Παραθορμόνη (PTH): Εξέταση Αίματος, Τιμές, Αυξημένη ή Χαμηλή PTH & Ερμηνεία

1Τι είναι η Παραθορμόνη (PTH)

Η παραθορμόνη, γνωστή διεθνώς ως Parathyroid Hormone ή PTH, είναι μια ορμόνη που παράγεται από τους παραθυρεοειδείς αδένες. Οι αδένες αυτοί είναι συνήθως τέσσερις, πολύ μικροί σε μέγεθος, και βρίσκονται πίσω από τον θυρεοειδή αδένα στον τράχηλο. Παρότι είναι μικροί, έχουν τεράστια σημασία για την ισορροπία του ασβεστίου, του φωσφόρου, της βιταμίνης D και της οστικής υγείας.

Η εξέταση PTH είναι αιματολογική εξέταση. Μετρά τη συγκέντρωση της παραθορμόνης στο αίμα και χρησιμοποιείται όταν ο ιατρός θέλει να διερευνήσει αν η ρύθμιση του ασβεστίου γίνεται σωστά. Δεν είναι απλή «ορμονική εξέταση ρουτίνας». Είναι εξέταση που ζητείται όταν υπάρχει συγκεκριμένο εργαστηριακό ή κλινικό ερώτημα, όπως υψηλό ή χαμηλό ασβέστιο, χαμηλή βιταμίνη D, νεφρική δυσλειτουργία, οστεοπόρωση, νεφρολιθίαση ή υποψία υπερπαραθυρεοειδισμού ή υποπαραθυρεοειδισμού.

Η βασική λειτουργία της PTH είναι να προστατεύει τον οργανισμό από την πτώση του ασβεστίου στο αίμα. Το ασβέστιο δεν είναι σημαντικό μόνο για τα οστά. Είναι απαραίτητο για τη λειτουργία των μυών, των νεύρων, της καρδιάς, της πήξης του αίματος και πολλών ενζυμικών μηχανισμών. Για αυτό ο οργανισμός κρατά τα επίπεδα ασβεστίου μέσα σε πολύ στενά όρια. Όταν το ασβέστιο τείνει να μειωθεί, οι παραθυρεοειδείς αδένες αυξάνουν την έκκριση PTH. Όταν το ασβέστιο αυξάνεται, η έκκριση PTH φυσιολογικά μειώνεται.

Η PTH δρα κυρίως σε τρία σημεία: στα οστά, στους νεφρούς και έμμεσα στο έντερο μέσω της ενεργοποίησης της βιταμίνης D. Στα οστά μπορεί να αυξήσει την απελευθέρωση ασβεστίου όταν ο οργανισμός το χρειάζεται. Στους νεφρούς μειώνει την απώλεια ασβεστίου στα ούρα και αυξάνει την αποβολή φωσφόρου. Παράλληλα βοηθά στην παραγωγή της ενεργής μορφής της βιταμίνης D, η οποία αυξάνει την απορρόφηση ασβεστίου από το έντερο.

Η εξέταση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η PTH μπορεί να είναι αυξημένη για διαφορετικούς λόγους. Μπορεί να είναι αυξημένη επειδή ένας παραθυρεοειδής αδένας λειτουργεί αυτόνομα, όπως στον πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό. Μπορεί όμως να είναι αυξημένη ως αντιδραστική απάντηση σε χαμηλή βιταμίνη D, χαμηλό ασβέστιο ή χρόνια νεφρική νόσο, δηλαδή σε δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό. Η ίδια αριθμητική τιμή PTH μπορεί επομένως να έχει διαφορετική σημασία, ανάλογα με τις υπόλοιπες εξετάσεις.

Αντίστοιχα, η χαμηλή PTH μπορεί να δείχνει ότι οι παραθυρεοειδείς αδένες δεν εκκρίνουν αρκετή ορμόνη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλό ασβέστιο και συμπτώματα όπως μουδιάσματα, κράμπες, μυϊκούς σπασμούς ή, σε σοβαρές περιπτώσεις, καρδιακές αρρυθμίες. Για αυτό η χαμηλή PTH, ειδικά όταν συνδυάζεται με χαμηλό ασβέστιο, χρειάζεται προσεκτική ιατρική αξιολόγηση.

2Ποιος είναι ο ρόλος της PTH στον οργανισμό

Ο βασικός ρόλος της παραθορμόνης είναι η διατήρηση σταθερών επιπέδων ασβεστίου στο αίμα. Το ασβέστιο πρέπει να παραμένει σε συγκεκριμένο εύρος, επειδή συμμετέχει σε ζωτικές λειτουργίες. Αν πέσει απότομα, μπορεί να εμφανιστούν νευρομυϊκά συμπτώματα. Αν αυξηθεί υπερβολικά, μπορεί να επηρεαστούν οι νεφροί, η καρδιά, το πεπτικό σύστημα και η πνευματική διαύγεια. Η PTH λειτουργεί ως ένας από τους κεντρικούς μηχανισμούς που προστατεύουν αυτή την ισορροπία.

Οι παραθυρεοειδείς αδένες διαθέτουν ειδικούς υποδοχείς που «αντιλαμβάνονται» το επίπεδο του ιονισμένου ασβεστίου στο αίμα. Όταν το ιονισμένο ασβέστιο μειώνεται, οι αδένες απελευθερώνουν περισσότερη PTH. Όταν το ασβέστιο αυξάνεται, η έκκριση της PTH καταστέλλεται. Αυτή η ρύθμιση είναι γρήγορη, συνεχής και πολύ ευαίσθητη.

Στα οστά, η PTH μπορεί να αυξήσει την κινητοποίηση ασβεστίου και φωσφόρου από τον οστικό ιστό. Η δράση αυτή είναι φυσιολογική όταν γίνεται ελεγχόμενα και παροδικά. Όταν όμως η PTH παραμένει χρόνια αυξημένη, μπορεί να επιβαρυνθεί η οστική μάζα. Για αυτό η PTH είναι σημαντική εξέταση σε άτομα με οστεοπενία, οστεοπόρωση, ανεξήγητα κατάγματα ή ανάγκη διερεύνησης του οστικού μεταβολισμού.

Στους νεφρούς, η PTH βοηθά τον οργανισμό να κρατήσει περισσότερο ασβέστιο και να αποβάλει περισσότερο φώσφορο. Αυτός είναι ο λόγος που ο συνδυασμός PTH και φωσφόρου έχει διαγνωστική αξία. Σε πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό ο φώσφορος μπορεί να είναι χαμηλός ή χαμηλοφυσιολογικός, ενώ σε χρόνια νεφρική νόσο μπορεί να είναι φυσιολογικός ή αυξημένος λόγω μειωμένης νεφρικής αποβολής.

Η PTH επηρεάζει επίσης την ενεργοποίηση της βιταμίνης D. Η βιταμίνη D που μετράμε συχνότερα στο αίμα είναι η 25-OH βιταμίνη D, δηλαδή η μορφή που δείχνει τα αποθέματα. Για να δράσει πλήρως στον μεταβολισμό του ασβεστίου, μετατρέπεται στους νεφρούς στην ενεργή μορφή της, την καλσιτριόλη. Η PTH διεγείρει αυτή τη μετατροπή. Έτσι συνδέονται μεταξύ τους η PTH, η βιταμίνη D, οι νεφροί και το ασβέστιο.

Στο έντερο, η δράση της PTH είναι έμμεση. Μέσω της ενεργής βιταμίνης D αυξάνεται η απορρόφηση ασβεστίου από την τροφή. Αν η βιταμίνη D είναι χαμηλή, η απορρόφηση ασβεστίου μειώνεται και ο οργανισμός μπορεί να απαντήσει αυξάνοντας την PTH. Αυτός είναι ένας από τους συχνότερους λόγους για τους οποίους βλέπουμε αυξημένη PTH με φυσιολογικό ή χαμηλοφυσιολογικό ασβέστιο.

Η παραθορμόνη δεν λειτουργεί απομονωμένα. Συνεργάζεται με τη βιταμίνη D, την καλσιτονίνη, τη νεφρική λειτουργία, τον φώσφορο, το μαγνήσιο και την οστική ανακατασκευή. Για αυτό μια παθολογική τιμή PTH είναι περισσότερο «ένδειξη διαταραχής συστήματος» παρά απλή μεμονωμένη ορμονική ανωμαλία.

3Πότε ζητείται η εξέταση PTH

Η εξέταση PTH ζητείται όταν χρειάζεται να διερευνηθεί ο μεταβολισμός του ασβεστίου και των οστών. Δεν χρησιμοποιείται συνήθως ως μεμονωμένη εξέταση χωρίς λόγο. Ο ιατρός τη ζητά όταν υπάρχει εργαστηριακό εύρημα ή κλινικό ιστορικό που κάνει πιθανή διαταραχή των παραθυρεοειδών, της βιταμίνης D, των νεφρών ή του οστικού μεταβολισμού.

Η πιο κλασική ένδειξη είναι το υψηλό ασβέστιο στο αίμα. Όταν το ασβέστιο είναι αυξημένο, η PTH βοηθά να φανεί αν το πρόβλημα προέρχεται από τους παραθυρεοειδείς ή από άλλη αιτία. Αν το ασβέστιο είναι υψηλό και η PTH είναι αυξημένη ή «ακατάλληλα φυσιολογική», μπορεί να υπάρχει πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός. Αν το ασβέστιο είναι υψηλό και η PTH είναι χαμηλή, η αιτία αναζητείται συνήθως αλλού.

Η εξέταση ζητείται επίσης όταν υπάρχει χαμηλό ασβέστιο. Σε αυτή την περίπτωση ο οργανισμός φυσιολογικά πρέπει να αυξήσει την PTH για να διορθώσει την υποασβεστιαιμία. Αν η PTH είναι χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική παρά το χαμηλό ασβέστιο, αυτό μπορεί να δείχνει υποπαραθυρεοειδισμό ή λειτουργική καταστολή της παραθυρεοειδικής λειτουργίας, για παράδειγμα λόγω σοβαρής υπομαγνησιαιμίας.

Πολύ συχνά η PTH ζητείται μαζί με την εξέταση 25-OH βιταμίνης D. Όταν η βιταμίνη D είναι χαμηλή, μπορεί να αυξηθεί η PTH ως αντισταθμιστικός μηχανισμός. Αυτό είναι σημαντικό σε ασθενείς με μυοσκελετικούς πόνους, κόπωση, χαμηλή οστική πυκνότητα ή ανάγκη παρακολούθησης μετά από θεραπεία με συμπλήρωμα βιταμίνης D.

Η PTH έχει επίσης θέση στην αξιολόγηση της νεφρικής λειτουργίας, ιδίως όταν υπάρχει χρόνια νεφρική νόσος. Οι νεφροί συμμετέχουν στην ενεργοποίηση της βιταμίνης D και στην αποβολή φωσφόρου. Όταν η νεφρική λειτουργία μειώνεται, μπορεί να διαταραχθεί η ισορροπία ασβεστίου-φωσφόρου και να αυξηθεί η PTH.

Άλλη συχνή ένδειξη είναι ο έλεγχος σε οστεοπόρωση ή έλεγχο οστικού μεταβολισμού. Η χρόνια αυξημένη PTH μπορεί να επηρεάσει τα οστά. Για αυτό, σε ασθενείς με χαμηλή οστική πυκνότητα, ανεξήγητα κατάγματα ή υποψία δευτεροπαθών αιτίων οστεοπόρωσης, η PTH μπορεί να δώσει σημαντικές πληροφορίες.

4Πώς γίνεται η εξέταση PTH & τι προετοιμασία χρειάζεται

Η εξέταση PTH γίνεται με απλή αιμοληψία. Το δείγμα λαμβάνεται από φλέβα, όπως στις περισσότερες βιοχημικές και ορμονικές εξετάσεις. Η αιμοληψία είναι σύντομη και δεν απαιτεί ιδιαίτερη διαδικασία από την πλευρά του εξεταζόμενου. Ωστόσο, επειδή η παραθορμόνη είναι ορμόνη που μπορεί να επηρεάζεται από το ασβέστιο, τη νεφρική λειτουργία, τη βιταμίνη D, φάρμακα και συμπληρώματα, η προετοιμασία και η σωστή καταγραφή πληροφοριών έχουν σημασία.

Σε αρκετές περιπτώσεις η PTH μπορεί να γίνει χωρίς αυστηρή νηστεία. Παρ’ όλα αυτά, επειδή συχνά ζητείται μαζί με ασβέστιο, φώσφορο, μαγνήσιο, κρεατινίνη ή άλλες βιοχημικές εξετάσεις, ο ιατρός ή το εργαστήριο μπορεί να συστήσει πρωινή αιμοληψία και νηστεία, ανάλογα με το συνολικό πακέτο εξετάσεων. Η πρακτική οδηγία δεν είναι ίδια για όλους, γιατί εξαρτάται από το τι ακριβώς ελέγχεται μαζί με την PTH.

Η ώρα λήψης μπορεί επίσης να έχει σημασία. Η PTH εμφανίζει ημερήσιες διακυμάνσεις και για αυτό, όταν πρόκειται για παρακολούθηση ή επανέλεγχο, είναι προτιμότερο οι εξετάσεις να γίνονται σε παρόμοιες συνθήκες, ιδανικά πρωινές ώρες. Αυτό βοηθά ώστε δύο αποτελέσματα να είναι πιο συγκρίσιμα μεταξύ τους.

Πριν την εξέταση πρέπει να δηλώνονται τα φάρμακα και τα συμπληρώματα. Το λίθιο, τα θειαζιδικά διουρητικά, τα διουρητικά αγκύλης, τα κορτικοστεροειδή, ορισμένα αντιεπιληπτικά, τα συμπληρώματα βιταμίνης D και τα συμπληρώματα ασβεστίου μπορούν να επηρεάσουν την ερμηνεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ασθενής πρέπει να τα διακόψει μόνος του. Σημαίνει ότι ο ιατρός πρέπει να γνωρίζει τι λαμβάνει ο εξεταζόμενος.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η εξέταση γίνεται για διερεύνηση υπερασβεστιαιμίας. Σε αυτή την περίπτωση είναι σημαντικό να υπάρχει ταυτόχρονη μέτρηση ασβεστίου και αλβουμίνης, ώστε να υπολογίζεται σωστά το διορθωμένο ασβέστιο, ή ιονισμένου ασβεστίου όπου ενδείκνυται. Η PTH χωρίς ταυτόχρονο ασβέστιο μπορεί να οδηγήσει σε ατελή ή λανθασμένη ερμηνεία.

5Φυσιολογικές τιμές PTH

Οι φυσιολογικές τιμές της PTH εξαρτώνται από τη μέθοδο του εργαστηρίου, τον αναλυτή, το αντιδραστήριο και τον πληθυσμό αναφοράς. Για αυτό στο αποτέλεσμα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη τα όρια αναφοράς που αναγράφονται από το συγκεκριμένο εργαστήριο. Δεν είναι σωστό να συγκρίνεται μια τιμή PTH με γενικούς πίνακες χωρίς να ελέγχεται το εύρος αναφοράς της μεθόδου.

Σε πολλές μεθόδους για ενήλικες, η PTH αναφέρεται περίπου στο εύρος 10–65 pg/mL, αλλά αυτό είναι ενδεικτικό και όχι απόλυτος κανόνας. Ορισμένα εργαστήρια μπορεί να έχουν διαφορετικά όρια, όπως 15–65 pg/mL, 18–80 pg/mL ή άλλα εύρη, ανάλογα με τη μέθοδο. Επίσης, οι μονάδες μπορεί να είναι pg/mL ή pmol/L.

Η ερμηνεία δεν γίνεται μόνο με βάση το αν η PTH είναι «μέσα» ή «έξω» από τα όρια. Πρέπει να αξιολογείται αν η τιμή είναι κατάλληλη για το ασβέστιο του ασθενούς. Για παράδειγμα, όταν το ασβέστιο είναι υψηλό, η PTH φυσιολογικά θα έπρεπε να είναι κατασταλμένη. Αν είναι υψηλή ή ακόμα και φυσιολογική αλλά όχι κατασταλμένη, αυτό μπορεί να είναι σημαντικό εύρημα. Αντίθετα, όταν το ασβέστιο είναι χαμηλό, η PTH αναμένεται να αυξηθεί.

Μια ελαφρά αυξημένη PTH δεν σημαίνει αυτόματα σοβαρή νόσο. Μπορεί να οφείλεται σε χαμηλή βιταμίνη D, ανεπαρκή πρόσληψη ασβεστίου, μειωμένη νεφρική λειτουργία, φάρμακα ή φυσιολογική αντιρρόπηση. Αντίθετα, μια PTH μέσα στα όρια δεν είναι πάντα «καθησυχαστική» όταν το ασβέστιο είναι υψηλό, επειδή σε υπερασβεστιαιμία η PTH θα έπρεπε να είναι χαμηλή.

6Αυξημένη PTH – Τι σημαίνει

Η αυξημένη PTH σημαίνει ότι υπάρχει αυξημένη έκκριση παραθορμόνης από τους παραθυρεοειδείς αδένες. Αυτό μπορεί να συμβαίνει είτε επειδή οι αδένες λειτουργούν αυτόνομα είτε επειδή ο οργανισμός προσπαθεί να αντιρροπήσει κάποιο άλλο πρόβλημα, όπως χαμηλή βιταμίνη D, χαμηλό ασβέστιο ή νεφρική δυσλειτουργία.

Η πρώτη μεγάλη κατηγορία είναι ο πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός. Σε αυτή την περίπτωση ένας ή περισσότεροι παραθυρεοειδείς αδένες παράγουν PTH ανεξάρτητα από τις πραγματικές ανάγκες του οργανισμού. Συχνά συνυπάρχει υψηλό ασβέστιο. Η αιτία μπορεί να είναι αδένωμα παραθυρεοειδούς, υπερπλασία ή, σπάνια, κακοήθεια. Η εργαστηριακή εικόνα συνήθως περιλαμβάνει αυξημένο ή ακατάλληλα φυσιολογικό επίπεδο PTH σε σχέση με αυξημένο ασβέστιο.

Η δεύτερη μεγάλη κατηγορία είναι ο δευτεροπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός. Εδώ η PTH αυξάνεται ως απάντηση σε κάποιο ερέθισμα. Τα πιο συχνά αίτια είναι η έλλειψη ή ανεπάρκεια βιταμίνης D, η χαμηλή πρόσληψη ή απορρόφηση ασβεστίου, η χρόνια νεφρική νόσος και ορισμένες καταστάσεις δυσαπορρόφησης. Στον δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό, το ασβέστιο μπορεί να είναι φυσιολογικό ή χαμηλό, ενώ η PTH αυξάνεται για να το διατηρήσει σε ασφαλές επίπεδο.

Η τρίτη κατηγορία είναι ο τριτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός, που εμφανίζεται κυρίως μετά από μακροχρόνια δευτεροπαθή διέγερση, συχνότερα σε προχωρημένη χρόνια νεφρική νόσο. Οι παραθυρεοειδείς αδένες μπορεί να γίνουν υπερπλαστικοί και να αρχίσουν να λειτουργούν πιο αυτόνομα, με πολύ υψηλές τιμές PTH και διαταραχές ασβεστίου-φωσφόρου.

Η αυξημένη PTH μπορεί να είναι ασυμπτωματική, ιδίως όταν η διαταραχή είναι ήπια ή εντοπίζεται σε πρώιμο στάδιο. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να σχετίζεται με κόπωση, μυϊκή αδυναμία, οστικά άλγη, νεφρολιθίαση, συχνουρία, δυσκοιλιότητα, χαμηλή οστική πυκνότητα ή κατάγματα. Τα συμπτώματα όμως δεν είναι ειδικά και δεν αρκούν για διάγνωση.

7Χαμηλή PTH – Τι σημαίνει

Η χαμηλή PTH σημαίνει ότι οι παραθυρεοειδείς αδένες εκκρίνουν λιγότερη παραθορμόνη από όση χρειάζεται ο οργανισμός ή ότι η ορμόνη είναι κατασταλμένη λόγω αυξημένου ασβεστίου. Η σημασία της χαμηλής PTH εξαρτάται κυρίως από το ασβέστιο. Χαμηλή PTH με χαμηλό ασβέστιο είναι πολύ πιο ανησυχητικός συνδυασμός από χαμηλή PTH με υψηλό ασβέστιο, όπου η καταστολή μπορεί να είναι φυσιολογική απάντηση.

Όταν η PTH είναι χαμηλή και το ασβέστιο είναι χαμηλό, ο οργανισμός δεν μπορεί να αυξήσει επαρκώς την παραθορμονική απάντηση. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε υποπαραθυρεοειδισμό. Ο υποπαραθυρεοειδισμός μπορεί να εμφανιστεί μετά από χειρουργικές επεμβάσεις στον θυρεοειδή ή στους παραθυρεοειδείς, σε αυτοάνοσες καταστάσεις, σε γενετικά σύνδρομα ή σε διαταραχές μαγνησίου.

Το μαγνήσιο έχει ιδιαίτερη σημασία. Σοβαρή έλλειψη μαγνησίου μπορεί να μειώσει την έκκριση PTH ή να μειώσει την ανταπόκριση των ιστών στην PTH. Έτσι, ένα άτομο μπορεί να εμφανίζει υποασβεστιαιμία με χαμηλή ή ακατάλληλη PTH. Για αυτό το μαγνήσιο είναι σημαντική συνοδός εξέταση, ειδικά σε συμπτώματα όπως κράμπες, παραισθησίες ή μυϊκοί σπασμοί.

Η χαμηλή PTH μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα λόγω χαμηλού ασβεστίου. Συχνά συμπτώματα είναι μουδιάσματα γύρω από το στόμα, μυρμηγκιάσματα στα δάκτυλα, κράμπες, σπασμοί, αίσθημα νευρικότητας ή μυϊκή δυσκαμψία. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν τετανία, επιληπτικές κρίσεις ή διαταραχές καρδιακού ρυθμού.

Αντίθετα, όταν το ασβέστιο είναι υψηλό, η χαμηλή PTH μπορεί να είναι αναμενόμενη. Σε αυτή την περίπτωση ο οργανισμός προσπαθεί να μειώσει την PTH για να περιορίσει περαιτέρω αύξηση του ασβεστίου. Τότε η διερεύνηση στρέφεται σε μη παραθυρεοειδικά αίτια υπερασβεστιαιμίας, ανάλογα με το ιστορικό και την κλινική εικόνα.

8PTH και Βιταμίνη D – Γιατί αυξάνεται η παραθορμόνη όταν λείπει η βιταμίνη D

Η σχέση μεταξύ PTH και βιταμίνης D είναι από τα πιο σημαντικά σημεία στην ερμηνεία της εξέτασης. Η βιταμίνη D βοηθά τον οργανισμό να απορροφά ασβέστιο από το έντερο. Όταν τα επίπεδα της 25-OH βιταμίνης D είναι χαμηλά, η απορρόφηση ασβεστίου μπορεί να μειωθεί. Ο οργανισμός αντιδρά αυξάνοντας την PTH, ώστε να διατηρήσει το ασβέστιο του αίματος σε ασφαλή επίπεδα.

Αυτός ο μηχανισμός ονομάζεται δευτεροπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει αυτόνομη νόσος των παραθυρεοειδών. Σημαίνει ότι οι παραθυρεοειδείς αδένες διεγείρονται επειδή ο οργανισμός προσπαθεί να αντισταθμίσει ένα πρόβλημα, συχνότερα χαμηλή βιταμίνη D ή διαταραχή νεφρικής λειτουργίας.

Στην πράξη, ένας συχνός συνδυασμός είναι: χαμηλή 25-OH βιταμίνη D, φυσιολογικό ασβέστιο και αυξημένη PTH. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο στον ασθενή, επειδή το ασβέστιο είναι ακόμη φυσιολογικό. Στην πραγματικότητα, το ασβέστιο μπορεί να παραμένει φυσιολογικό ακριβώς επειδή η PTH έχει αυξηθεί και προσπαθεί να το διατηρήσει. Δηλαδή η αυξημένη PTH είναι αντιρροπιστική απάντηση.

Αν η ανεπάρκεια βιταμίνης D διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, η χρόνια αυξημένη PTH μπορεί να επιβαρύνει τον οστικό μεταβολισμό. Αυτό έχει σημασία σε άτομα με οστεοπενία, οστεοπόρωση, ηλικιωμένους, άτομα με περιορισμένη έκθεση στον ήλιο, δυσαπορρόφηση, παχυσαρκία, χρόνια νεφρική νόσο ή φαρμακευτική αγωγή που επηρεάζει τη βιταμίνη D.

Η διόρθωση της βιταμίνης D πρέπει να γίνεται με ασφάλεια. Δεν είναι σωστό να λαμβάνονται τυχαία υψηλές δόσεις χωρίς παρακολούθηση, ειδικά όταν συνυπάρχει υψηλό ασβέστιο, ιστορικό νεφρολιθίασης ή υποψία υπερπαραθυρεοειδισμού. Ο επανέλεγχος της 25-OH βιταμίνης D, του ασβεστίου και της PTH βοηθά να φανεί αν η αύξηση της PTH ήταν πράγματι αντιδραστική.

Σε ένα άτομο με χαμηλή βιταμίνη D και αυξημένη PTH, η PTH μπορεί να μειωθεί μετά τη σωστή διόρθωση της βιταμίνης D. Αν όμως η PTH παραμένει αυξημένη παρά τη βελτίωση της βιταμίνης D, τότε χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση, ιδιαίτερα αν το ασβέστιο είναι υψηλό ή υψηλοφυσιολογικό.

9PTH και Ασβέστιο – Πώς συνδέονται οι τιμές τους

Το ασβέστιο είναι η πιο σημαντική εξέταση για την ερμηνεία της PTH. Χωρίς ασβέστιο, η τιμή της PTH είναι δύσκολο να αξιολογηθεί. Αυτό συμβαίνει επειδή η PTH είναι ορμόνη που απαντά στις μεταβολές του ασβεστίου. Το ίδιο αποτέλεσμα PTH μπορεί να έχει διαφορετική σημασία αν το ασβέστιο είναι υψηλό, φυσιολογικό ή χαμηλό.

Στην πράξη, ο ιατρός συχνά αξιολογεί ταυτόχρονα PTH, ολικό ασβέστιο, αλβουμίνη και σε ορισμένες περιπτώσεις ιονισμένο ασβέστιο. Το ολικό ασβέστιο επηρεάζεται από την αλβουμίνη. Αν η αλβουμίνη είναι χαμηλή, το ολικό ασβέστιο μπορεί να φαίνεται χαμηλότερο, ενώ το βιολογικά ενεργό ιονισμένο ασβέστιο μπορεί να είναι διαφορετικό. Για αυτό η ερμηνεία πρέπει να γίνεται προσεκτικά.

Ο συνδυασμός αυξημένη PTH + υψηλό ασβέστιο είναι κλασικός για πιθανό πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό, εφόσον επιβεβαιωθεί και αποκλειστούν άλλες αιτίες. Ο συνδυασμός αυξημένη PTH + φυσιολογικό ασβέστιο μπορεί να οφείλεται σε έλλειψη βιταμίνης D, χρόνια νεφρική νόσο, χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου ή πρώιμο/νορμοασβεστιαιμικό υπερπαραθυρεοειδισμό. Ο συνδυασμός χαμηλή PTH + χαμηλό ασβέστιο παραπέμπει σε υποπαραθυρεοειδισμό ή λειτουργική ανεπάρκεια παραθυρεοειδικής απάντησης.

Αν υπάρχει υψηλό ασβέστιο, η PTH βοηθά να ξεχωρίσει αν η υπερασβεστιαιμία είναι PTH-εξαρτώμενη ή όχι. Αν υπάρχει χαμηλό ασβέστιο, η PTH βοηθά να φανεί αν οι παραθυρεοειδείς αδένες απαντούν σωστά.

10PTH και Φώσφορος – Τι δείχνει ο συνδυασμός

Ο φώσφορος είναι βασικός δείκτης στην αξιολόγηση της PTH, επειδή η παραθορμόνη αυξάνει την αποβολή φωσφόρου από τους νεφρούς. Όταν η PTH αυξάνεται και οι νεφροί λειτουργούν καλά, ο φώσφορος μπορεί να μειωθεί ή να κινηθεί προς χαμηλοφυσιολογικά επίπεδα. Όταν όμως υπάρχει χρόνια νεφρική νόσος, η αποβολή φωσφόρου μειώνεται και ο φώσφορος μπορεί να παραμένει αυξημένος παρά την υψηλή PTH.

Αυτός ο συνδυασμός βοηθά στη διάκριση διαφορετικών αιτίων. Σε πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό, μπορεί να υπάρχει υψηλό ασβέστιο, αυξημένη ή ακατάλληλα φυσιολογική PTH και χαμηλός φώσφορος. Σε χρόνια νεφρική νόσο, μπορεί να υπάρχει αυξημένη PTH με φυσιολογικό ή αυξημένο φώσφορο, επειδή οι νεφροί δεν μπορούν να τον αποβάλουν αποτελεσματικά.

Στον υποπαραθυρεοειδισμό, όπου η PTH είναι χαμηλή, ο φώσφορος μπορεί να αυξηθεί. Αυτό συμβαίνει επειδή λείπει η δράση της PTH που φυσιολογικά προάγει την αποβολή φωσφόρου. Έτσι, ο συνδυασμός χαμηλής PTH, χαμηλού ασβεστίου και αυξημένου φωσφόρου είναι εργαστηριακά συμβατός με υποπαραθυρεοειδισμό.

Ο φώσφορος επηρεάζεται και από τη διατροφή, τη νεφρική λειτουργία, ορισμένα φάρμακα, συμπληρώματα, αιμόλυση του δείγματος και μεταβολικές καταστάσεις. Για αυτό η τιμή του χρειάζεται σωστή εργαστηριακή και κλινική ερμηνεία. Παρ’ όλα αυτά, ως μέρος του πακέτου PTH-ασβέστιο-βιταμίνη D-νεφρική λειτουργία, προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες.

11PTH και Νεφρική Λειτουργία

Η νεφρική λειτουργία είναι κεντρική στην ερμηνεία της PTH. Οι νεφροί δεν είναι μόνο όργανα αποβολής ουρίας και κρεατινίνης. Συμμετέχουν ενεργά στη ρύθμιση του ασβεστίου, του φωσφόρου, της οξεοβασικής ισορροπίας και της ενεργοποίησης της βιταμίνης D. Όταν η νεφρική λειτουργία μειώνεται, το σύστημα PTH-ασβέστιο-φώσφορος-βιταμίνη D μπορεί να διαταραχθεί.

Στη χρόνια νεφρική νόσο, οι νεφροί δυσκολεύονται να αποβάλουν φώσφορο. Η αύξηση του φωσφόρου και η μειωμένη ενεργοποίηση της βιταμίνης D οδηγούν σε διαταραχή της απορρόφησης και της διαθεσιμότητας ασβεστίου. Ο οργανισμός απαντά αυξάνοντας την PTH. Αυτή η κατάσταση αποτελεί μέρος της διαταραχής μεταβολισμού μετάλλων και οστών στη χρόνια νεφρική νόσο.

Η κρεατινίνη και το eGFR βοηθούν να εκτιμηθεί η νεφρική λειτουργία. Όμως μια «φυσιολογική» κρεατινίνη δεν αποκλείει πάντα μειωμένη νεφρική λειτουργία, ιδίως σε ηλικιωμένους ή άτομα με χαμηλή μυϊκή μάζα. Για αυτό το eGFR είναι πολύ χρήσιμο στην ερμηνεία της PTH, ειδικά όταν η τιμή της είναι αυξημένη χωρίς εμφανή εξήγηση.

Σε άτομα με χρόνια νεφρική νόσο, οι στόχοι της PTH δεν είναι ίδιοι με τον γενικό πληθυσμό. Η ερμηνεία εξαρτάται από το στάδιο της νεφρικής νόσου, τον φώσφορο, το ασβέστιο, την αλκαλική φωσφατάση, τη βιταμίνη D και τη θεραπευτική αγωγή. Η PTH μπορεί να χρειάζεται παρακολούθηση από νεφρολόγο όταν υπάρχει προχωρημένη ΧΝΝ.

Η χρόνια αυξημένη PTH στη ΧΝΝ μπορεί να συνδέεται με οστική νόσο, αγγειακές ασβεστώσεις και διαταραχές φωσφόρου. Για αυτό ο εργαστηριακός έλεγχος δεν πρέπει να περιορίζεται σε μία τιμή. Χρειάζεται τάση στον χρόνο, δηλαδή παρακολούθηση των αποτελεσμάτων με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις και συσχέτιση με το στάδιο της νεφρικής λειτουργίας.

12Συμπτώματα διαταραχών PTH

Οι διαταραχές της PTH μπορεί να είναι εντελώς ασυμπτωματικές, ειδικά όταν ανακαλύπτονται σε προληπτικό έλεγχο ή σε ήπιες μεταβολές ασβεστίου. Σε άλλες περιπτώσεις προκαλούν συμπτώματα που δεν είναι ειδικά και μπορεί να αποδοθούν σε πολλές άλλες αιτίες. Για αυτό η διάγνωση δεν βασίζεται μόνο στα συμπτώματα, αλλά στον συνδυασμό ιστορικού, εξέτασης και εργαστηριακού ελέγχου.

Σε αυξημένη PTH με υψηλό ασβέστιο μπορεί να εμφανιστούν κόπωση, αδυναμία, δυσκοιλιότητα, αυξημένη δίψα, συχνουρία, νεφρολιθίαση, οστικά άλγη, μείωση οστικής πυκνότητας ή ανεξήγητα κατάγματα. Ορισμένοι ασθενείς αναφέρουν δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα ή γενικό αίσθημα «μη ευεξίας». Τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια και να εξελίσσονται αργά.

Σε αυξημένη PTH λόγω χαμηλής βιταμίνης D, τα συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται περισσότερο με μυοσκελετική δυσφορία, κόπωση, χαμηλή αντοχή, μυϊκούς πόνους ή οστικά άλγη. Όμως αυτά τα συμπτώματα δεν είναι ειδικά για τη βιταμίνη D ή την PTH. Χρειάζεται μέτρηση 25-OH-D, ασβεστίου και συχνά μαγνησίου και νεφρικής λειτουργίας.

Σε χαμηλή PTH με χαμηλό ασβέστιο τα συμπτώματα μπορεί να είναι πιο νευρομυϊκά. Συχνά περιλαμβάνουν μουδιάσματα γύρω από το στόμα, μυρμηγκιάσματα στα δάκτυλα, κράμπες, μυϊκούς σπασμούς ή αίσθημα σφιξίματος. Σε σοβαρή υποασβεστιαιμία μπορεί να εμφανιστούν τετανία, σπασμοί ή καρδιακές αρρυθμίες. Αυτή η εικόνα χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Τα συμπτώματα επηρεάζονται από την ταχύτητα μεταβολής του ασβεστίου. Μια αργή χρόνια μεταβολή μπορεί να προκαλεί ήπια ή καθόλου συμπτώματα, ενώ μια απότομη πτώση ασβεστίου μπορεί να προκαλέσει έντονη συμπτωματολογία ακόμα και αν η αριθμητική τιμή δεν φαίνεται ακραία. Για αυτό έχει σημασία όχι μόνο η τιμή, αλλά και το ιστορικό, η διάρκεια και η κλινική εικόνα.

13Ποιες εξετάσεις γίνονται μαζί με την PTH

Η PTH είναι εξέταση που σχεδόν πάντα χρειάζεται συνοδές εξετάσεις. Ο λόγος είναι ότι η τιμή της αποκτά νόημα μόνο μέσα στο πλαίσιο του ασβεστίου, του φωσφόρου, της βιταμίνης D, του μαγνησίου και της νεφρικής λειτουργίας. Ένας πλήρης εργαστηριακός έλεγχος βοηθά να αποφευχθούν λανθασμένα συμπεράσματα.

Η πρώτη και πιο απαραίτητη συνοδός εξέταση είναι το ασβέστιο. Συχνά χρειάζεται ολικό ασβέστιο και αλβουμίνη, ώστε να μπορεί να γίνει σωστή αξιολόγηση. Σε ειδικές περιπτώσεις, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει ιονισμένο ασβέστιο, ιδιαίτερα όταν υπάρχει διαταραχή αλβουμίνης, σοβαρή νόσος ή ασυμφωνία μεταξύ συμπτωμάτων και ολικού ασβεστίου.

Η 25-OH βιταμίνη D είναι επίσης βασική. Χωρίς αυτή, μπορεί να θεωρηθεί λανθασμένα ότι μια αυξημένη PTH οφείλεται σε νόσο των παραθυρεοειδών, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να είναι αντιδραστική λόγω έλλειψης βιταμίνης D. Η βιταμίνη D είναι απαραίτητη τόσο στη διερεύνηση όσο και στην παρακολούθηση μετά από θεραπευτική διόρθωση.

Ο φώσφορος δίνει πληροφορίες για τη δράση της PTH και τη νεφρική αποβολή φωσφόρου. Το μαγνήσιο είναι σημαντικό σε υποασβεστιαιμία ή χαμηλή PTH, επειδή σοβαρή έλλειψή του μπορεί να επηρεάσει την παραθυρεοειδική λειτουργία. Η κρεατινίνη και το eGFR δείχνουν αν η νεφρική λειτουργία επηρεάζει το αποτέλεσμα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζονται επιπλέον εξετάσεις, όπως αλκαλική φωσφατάση, ασβέστιο ούρων 24ώρου ή λόγος ασβεστίου/κρεατινίνης ούρων, γενική ούρων, δείκτες οστικού μεταβολισμού ή DEXA. Αυτές δεν είναι απαραίτητες για κάθε ασθενή, αλλά επιλέγονται ανάλογα με το ιστορικό και το βασικό κλινικό ερώτημα.

14Πότε χρειάζεται περαιτέρω έλεγχος ή παραπομπή

Η παθολογική PTH δεν σημαίνει πάντα ότι χρειάζεται άμεση θεραπεία. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να απαντηθεί το ερώτημα γιατί είναι παθολογική. Ο περαιτέρω έλεγχος εξαρτάται από το αν η PTH είναι αυξημένη ή χαμηλή, από το ασβέστιο, από τη βιταμίνη D, από τη νεφρική λειτουργία και από το αν υπάρχουν συμπτώματα ή επιπλοκές.

Περαιτέρω έλεγχος είναι συνήθως απαραίτητος όταν υπάρχει επαναλαμβανόμενη αύξηση PTH με υψηλό ή υψηλοφυσιολογικό ασβέστιο. Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να διερευνηθεί πιθανός πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός και να αποκλειστούν παράγοντες που μιμούνται ή επηρεάζουν την εικόνα, όπως χαμηλή βιταμίνη D, νεφρική δυσλειτουργία, φάρμακα ή διαταραχές ασβεστίου στα ούρα.

Παραπομπή ή ειδική αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν υπάρχει χαμηλή PTH με χαμηλό ασβέστιο, ειδικά αν ο ασθενής έχει συμπτώματα. Η υποασβεστιαιμία μπορεί να είναι κλινικά σημαντική και απαιτεί θεραπευτικό σχεδιασμό. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται μετά από χειρουργείο θυρεοειδούς ή παραθυρεοειδών.

Σε χρόνια νεφρική νόσο, η παρακολούθηση της PTH μπορεί να ενταχθεί σε νεφρολογικό πλαίσιο. Εκεί τα όρια και οι στόχοι δεν είναι ίδιοι με τον γενικό πληθυσμό. Ο νεφρολόγος αξιολογεί την PTH μαζί με ασβέστιο, φώσφορο, βιταμίνη D, αλκαλική φωσφατάση, στάδιο νεφρικής νόσου και φαρμακευτική αγωγή.

Απεικονιστικός έλεγχος παραθυρεοειδών δεν είναι το πρώτο βήμα σε κάθε αυξημένη PTH. Πρώτα πρέπει να τεκμηριωθεί βιοχημικά η διαταραχή. Υπερηχογράφημα ή σπινθηρογράφημα παραθυρεοειδών έχουν κυρίως ρόλο όταν υπάρχει τεκμηριωμένη διάγνωση και εξετάζεται χειρουργικός σχεδιασμός, όχι ως γενικό screening σε κάθε μικρή αύξηση PTH.

15Θεραπεία και παρακολούθηση διαταραχών PTH

Η θεραπεία των διαταραχών PTH εξαρτάται από την αιτία. Δεν υπάρχει μία θεραπεία για «υψηλή PTH» ή μία θεραπεία για «χαμηλή PTH». Η PTH είναι δείκτης που πρέπει να οδηγήσει στην αναγνώριση του προβλήματος. Άλλη αντιμετώπιση χρειάζεται η έλλειψη βιταμίνης D, άλλη ο πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός, άλλη η χρόνια νεφρική νόσος και άλλη ο υποπαραθυρεοειδισμός.

Σε δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό λόγω χαμηλής βιταμίνης D, η θεραπευτική λογική είναι η σωστή διόρθωση της βιταμίνης D με ιατρική καθοδήγηση και επανέλεγχο. Ο στόχος είναι να βελτιωθεί η 25-OH βιταμίνη D, να διατηρηθεί ασφαλές ασβέστιο και να μειωθεί η αντιδραστική διέγερση της PTH. Η υπερβολική λήψη βιταμίνης D χωρίς παρακολούθηση μπορεί να είναι επικίνδυνη, ιδιαίτερα αν υπάρχει υψηλό ασβέστιο ή ιστορικό λίθων.

Σε πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό, η αντιμετώπιση εξαρτάται από τη βαρύτητα, το ασβέστιο, την ηλικία, τα συμπτώματα, τη νεφρική λειτουργία, την οστική πυκνότητα, την παρουσία λίθων και άλλα κριτήρια. Ορισμένοι ασθενείς χρειάζονται χειρουργική αντιμετώπιση, ενώ άλλοι παρακολουθούνται ή λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή σε ειδικές περιπτώσεις. Η απόφαση ανήκει στον ειδικό ιατρό.

Σε χρόνια νεφρική νόσο, η θεραπεία στοχεύει στη ρύθμιση φωσφόρου, ασβεστίου, βιταμίνης D και PTH μέσα στο πλαίσιο της νεφρικής νόσου. Μπορεί να περιλαμβάνει διατροφικές οδηγίες, δεσμευτικά φωσφόρου, μορφές βιταμίνης D ή καλσιμιμητικά, ανάλογα με το στάδιο και τις οδηγίες του νεφρολόγου. Η αυτοθεραπεία σε αυτή την κατηγορία είναι ακατάλληλη.

Σε υποπαραθυρεοειδισμό, η θεραπεία συνήθως στοχεύει στη σταθεροποίηση του ασβεστίου με ασβέστιο και ενεργή βιταμίνη D, καθώς και στη διόρθωση μαγνησίου όταν χρειάζεται. Ο στόχος δεν είναι απλώς να «ανέβει» το ασβέστιο, αλλά να διατηρηθεί σε ασφαλές εύρος χωρίς υπερασβεστιουρία, νεφρολιθίαση ή επιβάρυνση της νεφρικής λειτουργίας.

Η παρακολούθηση είναι ουσιαστικό μέρος της αντιμετώπισης. Μια τιμή PTH σήμερα δεν λέει πάντα όλη την ιστορία. Η τάση των τιμών στον χρόνο, η ανταπόκριση στη διόρθωση της βιταμίνης D, η σταθερότητα του ασβεστίου και η νεφρική λειτουργία έχουν μεγαλύτερη σημασία από μία μεμονωμένη μέτρηση.

16Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) για την Παραθορμόνη (PTH)

17Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Βιβλιογραφία

Επιστημονική επιμέλεια άρθρου

Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος

Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος Απόφοιτος Ιατρικής Σχολής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Υπεύθυνος ιατρικής επιμέλειας περιεχομένου

Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας Έσλιν 19, Λαμία 35100

Επικοινωνία με το εργαστήριο

Σταθερό: +30 22310 66841

Κινητό: +30 6972 860905

Κλήση WhatsApp Viber Messenger

Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30