Παράγοντας Rhesus (RhD): Θετικό ή Αρνητικό, Εγκυμοσύνη, Έμμεση Coombs & Μεταγγίσεις

1Τι είναι ο παράγοντας Rhesus (RhD);

Ο παράγοντας Rhesus είναι ένα από τα σημαντικότερα συστήματα ομάδων αίματος. Στην καθημερινή πράξη, όταν μιλάμε για «Rhesus», συνήθως αναφερόμαστε ειδικά στο αντιγόνο D του συστήματος Rh. Αν το αντιγόνο D υπάρχει στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων, ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται Rh θετικός. Αν δεν υπάρχει, χαρακτηρίζεται Rh αρνητικός.^[1][3]

Στις περισσότερες εργαστηριακές αναφορές ο RhD εμφανίζεται μαζί με την ομάδα αίματος ABO, για παράδειγμα A+, O− ή AB+. Αν θέλετε να διαβάσετε αναλυτικά για τις ομάδες Α, Β, ΑΒ και Ο, δείτε και τον οδηγό μας για την ομάδα αίματος ABO.

2Τι σημαίνει Rh θετικό και Rh αρνητικό;

Το αποτέλεσμα Rh θετικό (Rh+) σημαίνει ότι τα ερυθρά αιμοσφαίριά σας φέρουν το αντιγόνο D. Το αποτέλεσμα Rh αρνητικό (Rh−) σημαίνει ότι το αντιγόνο D απουσιάζει. Αυτό δεν αποτελεί ασθένεια ούτε πρόβλημα υγείας από μόνο του. Πρόκειται για ένα κληρονομικό χαρακτηριστικό που αποκτά σημασία όταν χρειάζεται μετάγγιση ή όταν υπάρχει εγκυμοσύνη.^[1]

Στον γενικό πληθυσμό οι περισσότεροι άνθρωποι είναι Rh θετικοί, ενώ μικρότερο ποσοστό είναι Rh αρνητικοί. Η συχνότητα ποικίλλει ανάλογα με την εθνοτική καταγωγή και τον πληθυσμό αναφοράς.^[3]

3Πότε ζητείται η εξέταση RhD;

Ο προσδιορισμός του RhD ζητείται συχνά:

• στον προγεννητικό έλεγχο,
• πριν από μετάγγιση αίματος ή όταν υπάρχει πιθανότητα να χρειαστεί μετάγγιση,
• πριν από ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις,
• στην αιμοδοσία και στον έλεγχο αιμοδοτών,
• όταν χρειάζεται τεκμηριωμένη καταγραφή της πλήρους ομάδας αίματος.

Στην εγκυμοσύνη το RhD έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή μια γυναίκα Rh αρνητική μπορεί να χρειαστεί παρακολούθηση αντισωμάτων και ειδική μαιευτική διαχείριση.^[2][4]

4Δείγμα, προετοιμασία και χρόνος αποτελέσματος

Η εξέταση γίνεται με απλή αιμοληψία. Συνήθως δεν απαιτείται νηστεία, εκτός αν η αιμοληψία συνδυάζεται με άλλες εξετάσεις που έχουν ειδική προετοιμασία. Το αποτέλεσμα συχνά είναι διαθέσιμο την ίδια ημέρα ή σε σύντομο χρονικό διάστημα, ανάλογα με τη ροή του εργαστηρίου και το αν συνδυάζεται με ομάδα αίματος, έλεγχο αντισωμάτων ή προμεταγγισιακές δοκιμασίες.^[5]

Όταν υπάρχει ασυμφωνία με παλιότερη καταγραφή ή ειδικό κλινικό πλαίσιο, μπορεί να ζητηθεί νέο δείγμα για λόγους ασφαλούς ταυτοποίησης.

5RhD στην εγκυμοσύνη: γιατί έχει σημασία?

Στον αρχικό προγεννητικό έλεγχο προσδιορίζονται η ομάδα αίματος ABO, ο παράγοντας RhD και τα ερυθροκυτταρικά αντισώματα (έμμεση Coombs). Ο έλεγχος αντισωμάτων επαναλαμβάνεται συνήθως γύρω στην 28η εβδομάδα. Η εξέταση αντισωμάτων αφορά όλες τις εγκύους, επειδή και αντισώματα άλλα από το anti-D μπορεί να έχουν κλινική σημασία.^[2][10]

Αν η μητέρα είναι RhD αρνητική και το έμβρυο RhD θετικό, υπάρχει πιθανότητα ευαισθητοποίησης της μητέρας όταν εμβρυϊκά ερυθρά εισέλθουν στην κυκλοφορία της. Αν η μητέρα έχει ήδη αναπτύξει ανοσολογικά αντισώματα anti-D, αυτά μπορεί να διαπεράσουν τον πλακούντα και να προκαλέσουν αιμολυτική νόσο του εμβρύου και του νεογνού, με αναιμία και μετά τη γέννηση ίκτερο· στις σοβαρές περιπτώσεις χρειάζεται εξειδικευμένη παρακολούθηση.^[6]

Η μητέρα που είναι RhD αρνητική δεν είναι αναγκαστικά ασύμβατη με το έμβρυο: εφόσον το έμβρυο είναι επίσης RhD αρνητικό, δεν υπάρχει κίνδυνος ανοσοποίησης έναντι του αντιγόνου D από το έμβρυο. Όπου προσφέρεται, ο μη επεμβατικός προσδιορισμός του εμβρυϊκού RhD από μητρικό αίμα μπορεί να βοηθήσει στον σχεδιασμό της προφύλαξης.^[11]

6Τι είναι η Rh ασυμβατότητα και η ευαισθητοποίηση;

Ως ασυμβατότητα RhD περιγράφεται η κατάσταση στην οποία μια RhD αρνητική γυναίκα κυοφορεί RhD θετικό έμβρυο. Μικρές ποσότητες εμβρυϊκού αίματος μπορεί να περάσουν στη μητρική κυκλοφορία, ιδιαίτερα στον τοκετό αλλά και κατά τη διάρκεια της κύησης. Εάν η μητέρα αναγνωρίσει το αντιγόνο D ως ξένο, μπορεί να παράγει δικά της αντισώματα anti-D: αυτή είναι η ανοσολογική ευαισθητοποίηση.^[4][6]

Η ευαισθητοποίηση μπορεί επίσης να ακολουθήσει μετάγγιση RhD θετικών ερυθρών, επεμβατικές μαιευτικές πράξεις, τραυματισμό της κοιλιάς ή αιμορραγία. Οι ενδείξεις της προφύλαξης μετά από συμβάν στην πολύ πρώιμη κύηση εξαρτώνται από την ηλικία κύησης, το είδος του συμβάντος και το ισχύον πρωτόκολλο· δεν ισχύει ο ίδιος κανόνας για κάθε περίπτωση.^[4]

Τα ανοσολογικά anti-D που έχουν ήδη παραχθεί δεν εξουδετερώνονται από μια νέα προφυλακτική ένεση. Σε επιβεβαιωμένη ευαισθητοποίηση απαιτείται μαιευτική παρακολούθηση ανάλογα με τον τίτλο ή τη συγκέντρωση των αντισωμάτων, το ιστορικό και τον κίνδυνο εμβρυϊκής αναιμίας.^[10]

7Ένεση anti-D στην εγκυμοσύνη: πότε και γιατί γίνεται;

Η αντι-D ανοσοσφαιρίνη είναι προφυλακτική ένεση που χρησιμοποιείται σε μη ευαισθητοποιημένες RhD αρνητικές εγκύους, όταν το έμβρυο είναι RhD θετικό ή η ομάδα του δεν είναι γνωστή. Σκοπός της είναι να προλάβει την παραγωγή ανοσολογικών anti-D από τον οργανισμό της μητέρας. Η χορήγησή της δεν είναι θεραπεία για ήδη σχηματισμένα αντισώματα.^[4][7]

Ο έλεγχος αντισωμάτων της 28ης εβδομάδας πρέπει, κατά κανόνα, να γίνεται πριν από τη χορήγηση της προγραμματισμένης ανοσοσφαιρίνης. Εφόσον χρειαστεί ένεση μετά από κάποιο συμβάν, η απόφαση λαμβάνεται από τον γυναικολόγο. Αν περάσουν οι 72 ώρες, η γυναίκα πρέπει και πάλι να ζητήσει άμεσα ιατρική εκτίμηση, επειδή προφύλαξη μπορεί να εξακολουθεί να προσφέρει όφελος σε ορισμένες περιπτώσεις.^[4][10]

Μετά τον τοκετό, όταν υπάρχει ένδειξη, μπορεί να απαιτηθεί μέτρηση του όγκου της εμβρυομητρικής αιμορραγίας για να αποφασιστεί εάν η συνήθης δόση επαρκεί ή χρειάζεται συμπληρωματική ανοσοσφαιρίνη. Η πρακτική και η δόση καθορίζονται από το μαιευτικό πρωτόκολλο.^[7]

8Έμμεση Coombs: αντισώματα anti-D και ερμηνεία

Η έμμεση Coombs ανιχνεύει ερυθροκυτταρικά αντισώματα στο πλάσμα, μεταξύ των οποίων μπορεί να περιλαμβάνονται anti-D. Δεν είναι εξέταση προσδιορισμού του RhD: ο RhD προσδιορισμός εξετάζει το αντιγόνο στην επιφάνεια των ερυθρών, ενώ η έμμεση Coombs εξετάζει την πιθανή παρουσία αντισωμάτων.^[8]

Η εξέταση είναι χρήσιμη στην εγκυμοσύνη και πριν από μεταγγίσεις. Αν ανιχνευθούν αντισώματα, μπορεί να απαιτηθούν ταυτοποίηση και ποσοτική παρακολούθηση ή άλλοι ανοσοαιματολογικοί έλεγχοι.^[10]

Ειδική περίπτωση: Μετά από προφυλακτική ένεση anti-D, η έμμεση Coombs μπορεί να εμφανιστεί θετική επειδή ανιχνεύονται παθητικά χορηγημένα αντισώματα. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η μητέρα έχει ευαισθητοποιηθεί. Η διάκριση από τα ανοσολογικά anti-D απαιτεί ακριβές ιστορικό χορήγησης, σύγκριση με προηγούμενα δείγματα και, όταν χρειάζεται, εργαστηριακή παρακολούθηση. Δεν υπάρχει πάντοτε μία μεμονωμένη εξέταση που να διαχωρίζει οριστικά τις δύο περιπτώσεις.^[10]

9Ο RhD στις μεταγγίσεις

Σε μια μετάγγιση λαμβάνονται υπόψη τόσο το ABO όσο και το RhD, αλλά και άλλα δυνητικά σημαντικά ερυθροκυτταρικά αντιγόνα. Αν RhD αρνητικός λήπτης εκτεθεί σε RhD θετικά ερυθρά, μπορεί να αναπτύξει anti-D, με συνέπειες για μελλοντικές μεταγγίσεις ή κυήσεις.^[3]

Γι’ αυτό στους RhD αρνητικούς λήπτες επιλέγονται συνήθως RhD αρνητικά ερυθρά, με ειδικές εξαιρέσεις μόνο έπειτα από ιατρική απόφαση, ανάλογα με τη διαθεσιμότητα και τις επείγουσες ανάγκες. Απαραίτητοι παραμένουν οι κανόνες ταυτοποίησης, ο έλεγχος αντισωμάτων και η διασταύρωση, όπου ενδείκνυται.^[3]

Όταν το RhD παρουσιάζει ασθενή ή αμφίβολη αντίδραση, η αξιολόγηση διαφέρει για αιμοδότη και λήπτη. Ένας δότης με ανιχνεύσιμο D δεν πρέπει να ταξινομηθεί αυθαίρετα ως RhD αρνητικός, επειδή τα ερυθρά του ενδέχεται να ανοσοποιήσουν RhD αρνητικό λήπτη. Στον λήπτη και ιδιαίτερα στην έγκυο ακολουθείται συντηρητικότερη αντιμετώπιση έως την επίλυση της αμφιβολίας.^[9]

10Ασθενής και μερική έκφραση του αντιγόνου D

Στους περισσότερους ανθρώπους ο εργαστηριακός προσδιορισμός του RhD δίνει ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Υπάρχουν όμως κληρονομικές παραλλαγές του γονιδίου RHD που αλλάζουν την ποσότητα ή τη δομή του αντιγόνου D στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Τότε το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ασθενές, αμφίβολο ή να διαφέρει ανάλογα με την εργαστηριακή μέθοδο και τα χρησιμοποιούμενα αντιδραστήρια.^[9]

Ασθενής έκφραση του αντιγόνου D: το D υπάρχει, αλλά συχνά σε μικρότερο αριθμό στην επιφάνεια των ερυθρών. Έτσι, η συγκόλληση με αντι-D αντιδραστήρια μπορεί να είναι ασθενής και να απαιτείται επιβεβαιωτική διερεύνηση. Μερική έκφραση του αντιγόνου D: η δομή του αντιγόνου είναι διαφορετική και λείπουν ορισμένες περιοχές του. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί σε μια συνηθισμένη εξέταση να εμφανίζονται ακόμη και RhD θετικοί, αλλά ορισμένοι μπορούν να σχηματίσουν αντισώματα anti-D κατά των τμημάτων που δεν διαθέτουν. Η ασθενής ορολογική αντίδραση δεν αποδεικνύει από μόνη της ποσοτική παραλλαγή, επειδή μερικές μορφές μερικής έκφρασης D μπορούν επίσης να δώσουν ασθενές αποτέλεσμα.^[9]

Οι καλά τεκμηριωμένοι γενετικοί τύποι ασθενούς έκφρασης 1, 2 και 3 μπορούν, κατά κανόνα, να αντιμετωπίζονται ως RhD θετικοί, τόσο για επιλογή αίματος όσο και για την ανάγκη προφύλαξης στην εγκυμοσύνη. Μια γυναίκα με μοριακά επιβεβαιωμένο έναν από αυτούς τους τύπους συνήθως δεν χρειάζεται anti-D προφύλαξη μόνο εξαιτίας του RhD. Άλλες παραλλαγές δεν έχουν όλες την ίδια συμπεριφορά· για ορισμένους τύπους της ομάδας 4 υπάρχουν διαφορές μεταξύ διεθνών οδηγιών.^[9][12]

Πώς επιβεβαιώνεται; Αν το αποτέλεσμα είναι αμφίβολο, το εργαστήριο μπορεί να επαναλάβει τον προσδιορισμό με άλλες μεθόδους και, όταν χρειάζεται, να ζητήσει μοριακό έλεγχο του γονιδίου RHD σε εξειδικευμένο εργαστήριο. Η ένταση της συγκόλλησης από μόνη της δεν μπορεί να ξεχωρίσει αξιόπιστα όλες τις γενετικές παραλλαγές. Μέχρι να διευκρινιστεί η περίπτωση, η αντιμετώπιση του λήπτη ή της εγκύου καθορίζεται με βάση την ασφάλεια και τα ισχύοντα πρωτόκολλα.^[9]

11Πότε χρειάζεται επανάληψη ή επιπλέον έλεγχος;

Μπορεί να ζητηθεί νέα αιμοληψία ή συμπληρωματικός ανοσοαιματολογικός έλεγχος όταν υπάρχει ασυμφωνία με παλιότερο αποτέλεσμα, πρόκειται να γίνει μετάγγιση, υπάρχει κύηση με ειδικό ιστορικό ή ανιχνεύεται ασθενής/αμφίβολη έκφραση του αντιγόνου D.^[3][9]

Αν υπάρχει υποψία γενετικής παραλλαγής, ο μοριακός προσδιορισμός του RHD μπορεί να διαχωρίσει περιπτώσεις που δεν διακρίνονται με τη συμβατική ορολογική μέθοδο. Αν η έμμεση Coombs είναι θετική, δεν αρκεί ο επανέλεγχος του RhD: χρειάζεται να διευκρινιστεί ποιο αντίσωμα ανιχνεύθηκε και αν συνδέεται με προηγούμενη προφυλακτική χορήγηση anti-D.^[9][10]

12Συχνές ερωτήσεις

13Τι να θυμάστε

Σχετικά θέματα: Ομάδα Αίματος (ABO) · Κατάλογος Εργαστηριακών Εξετάσεων.