Αναβολικά και Αιμοπετάλια: Μπορούν να Αλλάξουν οι Εξετάσεις Πήξης;

1Τι σχέση έχουν τα αναβολικά με την πήξη;

Η αιμόσταση είναι ένα πολύπλοκο σύστημα στο οποίο συμμετέχουν τα αιμοπετάλια, οι πρωτεΐνες της πήξης, το ενδοθήλιο των αγγείων και οι μηχανισμοί που διαλύουν έναν θρόμβο όταν δεν χρειάζεται πλέον.

Η χρήση αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών, ιδιαίτερα σε υπερφυσιολογικές δόσεις, έχει συσχετιστεί σε μελέτες με μεταβολές σε αρκετούς από αυτούς τους μηχανισμούς. Έχουν περιγραφεί επιδράσεις στην ενεργοποίηση και συσσώρευση των αιμοπεταλίων, μεταβολές σε συστατικά του συστήματος πήξης και ινωδόλυσης, αύξηση του αιματοκρίτη και δυσμενείς καρδιαγγειακές μεταβολές.

Η εικόνα όμως δεν είναι τόσο απλή ώστε να μπορούμε να πούμε ότι «τα αναβολικά αυξάνουν μία συγκεκριμένη εξέταση πήξης». Οι επιδράσεις εξαρτώνται μεταξύ άλλων από την ουσία, τη δόση, τη διάρκεια χρήσης, τον συνδυασμό διαφορετικών ουσιών και τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ατόμου.

2Αιμοπετάλια: αριθμός και λειτουργία δεν είναι το ίδιο

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για την ερμηνεία μιας γενικής αίματος.

Η μέτρηση των αιμοπεταλίων μάς πληροφορεί για το πόσα αιμοπετάλια κυκλοφορούν στο αίμα. Δεν αποτελεί όμως εξέταση της λειτουργικότητάς τους.

Κάποιος μπορεί επομένως να έχει:

• φυσιολογικό αριθμό αιμοπεταλίων,
• φυσιολογικό χρόνο προθρομβίνης,
• φυσιολογικό INR,
• φυσιολογικό ενεργοποιημένο χρόνο μερικής θρομβοπλαστίνης

και παρ’ όλα αυτά αυτές οι εξετάσεις να μην απαντούν πλήρως στο ερώτημα πόσο εύκολα ενεργοποιούνται τα αιμοπετάλια μέσα στον οργανισμό.

Ερευνητικές μελέτες σε χρήστες ανδρογόνων έχουν εξετάσει ειδικότερες παραμέτρους ενεργοποίησης και συσσώρευσης των αιμοπεταλίων. Αυτές όμως δεν αποτελούν τη συνηθισμένη γενική αίματος ούτε εξετάσεις που πρέπει να ζητούνται προληπτικά από κάθε ασυμπτωματικό άτομο.

3Μπορούν τα αναβολικά να αυξήσουν τα αιμοπετάλια;

Ο αυξημένος αριθμός αιμοπεταλίων δεν αποτελεί τόσο χαρακτηριστική ή προβλέψιμη εργαστηριακή μεταβολή της χρήσης αναβολικών όσο, για παράδειγμα, η αύξηση της αιμοσφαιρίνης και του αιματοκρίτη που μπορεί να παρατηρηθεί με ανδρογόνα.

Εάν βρεθεί θρομβοκυττάρωση, δηλαδή αυξημένος αριθμός αιμοπεταλίων, δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στα αναβολικά. Πρέπει να εξετάζονται και συχνότερες αιτίες όπως:

• πρόσφατη λοίμωξη ή φλεγμονή,
• σιδηροπενία,
• αιμορραγία ή πρόσφατη χειρουργική επέμβαση,
• άλλες αντιδραστικές καταστάσεις,
• και, όταν η αύξηση είναι σημαντική ή επιμένει, αιματολογικά νοσήματα.

Η σωστή ερώτηση επομένως δεν είναι μόνο «παίρνω αναβολικά, άρα από εκεί είναι τα αιμοπετάλια;», αλλά αν η τιμή είναι πραγματικά αυξημένη, αν επιμένει και αν υπάρχει άλλη πιθανότερη αιτία.

4Μπορούν να μειωθούν τα αιμοπετάλια;

Αντίστοιχα, η θρομβοπενία δεν πρέπει να θεωρείται αναμενόμενο ή φυσιολογικό εύρημα επειδή κάποιος χρησιμοποιεί αναβολικά.

Χαμηλός αριθμός αιμοπεταλίων μπορεί να έχει πολλές αιτίες, από μια παροδική ιογενή λοίμωξη και φάρμακα μέχρι ανοσολογικές, ηπατικές ή αιματολογικές παθήσεις.

Υπάρχει επίσης ένα ιδιαίτερα σημαντικό εργαστηριακό ενδεχόμενο: η ψευδοθρομβοπενία. Σε ορισμένα δείγματα τα αιμοπετάλια δημιουργούν συσσωματώματα μέσα στο σωληνάριο και ο αυτόματος αναλυτής καταγράφει μικρότερο αριθμό από τον πραγματικό.

Για τον λόγο αυτό μια απρόσμενα χαμηλή τιμή πρέπει να αξιολογείται στο σωστό εργαστηριακό πλαίσιο και, όταν υπάρχει ένδειξη, να επιβεβαιώνεται.

5Γιατί φυσιολογικά αιμοπετάλια δεν αποκλείουν αυξημένο κίνδυνο;

Επειδή ο αριθμός των αιμοπεταλίων είναι μόνο μία πλευρά του συστήματος.

Ο σχηματισμός ενός θρόμβου επηρεάζεται από την ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων, τους παράγοντες πήξης, το αγγειακό ενδοθήλιο, τη ροή του αίματος και πολλούς επιπλέον παράγοντες.

Τα αναβολικά έχουν μελετηθεί για πιθανή επίδραση στην αντιδραστικότητα και συσσώρευση των αιμοπεταλίων. Με άλλα λόγια, το ερώτημα μπορεί να αφορά περισσότερο τη συμπεριφορά των αιμοπεταλίων και όχι τον απόλυτο αριθμό τους.

Γι’ αυτό η τιμή «αιμοπετάλια 250.000/μL» δεν αποτελεί από μόνη της πιστοποιητικό ότι δεν υπάρχει αυξημένος καρδιαγγειακός ή θρομβωτικός κίνδυνος.

6Γενική αίματος και αιματοκρίτης

Σε ένα άτομο που χρησιμοποιεί εξωγενή τεστοστερόνη ή άλλα αναβολικά, η γενική αίματος έχει αξία όχι μόνο για τα αιμοπετάλια αλλά κυρίως για:

• αιμοσφαιρίνη,
• αιματοκρίτη,
• ερυθρά αιμοσφαίρια,
• λευκά αιμοσφαίρια,
• αιμοπετάλια.

Τα ανδρογόνα μπορούν να διεγείρουν την ερυθροποίηση. Σε ορισμένους χρήστες αυτό οδηγεί σε αύξηση αιμοσφαιρίνης και αιματοκρίτη.

Αυτό είναι διαφορετικός μηχανισμός από την αύξηση των αιμοπεταλίων. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει φυσιολογικά αιμοπετάλια αλλά σημαντικά αυξημένο αιματοκρίτη.

Η αξιολόγηση της γενικής αίματος πρέπει επομένως να γίνεται συνολικά και όχι με απομόνωση μόνο της τιμής των αιμοπεταλίων.

7Χρόνος προθρομβίνης και INR

Ο χρόνος προθρομβίνης εξετάζει συγκεκριμένο τμήμα του καταρράκτη της πήξης. Από τον χρόνο προθρομβίνης προκύπτει και το INR, το οποίο χρησιμοποιείται ιδιαίτερα στην παρακολούθηση ανθρώπων που λαμβάνουν συγκεκριμένα αντιπηκτικά φάρμακα, κυρίως ανταγωνιστές της βιταμίνης Κ.

Ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα είναι χρήσιμο εργαστηριακό εύρημα, αλλά δεν σημαίνει ότι ο οργανισμός δεν μπορεί να σχηματίσει θρόμβο.

Ο χρόνος προθρομβίνης δεν μετρά την ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων και δεν αποτελεί γενικό δείκτη του ατομικού κινδύνου εμφράγματος, εγκεφαλικού ή φλεβικής θρόμβωσης.

8Ενεργοποιημένος χρόνος μερικής θρομβοπλαστίνης

Ο ενεργοποιημένος χρόνος μερικής θρομβοπλαστίνης εξετάζει διαφορετικό τμήμα του συστήματος της πήξης.

Χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση συγκεκριμένων διαταραχών αιμόστασης και σε ορισμένα θεραπευτικά πλαίσια, αλλά ούτε αυτός αποτελεί «τεστ θρόμβωσης».

Η ύπαρξη φυσιολογικού χρόνου προθρομβίνης και φυσιολογικού ενεργοποιημένου χρόνου μερικής θρομβοπλαστίνης δεν αποκλείει θρόμβωση και δεν αποκλείει προθρομβωτικές επιδράσεις που μπορεί να συνδέονται με αιμοπετάλια, ερυθροκυττάρωση ή αγγειακούς παράγοντες.

9Ινωδογόνο

Το ινωδογόνο είναι πρωτεΐνη που συμμετέχει στον σχηματισμό του θρόμβου. Μπορεί να μετρηθεί εργαστηριακά όταν υπάρχει συγκεκριμένη κλινική ένδειξη.

Ωστόσο επηρεάζεται και από τη φλεγμονή, λοιμώξεις και άλλες καταστάσεις, επομένως μια αυξημένη τιμή δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ενεργή θρόμβωση.

Ούτε το φυσιολογικό ινωδογόνο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εγγύηση ότι δεν υπάρχει θρομβωτικός κίνδυνος.

10D-διμερή: γιατί δεν είναι προληπτικό τεστ θρόμβωσης

Τα D-διμερή είναι προϊόντα διάσπασης σταθεροποιημένου ινώδους και μπορούν να αυξηθούν όταν ενεργοποιούνται τα συστήματα πήξης και ινωδόλυσης.

Αυτό έχει οδηγήσει αρκετούς ανθρώπους στη λανθασμένη αντίληψη ότι μπορούν να κάνουν περιοδικά D-διμερή για να δουν αν «κινδυνεύουν να πάθουν θρόμβωση».

Αυτό δεν είναι η σωστή χρήση της εξέτασης.

Τα D-διμερή έχουν υψηλή ευαισθησία αλλά περιορισμένη ειδικότητα. Μπορεί να αυξηθούν για πολλούς λόγους, όπως ηλικία, λοίμωξη, φλεγμονή, τραυματισμός, χειρουργείο, εγκυμοσύνη και πολλές άλλες καταστάσεις.

Στη διερεύνηση πιθανής εν τω βάθει φλεβικής θρόμβωσης ή πνευμονικής εμβολής χρησιμοποιούνται μαζί με την κλινική πιθανότητα. Σε άτομα χαμηλής ή ενδιάμεσης πιθανότητας ένα κατάλληλα αρνητικό D-διμερές μπορεί να βοηθήσει στον αποκλεισμό φλεβικής θρομβοεμβολής. Όταν η κλινική πιθανότητα είναι υψηλή, η αξιολόγηση βασίζεται κυρίως στην κατάλληλη απεικόνιση.

11Μπορούν όλες οι εξετάσεις πήξης να είναι φυσιολογικές;

Ναι. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του άρθρου.

Ένας χρήστης αναβολικών μπορεί να έχει φυσιολογικά:

• αιμοπετάλια,
• χρόνο προθρομβίνης,
• INR,
• ενεργοποιημένο χρόνο μερικής θρομβοπλαστίνης,
• ινωδογόνο

χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι έχει ακριβώς τον ίδιο καρδιαγγειακό και θρομβωτικό κίνδυνο με ένα άτομο που δεν εκτίθεται σε αναβολικά.

Οι εξετάσεις αυτές έχουν συγκεκριμένο εργαστηριακό σκοπό. Δεν αποτελούν ολοκληρωμένο τεστ της πιθανότητας μελλοντικού θρόμβου.

Ιδιαίτερα η λειτουργία των αιμοπεταλίων και η επίδραση του αγγειακού τοιχώματος δεν περιγράφονται πλήρως από τις συνήθεις εξετάσεις πήξης.

12Πότε χρειάζεται έλεγχος θρομβοφιλίας;

Ο έλεγχος για κληρονομική ή επίκτητη θρομβοφιλία είναι διαφορετικός από τις βασικές εξετάσεις πήξης.

Μπορεί να περιλαμβάνει, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα, εξετάσεις για συγκεκριμένες κληρονομικές διαταραχές της πήξης ή για το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο.

Δεν αποτελεί όμως γενικό προληπτικό πακέτο για κάθε άνθρωπο που χρησιμοποιεί αναβολικά.

Οι σύγχρονες αιματολογικές οδηγίες τονίζουν ότι ο έλεγχος θρομβοφιλίας πρέπει να ζητείται όταν το αποτέλεσμά του έχει πραγματική πιθανότητα να αλλάξει την κλινική αντιμετώπιση.

Μπορεί να εξεταστεί σε επιλεγμένα περιστατικά, για παράδειγμα όταν υπάρχει:

• προηγούμενη φλεβική θρόμβωση ή πνευμονική εμβολή,
• θρόμβωση σε ασυνήθιστη θέση,
• επαναλαμβανόμενα θρομβωτικά επεισόδια,
• ισχυρό σχετικό οικογενειακό ιστορικό,
• ή άλλο ειδικό κλινικό ερώτημα.

Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, το ποιες εξετάσεις πρέπει να γίνουν και πότε πρέπει να γίνουν έχει σημασία, επειδή οξεία θρόμβωση και αντιπηκτική θεραπεία μπορούν να επηρεάσουν ορισμένες μετρήσεις.

13Ποιες εξετάσεις έχουν πρακτική αξία;

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «πακέτο πήξης για αναβολικά». Οι εξετάσεις πρέπει να επιλέγονται σύμφωνα με το ιστορικό, τα συμπτώματα και το είδος της χρήσης.

Σε έναν συνολικό εργαστηριακό έλεγχο μπορεί να αξιολογούνται:

Στην πράξη, για έναν χρήστη αναβολικών μπορεί να είναι εξίσου ή και περισσότερο σημαντική η αξιολόγηση του αιματοκρίτη, των λιπιδίων, της αρτηριακής πίεσης, της νεφρικής και ηπατικής λειτουργίας, ανάλογα πάντα με την περίπτωση.

14Τι άλλο μπορεί να επηρεάσει τα αποτελέσματα;

Η ερμηνεία δεν πρέπει να γίνεται μόνο με βάση τη χρήση αναβολικών. Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και άλλοι παράγοντες, όπως:

• πρόσφατη έντονη άσκηση,
• αφυδάτωση,
• κάπνισμα,
• παχυσαρκία,
• λοίμωξη ή φλεγμονή,
• πρόσφατη χειρουργική επέμβαση ή τραυματισμός,
• παρατεταμένη ακινησία,
• μακρινό ταξίδι,
• άλλα φάρμακα ή ορμονικά σκευάσματα,
• προηγούμενο ιστορικό θρόμβωσης,
• οικογενειακό ιστορικό θρόμβωσης.

Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που ένα μεμονωμένο αποτέλεσμα δεν πρέπει να μετατρέπεται σε διάγνωση χωρίς συνολική αξιολόγηση.

15Αναβολικά, υψηλός αιματοκρίτης και θρόμβωση

Όταν γίνεται συζήτηση για αίμα και αναβολικά, δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στα αιμοπετάλια.

Η τεστοστερόνη και άλλα ανδρογόνα μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερη αιμοσφαιρίνη και αιματοκρίτη.

Η αύξηση του αιματοκρίτη μεταβάλλει τις ρεολογικές ιδιότητες του αίματος και αποτελεί ένα από τα εργαστηριακά ευρήματα που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή κατά την έκθεση σε ανδρογόνα.

Άρα ένα αποτέλεσμα με:

• αιμοπετάλια φυσιολογικά,
• INR φυσιολογικό,
• χρόνο μερικής θρομβοπλαστίνης φυσιολογικό

αλλά σημαντικά αυξημένο αιματοκρίτη δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται απλώς «φυσιολογικός έλεγχος πήξης» και να αγνοείται.

16Ποια συμπτώματα χρειάζονται άμεση αξιολόγηση;

Οι εξετάσεις αίματος δεν πρέπει να καθυστερούν την ιατρική αξιολόγηση όταν υπάρχουν συμπτώματα συμβατά με πιθανό οξύ θρομβωτικό ή καρδιαγγειακό επεισόδιο.

Χρειάζεται επείγουσα αξιολόγηση όταν εμφανιστούν συμπτώματα όπως:

• ξαφνική δύσπνοια,
• πόνος στο στήθος,
• αιμόπτυση,
• ξαφνικό μονόπλευρο πρήξιμο ή πόνος στο πόδι,
• ξαφνική αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά του σώματος,
• δυσκολία στην ομιλία,
• αιφνίδια διαταραχή της όρασης,
• λιποθυμία ή έντονη ξαφνική νευρολογική συμπτωματολογία.

Σε τέτοιες καταστάσεις η διάγνωση δεν γίνεται με ένα προληπτικό «πακέτο πήξης» αλλά με άμεση κλινική εκτίμηση και τις κατάλληλες εξετάσεις και απεικονίσεις.

17Τι δεν πρέπει να γίνεται μόνο από τις εξετάσεις

Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα είναι η αυτοθεραπεία.

Δεν πρέπει να ξεκινά κάποιος μόνος του ασπιρίνη, αντιπηκτικό ή άλλο φάρμακο επειδή χρησιμοποιεί αναβολικά ή επειδή φοβάται ότι το αίμα του είναι «πηχτό».

Η αντιαιμοπεταλιακή και η αντιπηκτική θεραπεία έχουν συγκεκριμένες ενδείξεις και ταυτόχρονα μπορούν να προκαλέσουν αιμορραγικές επιπλοκές.

Ούτε μια αυξημένη τιμή D-διμερών αποτελεί από μόνη της ένδειξη για αντιπηκτική αγωγή.

Αντίστοιχα, μια φυσιολογική εξέταση πήξης δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως λόγος για συνέχιση υψηλών δόσεων αναβολικών με την αντίληψη ότι «οι εξετάσεις είναι καλές, άρα δεν υπάρχει κίνδυνος».

18Πρακτική ερμηνεία αποτελεσμάτων

Αιμοπετάλια φυσιολογικά

Είναι θετικό εργαστηριακό εύρημα, αλλά σημαίνει κυρίως ότι ο αριθμός των αιμοπεταλίων βρίσκεται εντός των ορίων του συγκεκριμένου εργαστηρίου. Δεν αποτελεί πλήρη εξέταση της λειτουργίας τους και δεν αποκλείει θρόμβωση.

Αιμοπετάλια αυξημένα

Χρειάζεται αξιολόγηση του βαθμού της αύξησης, σύγκριση με προηγούμενες εξετάσεις και διερεύνηση άλλων συχνών αιτιών. Δεν αποδίδεται αυτόματα στα αναβολικά.

Αιμοπετάλια χαμηλά

Απαιτείται επιβεβαίωση του ευρήματος και διερεύνηση σύμφωνα με το ιστορικό. Η χρήση αναβολικών δεν αποτελεί επαρκή εξήγηση για κάθε θρομβοπενία.

INR και χρόνοι πήξης φυσιολογικοί

Δεν σημαίνει ότι «δεν μπορεί να δημιουργηθεί θρόμβος». Οι εξετάσεις απαντούν σε διαφορετικά εργαστηριακά ερωτήματα.

D-διμερή αυξημένα

Δεν σημαίνει αυτομάτως θρόμβωση. Η σημασία τους εξαρτάται από τα συμπτώματα, την κλινική πιθανότητα και το συνολικό διαγνωστικό πλαίσιο.

D-διμερή φυσιολογικά

Μπορούν να έχουν σημαντική διαγνωστική αξία σε ασθενείς χαμηλής ή ενδιάμεσης κλινικής πιθανότητας όταν εφαρμόζεται ο κατάλληλος αλγόριθμος. Δεν χρησιμοποιούνται όμως ως γενικό «check-up θρόμβωσης» σε ασυμπτωματικούς χρήστες αναβολικών.

19Συχνές ερωτήσεις

20Βιβλιογραφία

1. Fyksen TS, et al. Platelet activity, coagulation, and fibrinolysis in long-term anabolic-androgenic steroid users. 2024.
2. Roşca AE, et al. Effects of Exogenous Androgens on Platelet Activity and Their Thrombogenic Potential in Supraphysiological Administration. 2021.
3. Ferenchick G, et al. Androgenic-anabolic steroid abuse and platelet aggregation. 1992.
4. Gurumurthy G, et al. Thrombotic complications of glucocorticoids and anabolic steroids. 2025.
5. American Society of Hematology. Clinical Practice Guidelines on Venous Thromboembolism: Diagnosis.
6. Middeldorp S, et al. American Society of Hematology 2023 Guidelines for Management of Venous Thromboembolism: Thrombophilia Testing. Blood Advances. 2023.
7. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing.