τιμής,
• διαφορές μεταξύ εργαστηριακών μεθόδων,
• και φυσικά πιθανότητα νεοπλασίας.

Αντίστοιχα, ορισμένα φάρμακα μπορούν να μειώσουν την τιμή και να δημιουργήσουν λανθασμένη εντύπωση αν δεν είναι γνωστή η φαρμακευτική αγωγή.

11Προστατίτιδα και ουρολοίμωξη

Η προστατική φλεγμονή και οι λοιμώξεις του ουροποιητικού μπορούν να προκαλέσουν σημαντική αύξηση του PSA. Σε εμπύρετη ουρολοίμωξη η αύξηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα μεγάλη και η επάνοδος προς την προηγούμενη τιμή να απαιτήσει χρόνο. [1]

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν συνυπάρχουν:

• πυρετός ή ρίγος,
• δυσουρία,
• συχνοουρία,
• πόνος στο περίνεο ή χαμηλά στην κοιλιά,
• δυσκολία στην ούρηση,
• θολά ή αιματηρά ούρα.

Σε τέτοιο πλαίσιο, η ερμηνεία του PSA χωρίς να συνεκτιμηθεί η πιθανότητα λοίμωξης μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένο συμπέρασμα.

Δεν είναι σωστό να χορηγείται εμπειρικά αντιβίωση αποκλειστικά με στόχο «να πέσει το PSA» όταν δεν υπάρχουν ενδείξεις λοίμωξης.

12Εκσπερμάτιση, ποδήλατο και άσκηση πριν την εξέταση

Για αξιόπιστη σύγκριση διαδοχικών μετρήσεων είναι χρήσιμο οι συνθήκες να είναι όσο γίνεται παρόμοιες.

Η πρόσφατη εκσπερμάτιση μπορεί να προκαλέσει μικρή παροδική αύξηση του PSA σε ορισμένους άνδρες. Για αυτό, όταν επαναλαμβάνεται μια οριακή ή αυξημένη τιμή, συνήθως προτιμάται η μέτρηση να γίνεται χωρίς πρόσφατη εκσπερμάτιση. [1]

Η επίδραση της ποδηλασίας δεν είναι ίδια σε όλες τις μελέτες. Αν έχει προηγηθεί πολύωρη ή ιδιαίτερα έντονη ποδηλασία με σημαντική πίεση στο περίνεο, είναι χρήσιμο να αναφερθεί στον ιατρό όταν αξιολογείται μια οριακή μεταβολή.

Η συνηθισμένη μυϊκή άσκηση δεν έχει την ίδια σημασία για το PSA που μπορεί να έχει για άλλους δείκτες, όπως η CK ή οι τρανσαμινάσες. Δεν πρέπει επομένως να αποδίδεται κάθε μικρή διαφορά του PSA στην προπόνηση.

13Καλοήθης υπερπλασία προστάτη

Η καλοήθης υπερπλασία του προστάτη γίνεται συχνότερη με την αύξηση της ηλικίας και μπορεί να συνοδεύεται από υψηλότερο PSA, επειδή υπάρχει μεγαλύτερη ποσότητα προστατικού ιστού που παράγει το αντιγόνο.

Πιθανά συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• ασθενέστερη ροή ούρων,
• καθυστέρηση στην έναρξη της ούρησης,
• διακοπτόμενη ροή,
• συχνοουρία,
• νυκτουρία,
• αίσθημα ατελούς κένωσης.

Τα συμπτώματα αυτά δεν σημαίνουν από μόνα τους καρκίνο. Αντίστοιχα, ο πρώιμος καρκίνος του προστάτη μπορεί να μην προκαλεί καθόλου συμπτώματα.

PSA και συμπτώματα επομένως αποτελούν διαφορετικές πληροφορίες που πρέπει να αξιολογούνται μαζί με τα υπόλοιπα δεδομένα.

14Φιναστερίδη και δουταστερίδη: μια σημαντική παγίδα

Η φιναστερίδη και η δουταστερίδη αναστέλλουν την 5α-αναγωγάση και μπορούν να μειώσουν σημαντικά το PSA.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες αναφέρουν ότι οι αναστολείς 5α-αναγωγάσης μπορούν να μειώσουν την τιμή περίπου κατά 50%. [1] Η επίδραση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία όταν το αποτέλεσμα χρησιμοποιείται για παρακολούθηση.

Το θέμα αφορά και ορισμένους χρήστες τεστοστερόνης ή αναβολικών, επειδή μπορεί να λαμβάνουν παράλληλα φιναστερίδη για τριχόπτωση ή δουταστερίδη για ουρολογική ένδειξη.

Δεν πρέπει να διακόπτεται ή να αρχίζει τέτοιο φάρμακο μόνο και μόνο για να αλλάξει η τιμή PSA χωρίς ιατρική οδηγία.

15Ολικό και ελεύθερο PSA

Η βασική εργαστηριακή εξέταση είναι το ολικό PSA. Στο αίμα ένα μέρος του PSA κυκλοφορεί ελεύθερο και ένα μέρος είναι συνδεδεμένο με πρωτεΐνες.

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, το ελεύθερο PSA και το ποσοστό ελεύθερου προς ολικό PSA μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως πρόσθετη πληροφορία στην εκτίμηση του κινδύνου.

Το ελεύθερο PSA όμως:

• δεν αντικαθιστά το ολικό PSA,
• δεν χρειάζεται να γίνεται σε όλους,
• δεν επιβεβαιώνει μόνο του καρκίνο,
• δεν αποκλείει μόνο του καρκίνο,
• δεν αποτελεί από μόνο του κριτήριο για βιοψία.

Η επιλογή συμπληρωματικών εξετάσεων γίνεται με βάση την ηλικία, το επίπεδο του PSA, την προηγούμενη τιμή και τη συνολική εκτίμηση κινδύνου.

16Πυκνότητα PSA και μαγνητική προστάτη

Η πυκνότητα PSA προκύπτει από τη σχέση της συγκέντρωσης PSA με τον όγκο του προστάτη.

Η ίδια τιμή PSA δεν έχει αναγκαστικά την ίδια σημασία σε έναν πολύ μικρό και σε έναν πολύ μεγάλο προστάτη. Η πυκνότητα PSA χρησιμοποιείται επομένως μαζί με άλλα στοιχεία για την εκτίμηση του κινδύνου. [1]

Η πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία προστάτη έχει πλέον σημαντικό ρόλο στη διερεύνηση ανδρών στους οποίους υπάρχει ουσιαστική υποψία κλινικά σημαντικής προστατικής νόσου.

Δεν πραγματοποιείται επειδή ένας αριθμός «πέρασε ένα όριο» με μηχανιστικό τρόπο. Η απόφαση βασίζεται στη συνολική εκτίμηση του κινδύνου.

Το αποτέλεσμα της μαγνητικής, η πυκνότητα PSA, η κλινική εξέταση, το οικογενειακό ιστορικό και οι υπόλοιποι παράγοντες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αποφασιστεί αν χρειάζεται βιοψία. [1]

17Γιατί έχει αξία η προηγούμενη τιμή PSA;

Σε έναν άνδρα που παρακολουθείται συστηματικά, η ερώτηση δεν είναι μόνο:

«Πόσο είναι σήμερα το PSA;»

αλλά και:

«Πόσο ήταν πριν και πώς έχει μεταβληθεί;»

Για παράδειγμα:

• PSA 2,5 ng/mL που παραμένει περίπου σταθερό για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν είναι το ίδιο εύρημα με
• PSA που αυξήθηκε από 0,7 σε 2,5 ng/mL μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ρυθμός μεταβολής χρησιμοποιείται μόνος του για διάγνωση καρκίνου. Σημαίνει ότι η μεταβολή από την ατομική γραμμή βάσης αποτελεί σημαντικό μέρος της αξιολόγησης.

Ιδιαίτερα σε άνδρα που πρόκειται να αρχίσει ιατρικά τεστοστερόνη, μια αρχική τιμή μπορεί να δημιουργήσει πολύ χρήσιμο σημείο αναφοράς.

18Πώς προετοιμαζόμαστε σωστά για PSA;

Όταν ένα αποτέλεσμα πρόκειται να συγκριθεί με προηγούμενη τιμή, είναι χρήσιμο οι συνθήκες της εξέτασης να είναι όσο γίνεται παρόμοιες.

• Ενημερώστε τον ιατρό για τεστοστερόνη, αναβολικά και όλα τα υπόλοιπα φάρμακα.
• Αναφέρετε ιδιαίτερα φιναστερίδη ή δουταστερίδη.
• Μια ενεργή ουρολοίμωξη πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία.
• Για επανέλεγχο οριακής τιμής είναι προτιμότερο να μην έχει προηγηθεί πρόσφατη εκσπερμάτιση.
• Αναφέρετε πρόσφατη βιοψία ή άλλο ουρολογικό χειρισμό.
• Για σύγκριση διαδοχικών αποτελεσμάτων είναι προτιμότερο, όταν είναι εφικτό, να χρησιμοποιείται το ίδιο εργαστήριο και η ίδια μέθοδος.

Το PSA παρουσιάζει φυσιολογική βιολογική διακύμανση. Για αυτό μία οριακή μέτρηση μπορεί σε κατάλληλες περιπτώσεις να χρειάζεται επιβεβαίωση.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες συστήνουν σε ασυμπτωματικούς άνδρες με PSA 3–10 ng/mL και χωρίς ύποπτο εύρημα στην ψηλάφηση να επαναλαμβάνεται η μέτρηση πριν από περαιτέρω διερεύνηση. [1]

19Πρακτικός εργαστηριακός αλγόριθμος

Σε έναν άνδρα που χρησιμοποιεί εξωγενή τεστοστερόνη ή αναβολικά και βρίσκει αυξημένο PSA, μια πρακτική σειρά αξιολόγησης είναι:

1. Επιβεβαίωση της τιμής. Εξετάζεται εάν χρειάζεται επαναληπτική μέτρηση υπό σωστές και συγκρίσιμες συνθήκες.
2. Σύγκριση με προηγούμενο PSA. Η μεταβολή από την αρχική τιμή συχνά προσφέρει περισσότερες πληροφορίες από έναν απομονωμένο αριθμό.
3. Έλεγχος για παροδικούς παράγοντες. Ουρολοίμωξη, προστατίτιδα, επίσχεση ούρων, πρόσφατη βιοψία ή άλλος ουρολογικός χειρισμός πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.
4. Καταγραφή όλων των φαρμάκων. Ιδιαίτερη σημασία έχουν φιναστερίδη και δουταστερίδη.
5. Καταγραφή της ανδρογονικής έκθεσης. Ο ιατρός πρέπει να γνωρίζει ότι λαμβάνεται τεστοστερόνη ή άλλο αναβολικό.
6. Εκτίμηση ηλικίας και ατομικού κινδύνου. Συνεκτιμώνται οικογενειακό ιστορικό, κληρονομική προδιάθεση και προηγούμενα ευρήματα.
7. Κλινική και ουρολογική αξιολόγηση όταν η αύξηση είναι επιβεβαιωμένη, σημαντική ή ανεξήγητη.
8. Περαιτέρω εξετάσεις ή απεικόνιση μόνο όταν δικαιολογούνται από τη συνολική εκτίμηση κινδύνου και όχι μηχανιστικά από έναν αριθμό PSA.

20Τι άλλο μπορεί να ελέγχεται σε χρήση τεστοστερόνης ή αναβολικών;

Το PSA αφορά μόνο ένα μέρος της συνολικής εικόνας.

Σε άνδρα που λαμβάνει ιατρικά τεστοστερόνη, ο θεράπων ιατρός μπορεί ανάλογα με το ιστορικό και την ένδειξη να παρακολουθεί:

• γενική αίματος και αιματοκρίτη,
• ολική τεστοστερόνη και, όπου ενδείκνυται, εκτίμηση ελεύθερης τεστοστερόνης,
• SHBG – σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου,
• LH και FSH όταν διερευνάται η αιτία του υπογοναδισμού,
• οιστραδιόλη σε επιλεγμένες περιπτώσεις,
• λιπιδαιμικό προφίλ,
• ηπατικούς δείκτες,
• κρεατινίνη και εκτίμηση νεφρικής λειτουργίας ανάλογα με το ιστορικό.

Στη μη ιατρική χρήση αναβολικών μπορεί να παρατηρηθούν σημαντικές μεταβολές σε:

• αιματοκρίτη και αιμοσφαιρίνη,
• HDL και LDL χοληστερόλη,
• ηπατικά ένζυμα και άλλους ηπατικούς δείκτες,
• ενδογενή παραγωγή τεστοστερόνης,
• LH και FSH,
• οιστραδιόλη,
• σπερματογένεση και γονιμότητα,
• νεφρικούς και ουρολογικούς δείκτες.

21Πότε χρειάζεται ουρολόγος και ποια λάθη πρέπει να αποφεύγονται;

Ουρολογική εκτίμηση μπορεί να χρειάζεται όταν υπάρχει:

• επιβεβαιωμένη και ανεξήγητη αύξηση του PSA,
• σημαντική μεταβολή από προηγούμενη τιμή,
• PSA που παραμένει αυξημένο σε επαναληπτικό έλεγχο,
• παθολογικό εύρημα κατά την κλινική εξέταση,
• αίμα στα ούρα,
• επίμονη ή προοδευτική δυσκολία στην ούρηση,
• επίσχεση ούρων,
• επίμονος πυελικός ή περινεϊκός πόνος,
• ισχυρό οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του προστάτη,
• γνωστή κληρονομική προδιάθεση,
• συνδυασμός PSA και άλλων ύποπτων ευρημάτων.

Συχνά λάθη στην ερμηνεία

«Το PSA είναι αυξημένο, άρα έχω καρκίνο.»
Λάθος. Υπάρχουν πολλές καλοήθεις αιτίες αύξησης.

«Παίρνω τεστοστερόνη, άρα η αύξηση είναι φυσιολογική και δεν χρειάζεται έλεγχο.»
Λάθος. Η τεστοστερόνη μπορεί να επηρεάζει την τιμή, αλλά μια σημαντική ή επίμονη αύξηση χρειάζεται αξιολόγηση.

«Το PSA είναι κάτω από 4, άρα αποκλείεται πρόβλημα.»
Λάθος. Δεν υπάρχει απόλυτο αριθμητικό όριο που να διαχωρίζει με βεβαιότητα τον καλοήθη προστάτη από τον καρκίνο. [1]

«Το PSA είναι φυσιολογικό, άρα τα αναβολικά δεν μου προκαλούν πρόβλημα.»
Λάθος. Το PSA αφορά μόνο τον προστάτη και δεν αξιολογεί αιματοκρίτη, λιπίδια, ήπαρ, ορμονικό άξονα ή γονιμότητα.

«Θα πάρω αντιβίωση για να πέσει το PSA.»
Λάθος χωρίς ένδειξη λοίμωξης.

«Θα πάρω ή θα διακόψω φιναστερίδη για να αλλάξω το αποτέλεσμα.»
Λάθος. Η φαρμακευτική αγωγή δεν πρέπει να τροποποιείται χωρίς ιατρική οδηγία.

«Δεν χρειάζεται να πω στον γιατρό ότι χρησιμοποιώ αναβολικά.»
Λάθος. Η πληροφορία είναι σημαντική για την ασφαλή ερμηνεία του PSA και πολλών άλλων εργαστηριακών εξετάσεων.

22Τι πρέπει να κρατήσουμε;

Η τεστοστερόνη μπορεί να επηρεάσει το PSA, αλλά μια αύξηση του PSA δεν σημαίνει αυτομάτως καρκίνο του προστάτη.

Η παραγωγή PSA είναι ανδρογονοεξαρτώμενη και σε άνδρες με πραγματικό υπογοναδισμό μπορεί να παρατηρηθεί μικρή αύξηση μετά την έναρξη θεραπείας υποκατάστασης.

Για τη μη ιατρική χρήση αναβολικών, ιδιαίτερα σε υπερφυσιολογικές δόσεις ή συνδυασμούς ουσιών, τα δεδομένα σχετικά με τον μακροχρόνιο προστατικό κίνδυνο είναι πολύ πιο περιορισμένα.

Η σωστή ερμηνεία βασίζεται σε:

• αρχική τιμή όταν υπάρχει ένδειξη,
• σωστές συνθήκες μέτρησης,
• σύγκριση με προηγούμενα αποτελέσματα,
• επιβεβαίωση μιας απρόσμενης μεταβολής όταν ενδείκνυται,
• έλεγχο για λοίμωξη ή άλλους παροδικούς παράγοντες,
• γνώση των φαρμάκων και της ανδρογονικής έκθεσης,
• ηλικία και ατομικούς παράγοντες κινδύνου,
• ουρολογική διερεύνηση όταν η συνολική εικόνα το απαιτεί.

Το PSA δεν είναι ούτε αυτόνομο «τεστ καρκίνου» ούτε δείκτης που μπορεί μόνος του να αποδείξει ότι η χρήση αναβολικών είναι ασφαλής ή επικίνδυνη.

Και το σημαντικότερο: τα καθησυχαστικά δεδομένα από σωστά επιλεγμένους άνδρες που λαμβάνουν ιατρικά ελεγχόμενη θεραπεία τεστοστερόνης δεν αποτελούν τεκμήριο ασφάλειας για υπερφυσιολογικές δόσεις αναβολικών-ανδρογόνων στεροειδών.

Συχνές Ερωτήσεις

Βιβλιογραφία και Επιστημονικές Πηγές

1. European Association of Urology. EAU Guidelines on Prostate Cancer – Diagnostic Evaluation. 2026.
2. Endocrine Society. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: Clinical Practice Guideline.
3. American Urological Association. Testosterone Deficiency Guideline.
4. American Urological Association / Society of Urologic Oncology. Early Detection of Prostate Cancer Guideline.
5. Bhasin S, Travison TG, Pencina KM, et al. Prostate Safety Events During Testosterone Replacement Therapy in Men With Hypogonadism: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023.
6. Bhasin S, Thompson IM. Prostate Risk and Monitoring During Testosterone Replacement Therapy. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2024.
7. U.S. Food and Drug Administration. Finasteride – Prescribing Information: Effects on Prostate Specific Antigen.
8. Wemyss-Holden SA, et al. Steroid abuse in athletes, prostatic enlargement and bladder outflow obstruction – is there a relationship? British Journal of Urology. 1994.