Aricept (Δονεπεζίλη): Δοσολογία, Παρενέργειες, Alzheimer και Παρακολούθηση

1Τι είναι το Aricept και τι περιέχει

Το Aricept είναι εμπορική ονομασία φαρμάκου που περιέχει τη δραστική ουσία δονεπεζίλη, συνήθως ως υδροχλωρική δονεπεζίλη. Ανήκει στους αναστολείς της ακετυλοχολινεστεράσης, μία κατηγορία φαρμάκων που χρησιμοποιείται στη συμπτωματική θεραπεία της νόσου Alzheimer.

Δεν είναι ηρεμιστικό, αντικαταθλιπτικό ή αντιψυχωσικό. Επίσης δεν είναι φάρμακο που προορίζεται απλώς για «ενίσχυση μνήμης» σε υγιείς ανθρώπους ή για συνηθισμένη αφηρημάδα λόγω ηλικίας, στρες ή έλλειψης ύπνου.

Η χορήγησή του προϋποθέτει διάγνωση και ιατρική αξιολόγηση. Η απλή παρουσία ξεχασμάτων δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι ένας άνθρωπος έχει νόσο Alzheimer. Κατάθλιψη, υποθυρεοειδισμός, έλλειψη βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος, φάρμακα με αντιχολινεργική δράση, διαταραχές ύπνου, λοιμώξεις, μεταβολικές διαταραχές και πολλές άλλες καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν γνωστικά συμπτώματα.

Για τον λόγο αυτό η δονεπεζίλη αποτελεί μέρος μιας συνολικής θεραπευτικής στρατηγικής και όχι ανεξάρτητη απάντηση σε κάθε πρόβλημα μνήμης.

2Πώς δρα η δονεπεζίλη στον εγκέφαλο

Η ακετυλοχολίνη είναι νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει σε λειτουργίες όπως η μνήμη, η μάθηση και η προσοχή. Στη νόσο Alzheimer παρατηρείται, μεταξύ άλλων αλλαγών, σημαντική δυσλειτουργία των χολινεργικών νευρωνικών κυκλωμάτων.

Η δονεπεζίλη αναστέλλει το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση, το οποίο φυσιολογικά διασπά την ακετυλοχολίνη. Έτσι η ακετυλοχολίνη παραμένει διαθέσιμη για περισσότερο χρόνο στις συνάψεις.

Αυτό δεν αποκαθιστά τους νευρώνες που έχουν ήδη καταστραφεί και δεν εξαλείφει το αμυλοειδές ή την παθολογική πρωτεΐνη tau. Μπορεί όμως να ενισχύσει προσωρινά τη λειτουργία των χολινεργικών δικτύων που εξακολουθούν να είναι ενεργά.

Ο ίδιος μηχανισμός εξηγεί και αρκετές ανεπιθύμητες ενέργειες. Η ακετυλοχολίνη δρα όχι μόνο στον εγκέφαλο αλλά και στο γαστρεντερικό, στην καρδιά και σε άλλα όργανα. Έτσι μπορεί να εμφανιστούν διάρροια, ναυτία, αυξημένη κινητικότητα του εντέρου, βραδυκαρδία, μυϊκές κράμπες ή αυξημένη σιελόρροια.

3Σε ποιους ασθενείς χρησιμοποιείται

Το Aricept χρησιμοποιείται για τη συμπτωματική αντιμετώπιση άνοιας τύπου Alzheimer. Η ευρωπαϊκή πληροφορία προϊόντος αφορά κυρίως ασθενείς με ήπια έως μέτριας βαρύτητας νόσο Alzheimer.

Η επιλογή θεραπείας δεν πρέπει να γίνεται αποκλειστικά με βάση έναν αριθμό σε μία δοκιμασία μνήμης. Ο γιατρός αξιολογεί συνολικά τη γνωστική λειτουργία, την ικανότητα αυτοεξυπηρέτησης, τη συμπεριφορά, τις συνοδές παθήσεις, τα φάρμακα, τον καρδιακό ρυθμό, τον κίνδυνο πτώσεων και την υποστήριξη που υπάρχει στο σπίτι.

Σε ασθενείς που βρίσκονται ήδη σε θεραπεία και η νόσος εξελίσσεται, η απόφαση για συνέχιση ή αλλαγή θεραπείας εξατομικεύεται. Η επιδείνωση της άνοιας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το φάρμακο «έπαψε να δουλεύει», επειδή το πραγματικό όφελος μπορεί να είναι επιβράδυνση της λειτουργικής επιδείνωσης σε σύγκριση με το τι θα συνέβαινε χωρίς θεραπεία.

Η δονεπεζίλη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυθαίρετα σε άλλες μορφές άνοιας ή σε άτομα χωρίς τεκμηριωμένη διάγνωση. Διαφορετικοί τύποι άνοιας έχουν διαφορετική παθοφυσιολογία και διαφορετικές θεραπευτικές επιλογές.

4Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το Aricept

Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η προσδοκία ότι το Aricept θα επαναφέρει τη μνήμη σε φυσιολογικά επίπεδα. Η ανταπόκριση είναι πολύ πιο σύνθετη.

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να παρατηρηθεί μικρή βελτίωση σε συγκεκριμένες γνωστικές λειτουργίες. Σε άλλους το κύριο αποτέλεσμα είναι μια περίοδος σχετικής σταθερότητας. Σε έναν τρίτο ασθενή η νόσος μπορεί να συνεχίσει να επιδεινώνεται, αλλά με πιθανώς διαφορετικό ρυθμό.

Η οικογένεια μπορεί να παρατηρήσει βελτίωση ή σταθεροποίηση στην προσοχή, στη συμμετοχή σε συζήτηση, στον προσανατολισμό, στη δυνατότητα εκτέλεσης απλών καθημερινών δραστηριοτήτων ή σε ορισμένα συμπεριφορικά συμπτώματα.

Το Aricept όμως δεν θεραπεύει τη νόσο Alzheimer. Δεν αποτελεί θεραπεία που τροποποιεί αποδεδειγμένα την υποκείμενη νευροεκφυλιστική διαδικασία με τον τρόπο που στοχεύουν ορισμένες νεότερες θεραπείες συγκεκριμένες παθολογικές πρωτεΐνες.

Για τον ασθενή και την οικογένεια, ο ρεαλιστικός στόχος είναι επομένως η καλύτερη δυνατή διατήρηση λειτουργικότητας και ποιότητας ζωής, όχι η προσδοκία πλήρους αποκατάστασης της μνήμης.

5Δοσολογία Aricept: 5 mg και 10 mg

Η συνήθης έναρξη θεραπείας στους ενήλικες είναι 5 mg μία φορά την ημέρα. Η χαμηλότερη αρχική δόση δεν χρησιμοποιείται επειδή το φάρμακο «δεν είναι ακόμη απαραίτητο», αλλά για να δοθεί χρόνος στον οργανισμό να προσαρμοστεί στη χολινεργική δράση.

Η δόση των 5 mg συνήθως διατηρείται για τουλάχιστον έναν μήνα. Μετά γίνεται κλινική επανεκτίμηση. Εφόσον η θεραπεία είναι καλά ανεκτή και ο γιατρός θεωρεί ότι υπάρχει λόγος, η δόση μπορεί να αυξηθεί στα 10 mg μία φορά ημερησίως.

Η αύξηση της δόσης δεν πρέπει να γίνεται από τον ασθενή ή τον φροντιστή χωρίς ιατρική οδηγία. Μεγαλύτερη δόση δεν σημαίνει αυτομάτως μεγαλύτερο κλινικό όφελος, ενώ μπορεί να αυξήσει τη ναυτία, τη διάρροια, τον έμετο και άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες.

6Πότε λαμβάνεται και σχέση με το φαγητό

Το Aricept χορηγείται μία φορά την ημέρα. Η κλασική σύσταση είναι να λαμβάνεται το βράδυ, κοντά στην ώρα του ύπνου.

Μπορεί να ληφθεί με ή χωρίς φαγητό. Το γεύμα δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητά του. Σε άτομο που εμφανίζει γαστρεντερική ενόχληση, ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός μπορεί να δώσει πρακτικές οδηγίες σχετικά με τον χρόνο λήψης.

Υπάρχει όμως μία σημαντική εξαίρεση. Η δονεπεζίλη μπορεί να προκαλέσει έντονα όνειρα, εφιάλτες ή αϋπνία. Όταν αυτά συνδέονται χρονικά με τη βραδινή λήψη, ο θεράπων ιατρός μπορεί να συστήσει μεταφορά της δόσης το πρωί.

Δεν πρέπει να αλλάζει η ώρα λήψης καθημερινά χωρίς λόγο. Η σταθερή ρουτίνα είναι ιδιαίτερα σημαντική σε ασθενείς με άνοια, στους οποίους η σωστή λήψη συχνά εξαρτάται από τον φροντιστή ή από οργανωμένο σύστημα φαρμακευτικής αγωγής.

7Ξεχασμένη δόση και διακοπή θεραπείας

Εάν ξεχαστεί μία δόση, δεν πρέπει να ληφθεί διπλή ποσότητα για να «αναπληρωθεί». Συνήθως λαμβάνεται η επόμενη προγραμματισμένη δόση στην κανονική ώρα.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η δονεπεζίλη έχει διακοπεί για περισσότερες ημέρες. Σύμφωνα με το φύλλο οδηγιών του Aricept, αν το φάρμακο δεν έχει ληφθεί για περισσότερο από μία εβδομάδα, ο ασθενής ή ο φροντιστής πρέπει να επικοινωνήσει με τον γιατρό πριν την επανέναρξη.

Αυτό έχει σημασία επειδή μετά από διακοπή μπορεί να χρειάζεται διαφορετική στρατηγική επανέναρξης για να μειωθεί ο κίνδυνος ανεπιθύμητων ενεργειών.

Η θεραπεία επίσης δεν πρέπει να διακόπτεται αυθαίρετα επειδή «δεν φαίνεται διαφορά». Το όφελος μπορεί να είναι διακριτικό και να αφορά περισσότερο τη διατήρηση λειτουργικότητας παρά εμφανή βελτίωση. Μετά τη διακοπή, το όφελος που υπήρχε από τη δονεπεζίλη μπορεί να μειώνεται σταδιακά.

8Πότε φαίνεται αποτέλεσμα και πώς αξιολογείται

Το Aricept δεν λειτουργεί όπως ένα αναλγητικό, όπου ο ασθενής μπορεί να αντιληφθεί αποτέλεσμα μέσα σε λίγες ώρες. Η αξιολόγηση της δονεπεζίλης πραγματοποιείται σε βάθος εβδομάδων και μηνών.

Ο γιατρός εξετάζει περισσότερα από τη μνήμη. Σημασία έχουν η καθημερινή λειτουργικότητα, η επικοινωνία, η ικανότητα να ακολουθεί ο ασθενής απλές οδηγίες, ο προσανατολισμός, η συμπεριφορά και η επιβάρυνση του φροντιστή.

Χρήσιμη είναι η σύγκριση με συγκεκριμένα παραδείγματα: αν ο ασθενής μπορεί ακόμη να ντυθεί με μικρή βοήθεια, να αναγνωρίζει οικεία πρόσωπα, να συμμετέχει σε συζήτηση, να τρώει μόνος του ή να ακολουθεί μια απλή καθημερινή ρουτίνα.

Η θεραπεία πρέπει να επανεκτιμάται περιοδικά. Αν δεν υπάρχει πλέον εύλογη ένδειξη θεραπευτικού οφέλους ή αν οι ανεπιθύμητες ενέργειες υπερβαίνουν το πιθανό όφελος, ο γιατρός μπορεί να εξετάσει τροποποίηση ή διακοπή της αγωγής.

9Συχνές παρενέργειες του Aricept

Οι ανεπιθύμητες ενέργειες σχετίζονται κυρίως με την αύξηση της χολινεργικής δραστηριότητας. Πολλές εμφανίζονται κατά την έναρξη ή μετά την αύξηση της δόσης και σε αρκετούς ασθενείς μειώνονται με την πάροδο του χρόνου.

Μεταξύ των συχνότερων αναφέρονται:

• διάρροια,
• ναυτία,
• πονοκέφαλος,
• έμετος,
• κοιλιακή ενόχληση,
• μυϊκές κράμπες,
• κόπωση,
• αϋπνία,
• ζάλη,
• μειωμένη όρεξη,
• έντονα όνειρα ή εφιάλτες.

Σε ηλικιωμένο ασθενή ακόμη και μία θεωρητικά «ήπια» παρενέργεια μπορεί να έχει μεγαλύτερη πρακτική σημασία. Για παράδειγμα, διάρροια και έμετοι μπορεί να προκαλέσουν αφυδάτωση και ηλεκτρολυτικές διαταραχές, ενώ ζάλη ή βραδυκαρδία μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο πτώσης.

Για τον λόγο αυτό η παρακολούθηση μετά την έναρξη και μετά από αύξηση της δόσης έχει ιδιαίτερη σημασία.

10Ναυτία, διάρροια, απώλεια όρεξης και βάρος

Τα γαστρεντερικά συμπτώματα είναι από τα πιο χαρακτηριστικά της δονεπεζίλης. Η ναυτία και η διάρροια είναι ιδιαίτερα συχνές, ενώ μπορεί να εμφανιστούν έμετος, κοιλιακή δυσφορία ή μειωμένη όρεξη.

Στους ηλικιωμένους η απώλεια όρεξης έχει μεγαλύτερη σημασία από ό,τι σε έναν νεότερο ενήλικα. Ακόμη και μικρή παρατεταμένη μείωση της πρόσληψης τροφής μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια βάρους, μειωμένη μυϊκή μάζα, αδυναμία και αυξημένο κίνδυνο πτώσεων.

Εάν η ναυτία ή η διάρροια είναι έντονη, επιμένει ή εμφανίζεται αμέσως μετά από αύξηση από 5 σε 10 mg, πρέπει να ενημερωθεί ο θεράπων ιατρός. Δεν είναι σωστό να αντιμετωπίζονται επί εβδομάδες τα συμπτώματα χωρίς να αξιολογείται αν σχετίζονται με τη θεραπεία.

Η απότομη απώλεια βάρους δεν πρέπει επίσης να αποδίδεται αυτομάτως στο Aricept. Σε έναν ηλικιωμένο μπορεί να σχετίζεται με κατάθλιψη, δυσφαγία, οδοντικά προβλήματα, κακοήθεια, υπερθυρεοειδισμό, λοιμώξεις ή άλλα νοσήματα και χρειάζεται διερεύνηση.

11Καρδιά, βραδυκαρδία, QT και λιποθυμία

Η καρδιακή ασφάλεια είναι από τα σημαντικότερα σημεία που πρέπει να αξιολογούνται πριν και κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Οι αναστολείς ακετυλοχολινεστεράσης μπορούν να αυξήσουν την παρασυμπαθητική επίδραση στην καρδιά και να προκαλέσουν βραδυκαρδία. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε ασθενείς με σύνδρομο νοσούντος φλεβοκόμβου, κολποκοιλιακό αποκλεισμό, άλλες διαταραχές αγωγιμότητας ή ανεξήγητα λιποθυμικά επεισόδια.

Έχουν επίσης αναφερθεί παράταση του QTc και σπάνιες σοβαρές κοιλιακές αρρυθμίες, συμπεριλαμβανομένης της Torsade de Pointes.

Ο κίνδυνος αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν συνυπάρχουν:

• πολύ αργός καρδιακός ρυθμός,
• καρδιακή ανεπάρκεια,
• ιστορικό εμφράγματος,
• προϋπάρχουσα παράταση QT,
• οικογενειακό ιστορικό παρατεταμένου QT,
• υποκαλιαιμία,
• υπομαγνησιαιμία,
• άλλα φάρμακα που παρατείνουν το QT.

Νέα λιποθυμία, επαναλαμβανόμενη έντονη ζάλη, αίσθημα παλμών ή πολύ χαμηλός σφυγμός χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς στην ηλικία.

12Ύπνος, όνειρα, σύγχυση και συμπεριφορά

Η δονεπεζίλη μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο. Αναφέρονται αϋπνία, πολύ ζωντανά όνειρα και εφιάλτες. Σε ορισμένους ασθενείς αυτά είναι από τα πρώτα συμπτώματα μετά την έναρξη.

Όταν η διαταραχή ύπνου είναι σαφώς συνδεδεμένη με τη βραδινή δόση, ο γιατρός μπορεί να εξετάσει λήψη το πρωί αντί για το βράδυ.

Έχουν επίσης περιγραφεί διέγερση, επιθετική συμπεριφορά και ψευδαισθήσεις. Το δύσκολο σημείο είναι ότι τα ίδια συμπτώματα μπορούν να οφείλονται στην ίδια τη νόσο Alzheimer, σε λοίμωξη, αφυδάτωση, πόνο, κατακράτηση ούρων, δυσκοιλιότητα, νέο φάρμακο ή οξύ παραλήρημα.

Γι’ αυτό μία απότομη αλλαγή συμπεριφοράς σε ηλικιωμένο ασθενή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με αλλαγή ψυχιατρικής αγωγής. Χρειάζεται αναζήτηση πιθανής οργανικής αιτίας, ιδιαίτερα όταν η μεταβολή είναι ξαφνική.

13Πτώσεις, ζάλη, σπασμοί και μυϊκά συμπτώματα

Η ζάλη, η κόπωση, οι μυϊκές κράμπες και η πιθανότητα βραδυκαρδίας μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο πτώσης, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους με ήδη μειωμένη ισορροπία.

Μετά από πτώση πρέπει να διερευνάται όχι μόνο το τραύμα αλλά και η αιτία. Ορθοστατική υπόταση, βραδυκαρδία, αφυδάτωση, αναιμία, ηλεκτρολυτικές διαταραχές και ταυτόχρονη λήψη αντιυπερτασικών, ηρεμιστικών ή υπνωτικών μπορεί να συμβάλλουν.

Οι σπασμοί είναι λιγότερο συχνοί, αλλά απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση. Σημειώνεται ότι επιληπτική δραστηριότητα μπορεί να σχετίζεται και με την ίδια τη νόσο Alzheimer, επομένως δεν θεωρείται αυτομάτως ανεπιθύμητη ενέργεια του φαρμάκου.

Πολύ σπάνια έχουν αναφερθεί σοβαρές μυϊκές καταστάσεις, όπως ραβδομυόλυση ή κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν και άλλα φάρμακα που επηρεάζουν το κεντρικό νευρικό σύστημα. Έντονος μυϊκός πόνος ή αδυναμία μαζί με πυρετό, σκουρόχρωμα ούρα ή διαταραχή επιπέδου συνείδησης χρειάζεται επείγουσα εκτίμηση.

14Αλληλεπιδράσεις του Aricept με άλλα φάρμακα

Οι αλληλεπιδράσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή οι περισσότεροι ασθενείς με Alzheimer είναι ηλικιωμένοι και συχνά λαμβάνουν αρκετά φάρμακα ταυτόχρονα.

Ορισμένα φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν τον μεταβολισμό της δονεπεζίλης μέσω των ενζύμων CYP3A4 και CYP2D6. Άλλα μπορούν να ενισχύσουν συγκεκριμένες ανεπιθύμητες ενέργειες.

Παραδείγματα κατηγοριών που χρειάζονται προσοχή είναι:

• β-αναστολείς, επειδή μπορεί να ενισχύσουν την τάση για χαμηλό καρδιακό ρυθμό,
• αμιοδαρόνη και σοταλόλη και άλλα φάρμακα που επηρεάζουν τον καρδιακό ρυθμό,
• σιταλοπράμη, εσιταλοπράμη και αμιτριπτυλίνη λόγω πιθανής επίδρασης στο QT,
• ορισμένα αντιψυχωσικά,
• κλαριθρομυκίνη, ερυθρομυκίνη, λεβοφλοξασίνη και μοξιφλοξασίνη,
• κετοκοναζόλη και άλλα ισχυρά ανασταλτικά ενζύμων,
• καρβαμαζεπίνη, φαινυτοΐνη και ριφαμπικίνη, που μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα της δονεπεζίλης,
• άλλα χολινεργικά φάρμακα.

Η λίστα δεν είναι πλήρης. Για έναν ασθενή με πολυφαρμακία είναι χρήσιμο να αξιολογείται ολόκληρη η φαρμακευτική αγωγή και όχι μόνο τα φάρμακα που θεωρούνται «νευρολογικά».

15Αντιχολινεργικά φάρμακα και Aricept

Ένα σημαντικό αλλά συχνά παραγνωρισμένο πρόβλημα είναι η συγχορήγηση δονεπεζίλης με φάρμακα που έχουν αντιχολινεργική δράση.

Η δονεπεζίλη προσπαθεί να ενισχύσει τη χολινεργική νευροδιαβίβαση, ενώ ένα αντιχολινεργικό φάρμακο μπορεί να δρα προς την αντίθετη κατεύθυνση. Έτσι μπορεί να μειώνεται το αναμενόμενο θεραπευτικό όφελος και ταυτόχρονα να αυξάνεται ο κίνδυνος σύγχυσης, δυσκοιλιότητας, ξηροστομίας ή κατακράτησης ούρων.

Αντιχολινεργική δράση μπορεί να υπάρχει σε ορισμένα φάρμακα για υπερδραστήρια κύστη, παλαιότερα αντικαταθλιπτικά, αντιισταμινικά, φάρμακα για ναυτία και άλλα σκευάσματα.

Η αξιολόγηση του «αντιχολινεργικού φορτίου» είναι ιδιαίτερα σημαντική στους ηλικιωμένους. Ένας ασθενής μπορεί να λαμβάνει Aricept για να υποστηριχθεί η γνωστική λειτουργία και ταυτόχρονα ένα ή περισσότερα άλλα φάρμακα που δυσκολεύουν τη μνήμη και την προσοχή.

16Στομάχι, έλκος, ασπιρίνη και ΜΣΑΦ

Η δονεπεζίλη χρειάζεται προσοχή σε ασθενείς με ιστορικό γαστρικού ή δωδεκαδακτυλικού έλκους και σε όσους λαμβάνουν φάρμακα που αυξάνουν τον κίνδυνο γαστρεντερικής αιμορραγίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν η ασπιρίνη και τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, όπως η ιβουπροφαίνη ή η δικλοφενάκη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο συνδυασμός απαγορεύεται σε όλους, αλλά χρειάζεται αξιολόγηση του συνολικού κινδύνου.

Ο κίνδυνος αυξάνεται περαιτέρω σε άτομα με προηγούμενο έλκος, μεγάλη ηλικία, ταυτόχρονη αντιπηκτική ή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία ή ιστορικό γαστρεντερικής αιμορραγίας.

Μαύρα κόπρανα, αίμα στα κόπρανα, εμετός με αίμα, νέα έντονη επιγαστρική ενόχληση ή ανεξήγητη πτώση αιμοσφαιρίνης χρειάζονται άμεση διερεύνηση.

17Νεφρά, ήπαρ και ηλικιωμένοι ασθενείς

Η προχωρημένη ηλικία από μόνη της δεν αποτελεί λόγο να μη χρησιμοποιηθεί δονεπεζίλη. Στην πράξη όμως οι ηλικιωμένοι έχουν συχνότερα καρδιαγγειακά νοσήματα, νεφρική δυσλειτουργία, διαταραχές ηλεκτρολυτών και πολυφαρμακία, επομένως απαιτείται εξατομικευμένη αξιολόγηση.

Σε νεφρική δυσλειτουργία μπορεί γενικά να χρησιμοποιηθεί το συνήθες δοσολογικό σχήμα, επειδή η κάθαρση της δονεπεζίλης δεν επηρεάζεται σημαντικά με τον ίδιο τρόπο όπως σε φάρμακα που αποβάλλονται κυρίως αμετάβλητα από τους νεφρούς.

Σε ήπια έως μέτρια ηπατική δυσλειτουργία η έκθεση στο φάρμακο μπορεί να αυξηθεί, επομένως η τιτλοποίηση πρέπει να γίνεται με βάση την ανοχή. Για σοβαρή ηπατική ανεπάρκεια τα δεδομένα είναι περιορισμένα.

Νέα αύξηση τρανσαμινασών, ίκτερος, σκουρόχρωμα ούρα ή σημαντική ανεξήγητη ηπατική δυσλειτουργία χρειάζονται αξιολόγηση και ανασκόπηση της συνολικής φαρμακευτικής αγωγής.

18Εξετάσεις αίματος και εργαστηριακή παρακολούθηση

Δεν υπάρχει μία ειδική εξέταση αίματος που να μετρά αν «πιάνει» το Aricept, ούτε απαιτείται συνήθως μέτρηση επιπέδων δονεπεζίλης στο αίμα.

Ο εργαστηριακός έλεγχος είναι όμως σημαντικός για δύο διαφορετικούς λόγους: αφενός για τη διερεύνηση αναστρέψιμων ή επιβαρυντικών αιτιών γνωστικής έκπτωσης και αφετέρου για την ασφάλεια σε συγκεκριμένους ασθενείς.

Ανάλογα με την κλινική εικόνα μπορεί να αξιολογούνται:

Οι εξετάσεις αυτές δεν απαιτούνται όλες σε κάθε επίσκεψη. Επιλέγονται ανάλογα με τα συμπτώματα, το ιστορικό και τα υπόλοιπα φάρμακα.

19ΗΚΓ, κάλιο και μαγνήσιο: πότε έχουν ιδιαίτερη σημασία

Δεν απαιτείται υποχρεωτικά το ίδιο πρωτόκολλο καρδιολογικού ελέγχου σε κάθε ασθενή που ξεκινά δονεπεζίλη. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου το ηλεκτροκαρδιογράφημα και ο έλεγχος ηλεκτρολυτών αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Τέτοιες περιπτώσεις είναι το ιστορικό βραδυκαρδίας, κολποκοιλιακού αποκλεισμού, συγκοπής, καρδιακής ανεπάρκειας ή παρατεταμένου QT, καθώς και η συγχορήγηση πολλών φαρμάκων που μπορούν να επηρεάσουν την καρδιακή επαναπόλωση.

Το κάλιο και το μαγνήσιο είναι σημαντικά επειδή χαμηλές συγκεντρώσεις μπορούν να αυξήσουν την ευαισθησία σε επικίνδυνες αρρυθμίες, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με φάρμακο που μπορεί να παρατείνει το QT.

Παρατεταμένοι έμετοι ή διάρροια μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε υποκαλιαιμία ή υπομαγνησιαιμία. Έτσι μία γαστρεντερική παρενέργεια μπορεί έμμεσα να αυξήσει και τον καρδιακό κίνδυνο.

20Aricept, Exelon και μεμαντίνη: ποια είναι η διαφορά

Η δονεπεζίλη δεν είναι το μοναδικό φάρμακο που χρησιμοποιείται στην άνοια Alzheimer. Στην ίδια ευρύτερη θεραπευτική περιοχή υπάρχουν η ριβαστιγμίνη, η γαλανταμίνη και η μεμαντίνη.

Η δονεπεζίλη, η ριβαστιγμίνη και η γαλανταμίνη είναι αναστολείς χολινεστεράσης. Η μεμαντίνη λειτουργεί διαφορετικά, μέσω του γλουταμινεργικού συστήματος και των υποδοχέων NMDA.

Το Exelon – ριβαστιγμίνη είναι επομένως φαρμακολογικά συγγενής επιλογή αλλά δεν είναι το ίδιο φάρμακο. Διατίθεται και σε διαφορετικές φαρμακοτεχνικές μορφές, όπως διαδερμικό έμπλαστρο σε ορισμένες αγορές και ενδείξεις.

Η μεμαντίνη έχει διαφορετική θέση, κυρίως σε πιο προχωρημένα στάδια της νόσου, και σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με αναστολέα χολινεστεράσης.

Δεν υπάρχει ένα φάρμακο που είναι «καλύτερο» για όλους. Η επιλογή εξαρτάται από το στάδιο της νόσου, τις παρενέργειες, την καρδιακή κατάσταση, τα συνοδά νοσήματα και την προηγούμενη ανταπόκριση.

21Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική επικοινωνία

Οι περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες της δονεπεζίλης είναι ήπιες ή αντιμετωπίσιμες. Υπάρχουν όμως συμπτώματα που δεν πρέπει να αγνοηθούν.

Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται σε περίπτωση:

• λιποθυμίας ή επαναλαμβανόμενων προσυγκοπτικών επεισοδίων,
• πολύ αργού σφυγμού,
• έντονων ή ακανόνιστων παλμών μαζί με ζάλη ή λιποθυμία,
• νέου σπασμού,
• μαύρων σαν πίσσα κοπράνων ή εμφανής γαστρεντερικής αιμορραγίας,
• επίμονων εμέτων ή σοβαρής διάρροιας με αφυδάτωση,
• ίκτερου ή πολύ σκούρων ούρων,
• έντονου μυϊκού πόνου και αδυναμίας με πυρετό ή σκούρα ούρα,
• υψηλού πυρετού με μυϊκή δυσκαμψία και αλλαγή επιπέδου συνείδησης,
• σοβαρής αλλεργικής αντίδρασης.

Επίσης χρειάζεται αξιολόγηση όταν ο ασθενής εμφανίσει απότομα πολύ μεγαλύτερη σύγχυση. Στους ηλικιωμένους η ξαφνική γνωστική επιδείνωση μπορεί να είναι παραλήρημα από λοίμωξη, αφυδάτωση, διαταραχές νατρίου, φάρμακα ή άλλη οξεία νόσο και δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως φυσιολογική εξέλιξη της Alzheimer.

22Συχνές ερωτήσεις για το Aricept

Βιβλιογραφία και επίσημες πηγές

1. Electronic Medicines Compendium – ARICEPT 5 mg Film Coated Tablets, Summary of Product Characteristics.
2. Electronic Medicines Compendium – Aricept 5 mg / 10 mg, Patient Information Leaflet.
3. U.S. National Library of Medicine, DailyMed – Donepezil Hydrochloride Prescribing Information.
4. U.S. Food and Drug Administration – ARICEPT Prescribing Information.
5. National Institute for Health and Care Excellence – Dementia: Assessment, Management and Support for People Living with Dementia and Their Carers.
6. NICE Technology Appraisal TA217 – Donepezil, Galantamine, Rivastigmine and Memantine for Alzheimer’s Disease.
7. NICE Clinical Knowledge Summaries – Dementia Assessment and Investigation of Reversible Causes.