Λιπάση Αίματος: Φυσιολογικές Τιμές, Αυξημένη Λιπάση και Παγκρεατίτιδα

Η λιπάση είναι πεπτικό ένζυμο που παράγεται κυρίως από τα εξωκρινή κύτταρα του παγκρέατος. Με τη βοήθεια άλλων ουσιών της πέψης συμβάλλει στη διάσπαση των τριγλυκεριδίων, ώστε τα προϊόντα τους να απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Το πάγκρεας έχει επίσης ενδοκρινή λειτουργία, καθώς παράγει ορμόνες όπως η ινσουλίνη και η γλυκαγόνη.

Μικρή ποσότητα λιπάσης κυκλοφορεί φυσιολογικά στο αίμα. Σε ορισμένες παθήσεις του παγκρέατος, ιδιαίτερα στην οξεία παγκρεατίτιδα, η δραστικότητά της στον ορό μπορεί να αυξηθεί σημαντικά. Η αύξηση δεν είναι απόλυτα ειδική: λιπάση αυξάνεται και σε εξωπαγκρεατικά νοσήματα.

Ο εργαστηριακός προσδιορισμός συνήθως μετρά ενζυμική δραστικότητα και αναφέρεται σε μονάδες ανά λίτρο (U/L). Για την ερμηνεία χρησιμοποιούνται τα όρια αναφοράς της μεθόδου του συγκεκριμένου εργαστηρίου.[3][4]

Η εξέταση γίνεται με απλή φλεβική αιμοληψία. Συνήθως χρησιμοποιείται ορός, ενώ ορισμένες μέθοδοι δέχονται και κατάλληλο πλάσμα. Η αιμοληψία διαρκεί λίγα λεπτά και δεν απαιτείται ειδική διαδικασία πέρα από τις γενικές οδηγίες του εργαστηρίου.

Οι οδηγίες νηστείας διαφέρουν μεταξύ εργαστηρίων και εξεταστικών πρωτοκόλλων. Μπορεί να ζητηθεί νηστεία 8–12 ωρών, ιδίως όταν συνυπάρχουν άλλες βιοχημικές εξετάσεις. Ακολουθήστε τις οδηγίες που σας έχουν δοθεί για το συγκεκριμένο παραπεμπτικό.[3]

Ενημερώστε για φαρμακευτική αγωγή, συμπληρώματα, γνωστή χολολιθίαση, πρόσφατη κατανάλωση αλκοόλ, παγκρεατικό ή νεφρικό ιστορικό και την ώρα εμφάνισης κοιλιακού πόνου. Μην διακόπτετε φάρμακο χωρίς ιατρική οδηγία.

Η συνηθέστερη ένδειξη είναι η διερεύνηση έντονου, επίμονου πόνου στην άνω κοιλιά, ιδίως όταν αντανακλά στην πλάτη ή συνυπάρχουν ναυτία και έμετοι. Η λιπάση αποτελεί την προτιμώμενη ενζυμική εξέταση όταν ο ιατρός υποψιάζεται οξεία παγκρεατίτιδα.[1][2]

• Υποψία οξείας παγκρεατίτιδας ή υποτροπής της, με αντίστοιχα συμπτώματα.
• Διερεύνηση επιγαστρικού πόνου με πιθανή συμμετοχή του παγκρέατος.
• Εκτίμηση ασθενούς με χολολιθίαση, σημαντική υπερτριγλυκεριδαιμία ή ιστορικό παγκρεατικής φλεγμονής και νέα συμπτώματα.
• Επιλεγμένες καταστάσεις με παθολογικές προηγούμενες εξετάσεις, βάσει της κλινικής κρίσης.

Δεν προτείνεται ως εξέταση μαζικού προληπτικού ελέγχου σε ασυμπτωματικά άτομα και δεν αποτελεί ειδικό έλεγχο για καρκίνο του παγκρέατος. Οι παγκρεατικές παθήσεις διερευνώνται με διαφορετικές μεθόδους ανάλογα με το ιστορικό και την κλινική υποψία.

Επίμονος, έντονος πόνος στο επιγάστριο ή στην άνω κοιλιά, ιδιαίτερα με αντανάκλαση προς την πλάτη, μπορεί να είναι σύμπτωμα οξείας παγκρεατίτιδας. Συχνά συνυπάρχουν ναυτία, έμετοι και κοιλιακή ευαισθησία. Ωστόσο η ίδια εικόνα μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλα επείγοντα κοιλιακά νοσήματα.

• Έντονος ή συνεχώς επιδεινούμενος κοιλιακός πόνος.
• Επανειλημμένοι έμετοι, αδυναμία λήψης υγρών ή σημεία αφυδάτωσης.
• Πυρετός, έντονη καταβολή, ταχυκαρδία, λιποθυμική τάση.
• Ίκτερος, πολύ σκούρα ούρα ή αποχρωματισμένα κόπρανα, που μπορεί να υποδηλώνουν απόφραξη των χοληφόρων.

Η αυξημένη λιπάση σημαίνει δραστικότητα πάνω από το ανώτερο όριο αναφοράς του εργαστηρίου. Μια μικρή υπέρβαση είναι μη ειδική και μπορεί να εμφανιστεί χωρίς οξεία παγκρεατίτιδα. Η σημασία της αύξησης αλλάζει ανάλογα με το ύψος της τιμής, τα συμπτώματα και τον χρόνο αιμοληψίας.

Στη διάγνωση οξείας παγκρεατίτιδας χρησιμοποιείται συχνά ως βιοχημικό κριτήριο τιμή τουλάχιστον τριπλάσια του ανώτερου φυσιολογικού ορίου. Δεν πρόκειται για αυτόματη διάγνωση μόνο από τη λιπάση: τα διεθνή κριτήρια απαιτούν συνολικά δύο από τρία στοιχεία, όπως εξηγείται παρακάτω.[1][2]

Ακόμη και αύξηση μεγαλύτερη από τρεις φορές μπορεί να εμφανιστεί χωρίς παγκρεατίτιδα σε επιλεγμένες καταστάσεις. Για τον λόγο αυτό δεν παραλείπεται η κλινική συσχέτιση.[1]

Η χαμηλή δραστικότητα λιπάσης στο αίμα είναι συνήθως λιγότερο χρήσιμη για την κλινική αξιολόγηση από την αυξημένη. Μια απομονωμένη χαμηλή τιμή σε ασυμπτωματικό άτομο δεν τεκμηριώνει συγκεκριμένη παθολογία.

Σε σοβαρή χρόνια παγκρεατική βλάβη, όπως προχωρημένη χρόνια παγκρεατίτιδα ή ορισμένες καταστάσεις με απώλεια εξωκρινούς παγκρεατικού ιστού, μπορεί να παρατηρηθούν χαμηλές τιμές. Όμως η λιπάση ορού δεν είναι διαγνωστική εξέταση για παγκρεατική εξωκρινή ανεπάρκεια.

Αν υπάρχουν λιπαρές ή ογκώδεις κενώσεις, χρόνια διάρροια, απώλεια βάρους ή ενδείξεις δυσαπορρόφησης, ο αρχικός μη επεμβατικός έλεγχος περιλαμβάνει συχνά την ελαστάση κοπράνων. Η εξέταση αυτή αξιολογείται μαζί με τη διατροφική κατάσταση και το ιστορικό.[6]

Τα όρια αναφοράς της λιπάσης δεν είναι καθολικά. Διαφέρουν ανάλογα με τον αναλυτή, τη μέθοδο και τα αντιδραστήρια. Επομένως, για κάθε αποτέλεσμα ελέγχεται το εύρος που αναγράφει το ίδιο το εργαστήριο, όχι ένα γενικό εύρος από άλλη πηγή.[4]

Η λιπάση αναφέρεται συνήθως σε U/L (μονάδες ενζυμικής δραστικότητας ανά λίτρο). Ο αριθμός δεν συγκρίνεται άμεσα με τιμές άλλων μεθόδων αν δεν είναι γνωστά τα αντίστοιχα όρια αναφοράς.

Για την ερμηνεία έχει σημασία και η χρονική στιγμή της εξέτασης: μία μέτρηση πολύ νωρίς μετά την εμφάνιση συμπτωμάτων μπορεί να μην αντιπροσωπεύει την επόμενη πορεία.

Η λιπάση και η αμυλάση είναι διαφορετικά πεπτικά ένζυμα. Η αμυλάση διασπά υδατάνθρακες και παράγεται τόσο στο πάγκρεας όσο και στους σιελογόνους αδένες. Η λιπάση, που σχετίζεται κυρίως με την πέψη των λιπών, έχει γενικά καλύτερη διαγνωστική ειδικότητα για παγκρεατική φλεγμονή.

Σε ύποπτη οξεία παγκρεατίτιδα προτιμάται η λιπάση αίματος ως αρχική ενζυμική εξέταση. Η ταυτόχρονη συστηματική μέτρηση αμυλάσης και λιπάσης δεν έχει συνήθως πρόσθετη διαγνωστική αξία και δεν είναι απαραίτητη σε κάθε περιστατικό.[1][5]

Περισσότερα για την εξέταση αμυλάσης μπορείτε να βρείτε στον αντίστοιχο εργαστηριακό οδηγό.

Σε οξεία παγκρεατίτιδα η λιπάση αρχίζει συνήθως να αυξάνεται μέσα σε 4–8 ώρες από την έναρξη των συμπτωμάτων, φθάνει συχνά σε υψηλότερες τιμές περίπου στο πρώτο 24ωρο και μπορεί να παραμένει αυξημένη περίπου 8–14 ημέρες. Τα χρονικά διαστήματα ποικίλλουν μεταξύ ασθενών και μελετών.[4][5]

Η σχετικά παρατεταμένη αύξηση την καθιστά χρήσιμη όταν η αιμοληψία πραγματοποιείται αρκετές ημέρες μετά την έναρξη των ενοχλημάτων. Αντίθετα, πολύ πρώιμη εξέταση ή ειδικές κλινικές συνθήκες μπορεί να συνοδεύονται από λιγότερο εντυπωσιακή αύξηση.

Η διάρκεια που παραμένει αυξημένη δεν ισοδυναμεί με τη διάρκεια της παγκρεατικής φλεγμονής και η ομαλοποίηση δεν αποτελεί από μόνη της κριτήριο ανάρρωσης.

Η διάγνωση οξείας παγκρεατίτιδας βασίζεται συνήθως στην παρουσία τουλάχιστον δύο από τα παρακάτω τρία κριτήρια, σύμφωνα με σύγχρονες διεθνείς οδηγίες:[1][2]

• Χαρακτηριστικός οξύς πόνος στο επιγάστριο ή στην άνω κοιλιά, συχνά με αντανάκλαση προς την πλάτη.
• Λιπάση ή αμυλάση του ορού τουλάχιστον 3 φορές πάνω από το ανώτερο φυσιολογικό όριο.
• Συμβατά ευρήματα σε απεικονιστική εξέταση, όταν αυτή είναι απαραίτητη.

Όταν ο πόνος και οι εργαστηριακές τιμές είναι χαρακτηριστικά, δεν είναι πάντα απαραίτητη η άμεση αξονική τομογραφία αποκλειστικά για την επιβεβαίωση της διάγνωσης. Η απεικόνιση επιλέγεται όταν η διάγνωση παραμένει αβέβαιη, υπάρχει επιδείνωση ή χρειάζεται διερεύνηση επιπλοκών. Το υπερηχογράφημα συχνά χρησιμοποιείται για έλεγχο πιθανής χοληφόρου αιτίας.[1]

Η υπερλιπασαιμία δεν αποτελεί πάντοτε ένδειξη οξείας παγκρεατίτιδας. Η ερμηνεία απαιτεί προσοχή, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει χαρακτηριστικό κοιλιακό άλγος. Ακόμη και σημαντικές αυξήσεις μπορούν να εμφανιστούν σε ορισμένα άλλα νοσήματα.[1][3]

• Νεφρική δυσλειτουργία: μπορεί να μεταβάλει την κάθαρση της λιπάσης και να συνοδεύεται από αυξημένες τιμές.
• Παθήσεις χοληδόχου κύστης και χοληφόρων: πιθανή απόφραξη ή φλεγμονή μπορεί να συνυπάρχει με διαταραχές παγκρεατικών ενζύμων.
• Γαστρεντερικές παθήσεις: εντερική απόφραξη, ισχαιμία, διάτρηση ή άλλα οξέα κοιλιακά συμβάματα.
• Συστηματική σοβαρή νόσος: ορισμένες λοιμώξεις, διαβητική κετοξέωση ή άλλες κρίσιμες καταστάσεις.
• Φάρμακα ή παγκρεατικές και εξωπαγκρεατικές παθήσεις: η σημασία εξαρτάται από το συγκεκριμένο κλινικό πλαίσιο.

Σε ασυμπτωματικά άτομα με επίμονη ανεξήγητη υπερλιπασαιμία, ο ιατρός μπορεί να εξετάσει και σπανιότερα αίτια. Ένα από αυτά είναι η μακρολιπάση, δηλαδή η παρουσία λιπάσης σε μεγαλύτερα μοριακά συμπλέγματα που απομακρύνονται δυσκολότερα από την κυκλοφορία. Πρόκειται για σπάνια εργαστηριακή κατάσταση και όχι για την πρώτη εξήγηση κάθε αυξημένης τιμής.[8]

Στις παραπάνω περιπτώσεις είναι ιδιαίτερα χρήσιμα το ιστορικό, η εξέταση του ασθενούς, η κρεατινίνη, οι ηπατικές δοκιμασίες και η στοχευμένη απεικόνιση, εφόσον χρειάζεται.

Οι χολόλιθοι και η κατανάλωση αλκοόλ συγκαταλέγονται στα συχνότερα αίτια οξείας παγκρεατίτιδας. Αν υπάρχει χοληφόρο αίτιο, μπορεί να συνυπάρχουν αυξημένη χολερυθρίνη ή ηπατικά ένζυμα. Η ύπαρξη χολολίθων αξιολογείται συνήθως με υπερηχογράφημα κοιλίας.[1]

Η σημαντική υπερτριγλυκεριδαιμία είναι επίσης αναγνωρισμένο αίτιο. Όταν δεν υπάρχουν χολόλιθοι ή σαφές ιστορικό αλκοόλ, συνιστάται να εξετάζονται τα τριγλυκερίδια· τιμές πάνω από περίπου 1.000 mg/dL αυξάνουν την υποψία ότι αποτελούν τον αιτιολογικό παράγοντα.[1]

Σε περίπτωση πολύ υψηλών τριγλυκεριδίων, το δείγμα μπορεί να εμφανίζει έντονη λιπαιμία. Ανάλογα με τη μέθοδο, αυτή ενδέχεται να παρεμβάλλεται στις ενζυμικές μετρήσεις και να προκαλεί απροσδόκητα χαμηλή λιπάση ή αμυλάση, παρά την παρουσία παγκρεατίτιδας. Η διαφωνία ανάμεσα σε έντονα συμπτώματα και εργαστηριακό αποτέλεσμα απαιτεί συνεννόηση ιατρού και εργαστηρίου για κατάλληλο έλεγχο, χωρίς αυθαίρετη απόρριψη της διάγνωσης.[7]

Καμία από τις παραπάνω πληροφορίες δεν αρκεί για να αποδοθεί η παγκρεατίτιδα σε συγκεκριμένο αίτιο χωρίς πλήρη εκτίμηση. Το εργαστηριακό αποτέλεσμα βοηθά να οργανωθεί η διερεύνηση.

Ορισμένα φάρμακα έχουν συσχετιστεί με μεταβολές της λιπάσης ή, σπανιότερα, με φαρμακογενή παγκρεατίτιδα. Παραδείγματα που μπορεί να απασχολήσουν την κλινική αξιολόγηση είναι το βαλπροϊκό οξύ, η αζαθειοπρίνη και συγκεκριμένα άλλα φάρμακα, ανάλογα με τον χρόνο έναρξης, τη δόση και το ιστορικό.

Η απλή συνύπαρξη ενός φαρμάκου με αυξημένη λιπάση δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση. Ακόμη και φάρμακα που μπορούν να αυξήσουν παγκρεατικά ένζυμα δεν απαιτούν κατ’ ανάγκη τακτικό έλεγχο λιπάσης σε όλους τους ασυμπτωματικούς χρήστες. Η απόφαση για διερεύνηση εξαρτάται από τα συμπτώματα και τις συγκεκριμένες οδηγίες της θεραπείας.

Πριν από την ερμηνεία, αναφέρετε στον ιατρό κάθε τακτικό ή πρόσφατο φάρμακο, τα συμπληρώματα, την κατανάλωση αλκοόλ και τυχόν πρόσφατη ενδοσκοπική επέμβαση στα χοληφόρα ή στο πάγκρεας. Μην διακόπτετε τη θεραπεία από μόνοι σας.[3]

Η λιπάση δεν ερμηνεύεται σε απομόνωση. Ανάλογα με το κλινικό ερώτημα, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει επιπλέον αιματολογικό και βιοχημικό έλεγχο. Ο συνδυασμός εξετάσεων δεν είναι ίδιος σε κάθε ασθενή.

Για τη γενικότερη κατανόηση του εργαστηριακού ελέγχου δείτε επίσης τις βιοχημικές εξετάσεις.[1]

Το ίδιο εργαστηριακό εύρημα μπορεί να έχει διαφορετική κλινική σημασία. Τα παραδείγματα είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν διαγνωστικούς κανόνες.

Η πιο ασφαλής προσέγγιση συνδυάζει ιστορικό, κλινική εξέταση, εργαστηριακά ευρήματα και, όπου απαιτείται, απεικόνιση.[1]

Σε ήπια και ανεξήγητη αύξηση, χωρίς συμπτώματα, ο ιατρός μπορεί να συστήσει επανάληψη σε κατάλληλο χρόνο ή συμπληρωματικές εξετάσεις. Η απόφαση εξαρτάται από την αρχική τιμή και το συνολικό ιστορικό.

Όταν όμως έχει ήδη επιβεβαιωθεί οξεία παγκρεατίτιδα, η καθημερινή ή συχνή επανάληψη της λιπάσης μόνο για την παρακολούθηση της ανάρρωσης δεν συνιστάται. Το ύψος της λιπάσης δεν προβλέπει με αξιοπιστία τη βαρύτητα και δεν καθορίζει από μόνο του την επανασίτιση, τη διάρκεια νοσηλείας ή την έξοδο του ασθενούς.[1][5]

Η κλινική εξέλιξη, τα ζωτικά σημεία, η ενυδάτωση, η λειτουργία των οργάνων και η ύπαρξη επιπλοκών έχουν μεγαλύτερη σημασία. Η επανάληψη του ενζύμου μπορεί να γίνει μόνο όταν προκύπτει νέο, συγκεκριμένο διαγνωστικό ερώτημα.

• Η λιπάση είναι εξέταση αίματος για την ενζυμική δραστικότητα και χρησιμοποιείται πρωτίστως στη διερεύνηση παγκρεατίτιδας.
• Μια ήπια αύξηση δεν ισοδυναμεί με διάγνωση, ενώ τα κριτήρια οξείας παγκρεατίτιδας στηρίζονται σε δύο από τρεις κατηγορίες ευρημάτων.
• Τα όρια αναφοράς είναι ειδικά για το κάθε εργαστήριο.
• Οι υψηλές τιμές δεν καθορίζουν από μόνες τους τη βαρύτητα, και δεν απαιτείται συστηματικός επανέλεγχος για παρακολούθηση της ανάρρωσης.
• Έντονος ή επίμονος πόνος στην άνω κοιλιά χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.