Δείκτης Οξειδωτικού Στρες (O.S.I.): Τι Είναι, Πώς Μετριέται & Πότε Έχει Κλινική Αξία

1

Τι είναι το Οξειδωτικό Στρες

Το οξειδωτικό στρες προκύπτει όταν η παραγωγή
αντιδραστικών ειδών οξυγόνου (ROS) και άλλων οξειδωτικών παραγόντων
υπερβαίνει την ικανότητα των αντιοξειδωτικών μηχανισμών να τα εξουδετερώσουν.
Σε αυτή την κατάσταση διαταράσσεται η οξειδοαναγωγική ισορροπία (redox balance) και μπορεί να προκληθεί
βλάβη σε βασικά κυτταρικά συστατικά.

Οι ROS δεν είναι πάντα «κακές». Σε φυσιολογικά επίπεδα συμμετέχουν σε
κυτταρική σηματοδότηση, άμυνα έναντι μικροβίων και ρύθμιση φλεγμονωδών απαντήσεων.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η υπερπαραγωγή τους ή/και η εξάντληση των αντιοξειδωτικών
οδηγεί σε χρόνια επιβάρυνση.

• Τι μπορεί να επηρεάσει: λιπίδια μεμβρανών (λιπιδική υπεροξείδωση), πρωτεΐνες (οξείδωση/αδρανοποίηση), DNA (οξειδωτικές βλάβες).
• Πώς εκδηλώνεται κλινικά: δεν έχει «ένα» ειδικό σύμπτωμα· συνδέεται όμως με κόπωση, χρόνιες φλεγμονές και επιδείνωση μεταβολικών/καρδιαγγειακών παραγόντων, ανάλογα με το άτομο.
• Γιατί μας ενδιαφέρει εργαστηριακά: γιατί λειτουργεί ως κοινός μηχανισμός πίσω από πολλές καταστάσεις, άρα οι δείκτες οξειδωτικού φορτίου βοηθούν στην καλύτερη συνολική εικόνα.

Στην πράξη, επειδή το οξειδωτικό στρες είναι πολυπαραγοντικό, δεν αξιολογείται με έναν μόνο δείκτη.
Χρησιμοποιούνται είτε ειδικοί δείκτες (π.χ. προϊόντα οξείδωσης) είτε συνθετικοί δείκτες που συνοψίζουν το «ισοζύγιο» οξειδωτικών–αντιοξειδωτικών.

2

Τι είναι ο Δείκτης Οξειδωτικού Στρες (O.S.I.)

Ο O.S.I. (Oxidative Stress Index) είναι ένας συνθετικός δείκτης που εκφράζει
το «καθαρό» οξειδωτικό φορτίο, συνδυάζοντας δύο έννοιες:
(α) πόσο υψηλό είναι το συνολικό οξειδωτικό φορτίο και
(β) πόσο ισχυρή είναι η συνολική αντιοξειδωτική ικανότητα του οργανισμού.

Με απλά λόγια, ο O.S.I. απαντά στο ερώτημα:
«Υπερισχύουν τα οξειδωτικά έναντι των αντιοξειδωτικών;»
Όταν ο δείκτης είναι αυξημένος, αυτό υποδηλώνει ότι το σύστημα «γέρνει»
προς την πλευρά της οξείδωσης.

Σημαντικό: ο O.S.I. είναι δείκτης ισορροπίας και όχι διάγνωση.
Η ερμηνεία του έχει νόημα όταν συνδυάζεται με:
ιστορικό, κλινική εικόνα, συνοδούς δείκτες φλεγμονής/μεταβολισμού και,
όπου χρειάζεται, πιο ειδικούς δείκτες οξείδωσης.

Στην επόμενη ενότητα φαίνεται καθαρά πώς προκύπτει μαθηματικά (ως λόγος TOS/TAC)

3

Πώς υπολογίζεται (TOS & TAC)

Ο Δείκτης Οξειδωτικού Στρες (O.S.I.) προκύπτει ως λόγος δύο εργαστηριακών παραμέτρων
που εκφράζουν αντίθετες αλλά αλληλένδετες βιολογικές διεργασίες:

O.S.I. = TOS / TAC

• TOS (Total Oxidant Status): αντιπροσωπεύει το συνολικό οξειδωτικό φορτίο του πλάσματος,
  δηλαδή τη συγκεντρωτική δράση διαφόρων οξειδωτικών μορίων.
• TAC (Total Antioxidant Capacity): εκφράζει τη συνολική ικανότητα του οργανισμού
  να εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες μέσω ενζυμικών και μη ενζυμικών μηχανισμών.

Η χρήση λόγου (και όχι απόλυτης τιμής) επιτρέπει μια
πιο ρεαλιστική αποτύπωση της ισορροπίας μεταξύ οξειδωτικών και αντιοξειδωτικών.
Έτσι, ακόμη και μια μέτρια αύξηση του TOS ή μια μείωση του TAC
μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του O.S.I.

Στην κλινική πράξη, αυτός ο υπολογισμός βοηθά να εκτιμηθεί
αν ο οργανισμός βρίσκεται σε κατάσταση οξειδωτικής υπεροχής,
χωρίς να απαιτείται μέτρηση πολλών επιμέρους δεικτών.

4

Φυσιολογικές τιμές

Δεν υπάρχουν καθολικά αποδεκτές φυσιολογικές τιμές για τον O.S.I.,
καθώς τα αποτελέσματα επηρεάζονται από:

• τη χρησιμοποιούμενη αναλυτική μέθοδο,
• το εργαστηριακό πρωτόκολλο,
• τον πληθυσμό αναφοράς.

Γενικά, χαμηλότερες τιμές O.S.I. υποδηλώνουν καλή οξειδοαναγωγική ισορροπία,
ενώ αυξημένες τιμές υποδηλώνουν επικράτηση οξειδωτικών μηχανισμών.
Η ερμηνεία γίνεται πάντα συγκριτικά και σε συνδυασμό
με το κλινικό πλαίσιο του εξεταζόμενου.

Για τον λόγο αυτό, ο O.S.I. χρησιμοποιείται κυρίως ως
δείκτης τάσης και όχι ως απόλυτο «cut-off» διάγνωσης.

5

Πότε αυξάνεται

Ο O.S.I. αυξάνεται όταν είτε ενισχύεται η παραγωγή οξειδωτικών
είτε μειώνεται η αντιοξειδωτική άμυνα.
Οι συχνότερες καταστάσεις που σχετίζονται με αυξημένο δείκτη περιλαμβάνουν:

• Χρόνια φλεγμονή (χαμηλού ή υψηλού βαθμού)
• Κάπνισμα και χρόνια έκθεση σε τοξικούς παράγοντες
• Παχυσαρκία και μεταβολικό σύνδρομο
• Σακχαρώδης διαβήτης και ινσουλινοαντίσταση
• Χρόνιο ψυχοσωματικό στρες και διαταραχές ύπνου

Σε αυτές τις καταστάσεις, το αυξημένο οξειδωτικό φορτίο
λειτουργεί συχνά ως κοινός παθοφυσιολογικός μηχανισμός,
επηρεάζοντας διαφορετικά όργανα και συστήματα.

Γι’ αυτό ο O.S.I. μπορεί να προσφέρει χρήσιμη πληροφορία
στο πλαίσιο μιας ολιστικής εργαστηριακής αξιολόγησης,
ιδίως όταν συνδυάζεται με δείκτες φλεγμονής και μεταβολισμού.

6

Κλινική σημασία

Ο Δείκτης Οξειδωτικού Στρες (O.S.I.) έχει
συμπληρωματικό ρόλο στην κλινική αξιολόγηση και
δεν αντικαθιστά τη διάγνωση ή την ιατρική κρίση.
Χρησιμοποιείται για να προσφέρει μια συνοπτική εικόνα
της οξειδοαναγωγικής κατάστασης του οργανισμού.

Η κλινική του αξία είναι μεγαλύτερη όταν:

• υπάρχουν πολλαπλοί παράγοντες κινδύνου (π.χ. μεταβολικοί, φλεγμονώδεις),
• απαιτείται ολιστική εκτίμηση και όχι μεμονωμένος δείκτης,
• χρησιμοποιείται συγκριτικά σε επαναλαμβανόμενες μετρήσεις.

Στην πράξη, ο O.S.I. βοηθά να τεκμηριωθεί
αν το οξειδωτικό στρες μπορεί να αποτελεί
υποκείμενο παθοφυσιολογικό μηχανισμό
σε μια κλινική εικόνα χωρίς σαφή αιτιολογία.

7

O.S.I. και φλεγμονή

Το οξειδωτικό στρες και η φλεγμονή
συνδέονται στενά και αλληλοενισχύονται.
Η αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών μπορεί να ενεργοποιήσει
φλεγμονώδεις οδούς, ενώ η χρόνια φλεγμονή
αυξάνει περαιτέρω το οξειδωτικό φορτίο.

Σε καταστάσεις χρόνιας χαμηλόβαθμης φλεγμονής
(π.χ. μεταβολικό σύνδρομο), παρατηρείται συχνά:

• αύξηση του TOS,
• εξάντληση αντιοξειδωτικών αποθεμάτων,
• συνολική αύξηση του O.S.I.

Ο O.S.I. μπορεί επομένως να λειτουργήσει
ως έμμεσος δείκτης φλεγμονώδους επιβάρυνσης,
ιδίως όταν αξιολογείται παράλληλα με δείκτες όπως η CRP.

8

O.S.I. και γονιμότητα

Στον τομέα της γονιμότητας, το οξειδωτικό στρες
θεωρείται κρίσιμος παράγοντας, ιδιαίτερα στον ανδρικό πληθυσμό.
Αυξημένος O.S.I. έχει συσχετιστεί με
βλάβες στο DNA των σπερματοζωαρίων
και μειωμένη λειτουργικότητα.

Η αυξημένη οξειδωτική επιβάρυνση μπορεί να επηρεάσει:

• την κινητικότητα των σπερματοζωαρίων,
• τη μορφολογία,
• την ακεραιότητα του γενετικού υλικού.

Για τον λόγο αυτό, ο O.S.I. μπορεί να χρησιμοποιηθεί
συμπληρωματικά σε έλεγχο υπογονιμότητας,
πάντα σε συνδυασμό με σπερμοδιάγραμμα και ειδικότερους δείκτες.

9

O.S.I. και καρδιαγγειακός κίνδυνος

Το αυξημένο οξειδωτικό στρες συμμετέχει ενεργά
στην παθογένεση της αθηροσκλήρωσης
και στη δυσλειτουργία του ενδοθηλίου,
δύο βασικούς μηχανισμούς καρδιαγγειακής νόσου.

Μέσω οξειδωτικών μηχανισμών:

• οξειδώνονται τα λιπίδια χαμηλής πυκνότητας (LDL),
• διαταράσσεται η αγγειακή λειτουργία,
• ενισχύεται η φλεγμονώδης απάντηση.

Ο O.S.I. μπορεί να προσφέρει
πρόσθετη πληροφορία κινδύνου
σε άτομα με καρδιαγγειακούς παράγοντες,
χωρίς όμως να αντικαθιστά τους καθιερωμένους δείκτες.

10

Παράγοντες που επηρεάζουν

Ο Δείκτης Οξειδωτικού Στρες (O.S.I.) μπορεί να επηρεαστεί
από πληθώρα εξωγενών και ενδογενών παραγόντων,
οι οποίοι συχνά δρουν αθροιστικά.
Η γνώση αυτών των παραγόντων είναι απαραίτητη
για τη σωστή ερμηνεία του αποτελέσματος.

• Διατροφή: δίαιτες φτωχές σε αντιοξειδωτικά
  (φρούτα, λαχανικά, πολυφαινόλες) ευνοούν την αύξηση του O.S.I.
• Φαρμακευτική αγωγή: ορισμένα φάρμακα
  μπορούν να αυξήσουν ή να μειώσουν το οξειδωτικό φορτίο.
• Συμπληρώματα: αντιοξειδωτικά σκευάσματα
  μπορεί να επηρεάσουν τις τιμές, ιδίως αν λαμβάνονται πρόσφατα.
• Έντονη σωματική άσκηση: η υπερβολική ή μη προσαρμοσμένη άσκηση
  αυξάνει παροδικά την παραγωγή ελευθέρων ριζών.

Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση του O.S.I. πρέπει να λαμβάνει υπόψη
τον τρόπο ζωής και το πρόσφατο ιστορικό του εξεταζόμενου.

11

Προετοιμασία εξέτασης

Η σωστή προετοιμασία πριν τη μέτρηση του O.S.I.
συμβάλλει στη μείωση τυχαίων διακυμάνσεων
και στη βελτίωση της αξιοπιστίας του αποτελέσματος.

• Νηστεία 8–10 ωρών: αποφεύγονται μεταγευματικές επιδράσεις
  στην οξειδοαναγωγική ισορροπία.
• Αποφυγή έντονης άσκησης 24 ώρες πριν:
  για να περιοριστεί η παροδική αύξηση οξειδωτικών παραγόντων.
• Ενημέρωση για φάρμακα και συμπληρώματα:
  ιδίως αντιοξειδωτικά ή πρόσφατες αλλαγές αγωγής.

Το εργαστήριο μπορεί να δώσει εξειδικευμένες οδηγίες
ανάλογα με το συνολικό πακέτο εξετάσεων που συνδυάζονται την ίδια ημέρα.

12

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

13

Κλείστε Ραντεβού

14

Βιβλιογραφία

15

Επιστημονική επιμέλεια