Χαμηλή Λίμπιντο ή Στυτική Δυσλειτουργία μετά από Αναβολικά: Ποιες Εξετάσεις Χρειάζονται;

Τελευταία ενημέρωση: 15 Αυγούστου 2026

◆ Οδηγοί Υγείας
◆ Οδηγοί Εξετάσεων
◆ Ερμηνεία Εξετάσεων Αίματος

Σύντομη απάντηση: Η χαμηλή σεξουαλική επιθυμία ή η στυτική δυσλειτουργία μετά τη διακοπή αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών μπορεί να σχετίζεται με προσωρινή καταστολή της φυσιολογικής παραγωγής τεστοστερόνης. Η εξωγενής χορήγηση ανδρογόνων καταστέλλει τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις, με αποτέλεσμα οι ορμόνες LH και FSH να μπορούν να παραμένουν πολύ χαμηλές και η ενδογενής παραγωγή τεστοστερόνης να χρειάζεται χρόνο για να αποκατασταθεί.

Ο βασικός εργαστηριακός έλεγχος μπορεί, ανάλογα με την κλινική εικόνα, να περιλαμβάνει ολική τεστοστερόνη, LH, FSH, SHBG, προλακτίνη, οιστραδιόλη και TSH. Η ελεύθερη τεστοστερόνη ή ο υπολογισμός της μπορεί να βοηθήσει όταν η ολική τεστοστερόνη δεν συμφωνεί με τα συμπτώματα ή όταν η SHBG είναι παθολογική.

Ωστόσο, ένα μόνο χαμηλό αποτέλεσμα τεστοστερόνης δεν αρκεί για διάγνωση υπογοναδισμού. Η μέτρηση συνήθως χρειάζεται να γίνεται πρωινές ώρες και, εφόσον είναι χαμηλή, να επιβεβαιώνεται σε δεύτερη μέτρηση. Επίσης, η στυτική δυσλειτουργία δεν είναι αποκλειστικά ορμονικό πρόβλημα: αγγειακοί παράγοντες, σακχαρώδης διαβήτης, υπέρταση, διαταραχές λιπιδίων, φάρμακα, άγχος, κατάθλιψη και προβλήματα ύπνου μπορεί να συμμετέχουν.

Σημαντικό: η ορμονική αποκατάσταση μετά τη διακοπή αναβολικών δεν είναι ίδια σε όλους. Σε αρκετούς άνδρες η τεστοστερόνη και οι γοναδοτροπίνες επανέρχονται μέσα σε μήνες, αλλά η αποκατάσταση μπορεί να καθυστερήσει, ιδιαίτερα μετά από μακροχρόνια ή έντονη χρήση. Η σεξουαλική λειτουργία επίσης δεν ακολουθεί πάντοτε ακριβώς τις εργαστηριακές τιμές.

◆ 1. Γιατί μπορεί να πέσει η λίμπιντο μετά τη διακοπή αναβολικών;

Τα αναβολικά ανδρογόνα στεροειδή και η εξωγενής τεστοστερόνη μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική καταστολή της φυσιολογικής παραγωγής τεστοστερόνης από τους όρχεις.

Όσο υπάρχει μεγάλη ποσότητα ανδρογόνων στην κυκλοφορία, ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται ότι δεν χρειάζεται να διεγείρει περαιτέρω τους όρχεις. Έτσι μειώνεται η έκκριση των γοναδοτροπινών LH και FSH.

Μετά τη διακοπή, όμως, η εξωγενής ορμόνη μειώνεται πριν ανακάμψει απαραίτητα πλήρως η φυσιολογική λειτουργία του άξονα. Μπορεί επομένως να δημιουργηθεί μια περίοδος κατά την οποία η ενδογενής τεστοστερόνη είναι χαμηλή.

Σε αυτή τη φάση μπορεί να εμφανιστούν:

• μειωμένη σεξουαλική επιθυμία,
• λιγότερες αυτόματες ή πρωινές στύσεις,
• δυσκολία επίτευξης ή διατήρησης στύσης,
• κόπωση,
• χαμηλότερη ενεργητικότητα,
• διαταραχές διάθεσης,
• μειωμένο κίνητρο,
• μείωση της αίσθησης ευεξίας.

Τα συμπτώματα αυτά δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι υπάρχει χαμηλή τεστοστερόνη. Αποτελούν όμως λόγο για σωστή κλινική και εργαστηριακή αξιολόγηση.

◆ 2. Γιατί μπορεί να εμφανιστεί στυτική δυσλειτουργία;

Η σεξουαλική επιθυμία και η στύση είναι διαφορετικές λειτουργίες. Η τεστοστερόνη επηρεάζει έντονα τη σεξουαλική επιθυμία, αλλά για φυσιολογική στύση απαιτείται επίσης καλή αγγειακή, νευρολογική και ψυχολογική λειτουργία.

Έτσι, ένας άνδρας μετά από χρήση αναβολικών μπορεί να έχει χαμηλή λίμπιντο και στυτική δυσλειτουργία μαζί, αλλά μπορεί επίσης να παρουσιάζει μόνο ένα από τα δύο.

Πιθανοί παράγοντες περιλαμβάνουν:

• καταστολή της φυσιολογικής παραγωγής τεστοστερόνης,
• διαταραχές της ισορροπίας ανδρογόνων και οιστρογόνων,
• αυξημένη προλακτίνη σε ορισμένες περιπτώσεις,
• δυσλειτουργία του θυρεοειδούς,
• άγχος επίδοσης,
• καταθλιπτική συμπτωματολογία,
• διαταραχές ύπνου,
• κάπνισμα,
• υπέρταση,
• σακχαρώδη διαβήτη,
• δυσλιπιδαιμία,
• άλλα φάρμακα ή ουσίες.

Επομένως, δεν είναι σωστό κάθε περιστατικό στυτικής δυσλειτουργίας μετά από αναβολικά να αποδίδεται αυτόματα στην τεστοστερόνη.

◆ 3. Τι συμβαίνει στον ορμονικό άξονα;

Η φυσιολογική λειτουργία του ανδρικού αναπαραγωγικού συστήματος ελέγχεται από τον άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις.

Απλοποιημένα:

Υποθάλαμος → υπόφυση → LH και FSH → όρχεις → τεστοστερόνη και σπερματογένεση.

Η LH διεγείρει κυρίως την παραγωγή τεστοστερόνης στους όρχεις, ενώ η FSH συμμετέχει στη φυσιολογική σπερματογένεση.

Όταν χορηγούνται εξωτερικά μεγάλες ποσότητες ανδρογόνων, ο οργανισμός μειώνει τα σήματα LH και FSH μέσω αρνητικής ανάδρασης. Γι’ αυτό κατά τη διάρκεια χρήσης αναβολικών μπορεί να παρατηρούνται εξαιρετικά χαμηλές ή ακόμη και σχεδόν μη ανιχνεύσιμες τιμές LH και FSH.

Η καταστολή αυτή μπορεί να συνοδεύεται από μείωση της ενδοορχικής τεστοστερόνης, μείωση του όγκου των όρχεων και καταστολή της παραγωγής σπερματοζωαρίων.

◆ 4. Ποιες εξετάσεις χρειάζονται;

Ο εργαστηριακός έλεγχος εξατομικεύεται. Δεν χρειάζεται κάθε άνδρας υποχρεωτικά όλες τις εξετάσεις.

Ένα χρήσιμο ορμονικό μονοπάτι αξιολόγησης είναι:

Ολική τεστοστερόνη → LH → FSH → SHBG → ελεύθερη τεστοστερόνη → προλακτίνη → οιστραδιόλη → TSH.

Ανάλογα με την ηλικία, τα συμπτώματα και τους παράγοντες κινδύνου μπορεί να χρειάζονται επιπλέον:

• γλυκόζη νηστείας,
• γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c),
• ολική χοληστερόλη, HDL, LDL και τριγλυκερίδια,
• γενική αίματος και αιματοκρίτης,
• ηπατικός και νεφρικός έλεγχος,
• σπερμοδιάγραμμα όταν υπάρχει θέμα γονιμότητας.

Το ιστορικό της χρήσης είναι εξίσου σημαντικό με τις εξετάσεις: ποια ουσία χρησιμοποιήθηκε, για πόσο διάστημα, πότε έγινε η τελευταία λήψη και αν χρησιμοποιήθηκαν ταυτόχρονα άλλες ορμονικές ουσίες.

◆ 5. Ολική τεστοστερόνη

Η ολική τεστοστερόνη αποτελεί συνήθως την αρχική εξέταση όταν υπάρχει μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, απώλεια πρωινών στύσεων ή άλλα συμπτώματα που δημιουργούν υποψία υπογοναδισμού.

Η διάγνωση όμως δεν πρέπει να βασίζεται σε μία μόνο μέτρηση.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Endocrine Society συστήνουν η διάγνωση υπογοναδισμού να γίνεται όταν συνυπάρχουν:

• συμβατά κλινικά συμπτώματα ή σημεία και
• σαφώς και σταθερά χαμηλή τεστοστερόνη.

Ένα χαμηλό πρωινό αποτέλεσμα συνήθως επιβεβαιώνεται με δεύτερη πρωινή μέτρηση.

Ιδιαίτερα μετά από αναβολικά, η χρονική σχέση με την τελευταία χρήση είναι καθοριστική. Μία εξέταση κατά τη διάρκεια χρήσης ή λίγο μετά από εξωγενή τεστοστερόνη μπορεί να αντανακλά περισσότερο το χορηγούμενο φάρμακο παρά τη φυσιολογική παραγωγή του οργανισμού.

◆ 6. LH

Η ωχρινοτρόπος ορμόνη (LH) είναι από τις σημαντικότερες εξετάσεις για την ερμηνεία μιας χαμηλής τεστοστερόνης.

Δεν απαντά μόνο στο ερώτημα «είναι χαμηλή η τεστοστερόνη;», αλλά βοηθά να κατανοηθεί γιατί είναι χαμηλή.

Μετά από χρήση αναβολικών είναι χαρακτηριστικό να βρίσκουμε:

χαμηλή τεστοστερόνη + χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική LH.

Η εικόνα αυτή είναι συμβατή με καταστολή του κεντρικού ορμονικού άξονα.

Αντίθετα, όταν υπάρχει χαμηλή τεστοστερόνη με σαφώς αυξημένη LH, το εργαστηριακό πρότυπο κατευθύνει περισσότερο προς πρωτοπαθή δυσλειτουργία των όρχεων και απαιτεί διαφορετική διερεύνηση.

◆ 7. FSH

Η θυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH) αξιολογείται μαζί με την LH.

Η FSH έχει ιδιαίτερη σημασία όταν εκτός από τη σεξουαλική λειτουργία ενδιαφέρει και η γονιμότητα, επειδή συμμετέχει στη ρύθμιση της σπερματογένεσης.

Κατά τη χρήση εξωγενών ανδρογόνων μπορεί να κατασταλεί σημαντικά. Αυτό αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων τα αναβολικά μπορούν να προκαλέσουν σημαντική μείωση του αριθμού των σπερματοζωαρίων ή ακόμη και προσωρινή αζωοσπερμία.

Η επάνοδος της FSH δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το σπερμοδιάγραμμα έχει ήδη επανέλθει πλήρως. Η αποκατάσταση της σπερματογένεσης μπορεί να είναι βραδύτερη από την ορμονική αποκατάσταση.

◆ 8. SHBG και ελεύθερη τεστοστερόνη

Η SHBG είναι η σφαιρίνη που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου και επηρεάζει σημαντικά την ερμηνεία της ολικής τεστοστερόνης.

Δύο άνδρες με την ίδια ολική τεστοστερόνη μπορεί να μην έχουν την ίδια ποσότητα βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης εάν η SHBG διαφέρει σημαντικά.

Η μέτρηση της SHBG είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν:

• η ολική τεστοστερόνη είναι οριακή,
• τα συμπτώματα δεν συμφωνούν με την ολική τεστοστερόνη,
• υπάρχουν καταστάσεις που μπορεί να μεταβάλλουν τη SHBG,
• χρειάζεται υπολογισμός της ελεύθερης τεστοστερόνης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί αξιόπιστος υπολογισμός της ελεύθερης τεστοστερόνης με βάση την ολική τεστοστερόνη, την SHBG και συνήθως τη λευκωματίνη ή κατάλληλη εργαστηριακή μέθοδος μέτρησης.

Γι’ αυτό ένα «φυσιολογικό» αποτέλεσμα ολικής τεστοστερόνης δεν πρέπει πάντοτε να διαβάζεται απομονωμένα.

◆ 9. Προλακτίνη

Η προλακτίνη μπορεί να επηρεάσει τη σεξουαλική λειτουργία και όταν είναι σημαντικά αυξημένη μπορεί να συνδέεται με μειωμένη σεξουαλική επιθυμία και υπογοναδισμό.

Έχει ιδιαίτερη σημασία όταν η τεστοστερόνη είναι χαμηλή και η LH είναι χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική.

Ωστόσο, μία μικρή αύξηση της προλακτίνης δεν σημαίνει αυτόματα νόσο της υπόφυσης.

Η προλακτίνη μπορεί να επηρεαστεί προσωρινά από:

• στρες κατά την αιμοληψία,
• έντονη άσκηση,
• ύπνο,
• σεξουαλική δραστηριότητα,
• ορισμένα φάρμακα.

Όταν το αποτέλεσμα είναι αυξημένο, μπορεί να χρειαστεί επανάληψη σε κατάλληλες συνθήκες. Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις αξιολογείται επίσης η μακροπρολακτίνη.

Μία επίμονη και σημαντική υπερπρολακτιναιμία χρειάζεται ιατρική διερεύνηση και δεν πρέπει να θεωρείται απλώς «παρενέργεια των αναβολικών».

◆ 10. Οιστραδιόλη

Η οιστραδιόλη υπάρχει φυσιολογικά και στους άνδρες και αποτελεί σημαντικό μέρος της ανδρικής ορμονικής φυσιολογίας.

Η μέτρησή της δεν είναι υποχρεωτική σε κάθε άνδρα που παρουσιάζει στυτική δυσλειτουργία.

Μπορεί όμως να έχει ιδιαίτερη αξία όταν υπάρχουν:

• γυναικομαστία,
• ευαισθησία ή διόγκωση μαστών,
• ιστορικό πολύ υψηλών δόσεων τεστοστερόνης,
• χρήση αναστολέων αρωματάσης,
• ασυνήθιστη σχέση μεταξύ συμπτωμάτων και των υπόλοιπων ορμονικών αποτελεσμάτων.

Το αποτέλεσμα πρέπει να αξιολογείται μαζί με την τεστοστερόνη και το συνολικό ιστορικό. Δεν υπάρχει ένας απλός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο «η υψηλή οιστραδιόλη προκαλεί πάντα χαμηλή λίμπιντο» ή ότι πρέπει να μειώνεται φαρμακευτικά χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι η υπερβολική καταστολή της οιστραδιόλης με μη ελεγχόμενη χρήση αναστολέων αρωματάσης δεν αποτελεί ασφαλή λύση.

◆ 11. TSH και θυρεοειδής

Η TSH μπορεί να συμπεριληφθεί στην αξιολόγηση επειδή οι διαταραχές της λειτουργίας του θυρεοειδούς μπορούν να επηρεάσουν την ενέργεια, τη διάθεση και τη σεξουαλική λειτουργία.

Ο υποθυρεοειδισμός μπορεί επιπλέον να συνδέεται με αύξηση της προλακτίνης.

Όταν η TSH είναι παθολογική ή υπάρχουν συγκεκριμένες κλινικές ενδείξεις μπορεί να χρειαστεί συμπληρωματικά μέτρηση ελεύθερης θυροξίνης (FT4).

Επομένως, η TSH δεν γίνεται επειδή θεωρούμε ότι τα αναβολικά προκαλούν απαραίτητα θυρεοειδοπάθεια, αλλά για να μη χαθεί μια διαφορετική αιτία των συμπτωμάτων.

◆ 12. Πώς ερμηνεύονται τεστοστερόνη, LH και FSH μαζί;

Η μεγάλη αξία του ορμονικού ελέγχου βρίσκεται στον συνδυασμό των αποτελεσμάτων.

Οι παραπάνω συνδυασμοί αποτελούν γενικές αρχές και όχι διάγνωση μόνο από έναν πίνακα.

◆ 13. Πότε πρέπει να γίνεται η εξέταση τεστοστερόνης;

Για τη διερεύνηση πιθανού υπογοναδισμού η τεστοστερόνη μετράται κατά προτίμηση πρωινές ώρες, όταν υπάρχει η φυσιολογικά υψηλότερη ημερήσια συγκέντρωση.

Εάν ένα αποτέλεσμα είναι χαμηλό, συνήθως χρειάζεται επιβεβαίωση με δεύτερη πρωινή μέτρηση, αντί να τίθεται διάγνωση από μία μόνο αιμοληψία.

Παράγοντες όπως:

• οξεία ασθένεια,
• σημαντική έλλειψη ύπνου,
• μεγάλο θερμιδικό έλλειμμα,
• έντονο σωματικό στρες

μπορούν επίσης να επηρεάσουν προσωρινά ορμονικά αποτελέσματα.

Στην περίπτωση προηγούμενης χρήσης αναβολικών πρέπει επιπλέον να καταγράφεται με ακρίβεια πότε έγινε η τελευταία λήψη. Διαφορετικά μία αριθμητική τιμή τεστοστερόνης μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένη ερμηνεία.

◆ 14. Πόσο χρόνο χρειάζεται η αποκατάσταση;

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα που ισχύει για όλους.

Η διαθέσιμη βιβλιογραφία δείχνει ότι η ορμονική αποκατάσταση μετά τη διακοπή αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών συνήθως εξελίσσεται σε διάστημα μηνών και όχι ημερών.

Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας έχει δείξει ότι η τεστοστερόνη μπορεί να πλησιάζει την αποκατάσταση μέσα σε μήνες και οι γοναδοτροπίνες LH και FSH συχνά αποκαθίστανται σε διάστημα περίπου 3–6 μηνών. Ωστόσο, υπάρχει σημαντική διακύμανση μεταξύ των χρηστών.

Νεότερα δεδομένα υποστηρίζουν επίσης ότι στους περισσότερους άνδρες η βιοχημική λειτουργία του γοναδικού άξονα μπορεί να ανακάμπτει εντός του πρώτου έτους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε άτομο ή κάθε σύμπτωμα ακολουθεί την ίδια πορεία.

Η πιθανότητα και η ταχύτητα αποκατάστασης μπορεί να επηρεάζονται από:

• τη διάρκεια χρήσης,
• τις χρησιμοποιούμενες ουσίες,
• τις δόσεις,
• την ταυτόχρονη χρήση πολλών ουσιών,
• προηγούμενους επαναλαμβανόμενους κύκλους,
• την ηλικία,
• την προϋπάρχουσα λειτουργία των όρχεων.

Σε μακροχρόνιους χρήστες έχουν περιγραφεί και περιπτώσεις παρατεταμένου υπογοναδισμού μετά τη διακοπή.

Δεν πρέπει επομένως να υποσχόμαστε ότι «σε Χ εβδομάδες θα έχει επανέλθει η τεστοστερόνη».

◆ 15. Η φυσιολογική τεστοστερόνη αποκλείει το πρόβλημα;

Όχι.

Ένας άνδρας μπορεί να έχει επανέλθει σε φυσιολογικά επίπεδα ολικής τεστοστερόνης αλλά να εξακολουθεί να παρουσιάζει μειωμένη σεξουαλική λειτουργία.

Μάλιστα, δεδομένα που δημοσιεύθηκαν το 2026 έδειξαν ότι άνδρες μέσα στον πρώτο χρόνο μετά τη διακοπή ανδρογόνων μπορούσαν να εμφανίζουν χειρότερη σεξουαλική λειτουργία και περισσότερα συμπτώματα διάθεσης ακόμη και όταν η ολική τεστοστερόνη δεν διέφερε σημαντικά από εκείνη ατόμων χωρίς χρήση.

Αυτό υπογραμμίζει ότι η περίοδος μετά τη διακοπή δεν είναι απλώς μια εξίσωση:

χαμηλή τεστοστερόνη = χαμηλή λίμπιντο.

Η ψυχολογική κατάσταση, το άγχος, η ποιότητα ύπνου, η χρήση άλλων ουσιών, οι αγγειακοί παράγοντες και η προηγούμενη σεξουαλική λειτουργία μπορεί να είναι εξίσου σημαντικοί.

Γι’ αυτό η επαναλαμβανόμενη μέτρηση όλο και περισσότερων ορμονών χωρίς κλινική αξιολόγηση δεν αποτελεί πάντα τη σωστή λύση.

◆ 16. Ποιες άλλες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν;

Η στυτική δυσλειτουργία μπορεί να αποτελεί και εκδήλωση μεταβολικού ή αγγειακού προβλήματος.

Ανάλογα με το ιστορικό, μπορεί να είναι χρήσιμος ο έλεγχος:

• γλυκόζης και HbA1c για διαταραχές του μεταβολισμού της γλυκόζης,
• ολικής χοληστερόλης, LDL, HDL και τριγλυκεριδίων,
• γενικής αίματος και αιματοκρίτη, ιδιαίτερα μετά από χρήση τεστοστερόνης ή αναβολικών,
• ηπατικής λειτουργίας,
• κρεατινίνης και νεφρικής λειτουργίας.

Ο έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, του σωματικού βάρους, της περιφέρειας μέσης, του καπνίσματος και άλλων καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου αποτελεί επίσης σημαντικό μέρος της συνολικής αξιολόγησης.

Ειδικά σε νεότερο άνδρα με επίμονη στυτική δυσλειτουργία δεν είναι σωστό να επικεντρώνεται ολόκληρος ο έλεγχος αποκλειστικά στην τεστοστερόνη.

◆ 17. Τι γίνεται όταν υπάρχει ενδιαφέρον για γονιμότητα;

Εδώ η αξιολόγηση αλλάζει σημαντικά.

Η φυσιολογική συγκέντρωση τεστοστερόνης στο αίμα δεν αποδεικνύει ότι έχει αποκατασταθεί η παραγωγή σπερματοζωαρίων.

Όταν ένας άνδρας επιθυμεί παιδί μετά από χρήση αναβολικών, μπορεί να χρειάζεται:

• σπερμοδιάγραμμα,
• FSH,
• LH,
• ολική τεστοστερόνη,
• και κατά περίπτωση συμπληρωματική ανδρολογική διερεύνηση.

Η σπερματογένεση μπορεί να χρειαστεί περισσότερο χρόνο για να αποκατασταθεί από ό,τι οι συγκεντρώσεις των ορμονών στο αίμα. Στη βιβλιογραφία έχουν αναφερθεί περίοδοι αποκατάστασης αρκετών μηνών και, σε ορισμένους άνδρες, σημαντικά μεγαλύτερες.

Γι’ αυτό το «η τεστοστερόνη μου έγινε φυσιολογική» δεν είναι συνώνυμο του «η γονιμότητά μου έχει αποκατασταθεί».

◆ 18. Πότε χρειάζεται ενδοκρινολόγος ή ουρολόγος;

Ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν:

• η χαμηλή λίμπιντο ή η στυτική δυσλειτουργία επιμένει,
• υπάρχουν επανειλημμένα χαμηλές τιμές τεστοστερόνης,
• η LH και η FSH παραμένουν κατασταλμένες για μεγάλο χρονικό διάστημα,
• η τεστοστερόνη είναι χαμηλή αλλά οι LH/FSH είναι αυξημένες,
• η προλακτίνη είναι σημαντικά ή επίμονα αυξημένη,
• υπάρχουν κεφαλαλγίες ή διαταραχές όρασης μαζί με ορμονικές διαταραχές,
• υπάρχει γυναικομαστία ή ψηλαφητή αλλοίωση του μαστού,
• υπάρχει μείωση του μεγέθους των όρχεων,
• υπάρχει πρόβλημα γονιμότητας,
• υπάρχουν σημαντικά συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους.

Ο ενδοκρινολόγος μπορεί να αξιολογήσει τον ορμονικό άξονα, ενώ ο ουρολόγος/ανδρολόγος έχει ιδιαίτερη σημασία όταν κυριαρχούν η στυτική δυσλειτουργία ή η υπογονιμότητα.

◆ 19. Τι δεν πρέπει να γίνεται χωρίς ιατρική καθοδήγηση;

Η εμφάνιση χαμηλής λίμπιντο μετά τη διακοπή συχνά δημιουργεί τον πειρασμό για αυτοθεραπεία.

Δεν είναι ασφαλές να αντιμετωπίζεται ένα εργαστηριακό αποτέλεσμα με αυθαίρετη χρήση:

• τεστοστερόνης,
• άλλων αναβολικών,
• αναστολέων αρωματάσης,
• ορμονικών διεγερτών,
• φαρμάκων που επηρεάζουν την προλακτίνη

χωρίς προηγούμενη ιατρική αξιολόγηση.

Η εξωγενής τεστοστερόνη, για παράδειγμα, μπορεί να αυξήσει την τεστοστερόνη του αίματος αλλά ταυτόχρονα να συνεχίσει την καταστολή της LH, της FSH και της σπερματογένεσης.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε άνδρες που ενδιαφέρονται για μελλοντική γονιμότητα.

Το άρθρο αυτό αφορά τη σωστή εργαστηριακή διερεύνηση και δεν αποτελεί πρωτόκολλο «μετα-κύκλου» ή οδηγό αυτοχορήγησης ορμονικών φαρμάκων.

◆ 20. Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;

Η χαμηλή λίμπιντο από μόνη της συνήθως δεν αποτελεί επείγον περιστατικό. Υπάρχουν όμως συμπτώματα που δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς στα αναβολικά.

Άμεση ιατρική αξιολόγηση απαιτείται ιδιαίτερα σε περίπτωση:

• πόνου στο στήθος,
• ξαφνικής δύσπνοιας,
• λιποθυμίας,
• αιφνίδιας αδυναμίας ή μουδιάσματος σε άκρο,
• διαταραχής ομιλίας,
• έντονης ή αιφνίδιας κεφαλαλγίας με νευρολογικά συμπτώματα,
• σοβαρής επιδείνωσης της ψυχικής κατάστασης ή σκέψεων αυτοτραυματισμού,
• παρατεταμένης επώδυνης στύσης που δεν υποχωρεί.

Η χρήση αναβολικών μπορεί να συνδέεται με προβλήματα που ξεπερνούν σημαντικά το αναπαραγωγικό και ορμονικό σύστημα.

◆ 21. Συχνές ερωτήσεις

◆ 22. Τι να κρατήσετε

Η χαμηλή λίμπιντο και η στυτική δυσλειτουργία μετά τη διακοπή αναβολικών είναι συμπτώματα που αξίζουν συστηματική αξιολόγηση και όχι αντιμετώπιση με βάση μία μόνο ορμονική τιμή.

Το βασικό εργαστηριακό μονοπάτι είναι:

τεστοστερόνη → LH → FSH → SHBG/ελεύθερη τεστοστερόνη → προλακτίνη → οιστραδιόλη → TSH.

Το σημαντικότερο όμως είναι να ερμηνεύονται οι εξετάσεις μαζί. Χαμηλή τεστοστερόνη με κατασταλμένες LH και FSH μπορεί να ταιριάζει με καταστολή του άξονα μετά από εξωγενή ανδρογόνα, ενώ διαφορετικοί συνδυασμοί αποτελεσμάτων μπορεί να απαιτούν εντελώς διαφορετική διερεύνηση.

Η αποκατάσταση μπορεί να χρειαστεί μήνες και δεν είναι απαραίτητα ταυτόχρονη για την τεστοστερόνη, τις γοναδοτροπίνες, τη σεξουαλική λειτουργία και τη σπερματογένεση.

Παράλληλα, η στυτική δυσλειτουργία δεν πρέπει να θεωρείται αποκλειστικά ορμονικό σύμπτωμα. Όταν επιμένει, χρειάζεται αξιολόγηση και για αγγειακούς, μεταβολικούς, ψυχολογικούς και φαρμακευτικούς παράγοντες.

Βιβλιογραφία

1. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018.
   Endocrine Society
2. American Urological Association. Erectile Dysfunction: AUA Guideline.
   American Urological Association
3. American Urological Association. Testosterone Deficiency Guideline.
   American Urological Association
4. Anawalt BD. Diagnosis and Management of Anabolic Androgenic Steroid Use. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;104(7):2490–2500.
   Oxford Academic
5. Solanki P, et al. Physical, psychological and biochemical recovery from anabolic steroid-induced hypogonadism: a scoping review. Endocrine Connections. 2023.
   PubMed Central
6. Armstrong JM, et al. Impact of anabolic androgenic steroids on sexual function. Translational Andrology and Urology. 2018.
   PubMed Central
7. McBride JA, Coward RM. Recovery of spermatogenesis following testosterone replacement therapy or anabolic-androgenic steroid use. Asian Journal of Andrology. 2016.
   PubMed Central
8. Grant B, et al. Clinical features of androgen abuse withdrawal in men during the first year of cessation. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2026.
   Oxford Academic
9. Endocrine Society. Hypogonadism in Men.
   Endocrine Society
10. Endocrine Society. Hyperprolactinemia.
    Endocrine Society

Ιατρική σημείωση: Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική εξέταση. Η ερμηνεία των ορμονικών εξετάσεων μετά από χρήση εξωγενών ανδρογόνων απαιτεί γνώση του ιστορικού, των χρησιμοποιούμενων ουσιών και του χρόνου από την τελευταία λήψη.