Εξετάσεις μετά τη Διακοπή Αναβολικών: Πότε Ελέγχονται Τεστοστερόνη, LH, FSH και Σπερμοδιάγραμμα;
Τελευταία ενημέρωση: 15 Αυγούστου 2026
Σύντομη απάντηση: Μετά τη διακοπή αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών, η τεστοστερόνη, η LH και η FSH μπορεί να παραμένουν κατασταλμένες για εβδομάδες ή μήνες. Επομένως, μια εξέταση που γίνεται πολύ σύντομα μετά την τελευταία λήψη μπορεί να δείξει την υπάρχουσα καταστολή, αλλά δεν προβλέπει απαραίτητα πόσο γρήγορα θα αποκατασταθεί ο ορμονικός άξονας. Σε άνδρα με συμπτώματα μπορεί να γίνει πρώιμος βασικός έλεγχος, ενώ η πορεία αξιολογείται συχνά με επαναληπτικές μετρήσεις.
Η ολική τεστοστερόνη πρέπει συνήθως να ελέγχεται πρωινές ώρες και ένα χαμηλό αποτέλεσμα χρειάζεται ερμηνεία μαζί με LH και FSH. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστούν οιστραδιόλη, προλακτίνη και SHBG. Αν υπάρχει ενδιαφέρον για γονιμότητα, το σπερμοδιάγραμμα είναι απαραίτητο: μπορεί να γίνει ήδη κατά την αρχική αξιολόγηση, αλλά η επανάληψή του αργότερα έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η αποκατάσταση της σπερματογένεσης είναι συνήθως βραδύτερη από την αποκατάσταση των ορμονών.[1][3]
Σημαντικό: δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο που να ισχύει για όλους. Η διάρκεια της προηγούμενης χρήσης, οι ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν, οι δόσεις, τα μακράς δράσης σκευάσματα, προηγούμενοι κύκλοι και τυχόν λήψη χοριακής γοναδοτροπίνης ή άλλων ορμονικών φαρμάκων μπορούν να αλλάξουν σημαντικά την εικόνα των εξετάσεων.
Περιεχόμενα άρθρου
- Τι συμβαίνει στις ορμόνες μετά τη διακοπή αναβολικών;
- Πότε πρέπει να γίνουν οι πρώτες εξετάσεις;
- Γιατί μια πολύ πρώιμη εξέταση μπορεί να παραπλανήσει;
- Πρακτικό χρονοδιάγραμμα ελέγχου
- Πότε ελέγχεται η τεστοστερόνη;
- Τι δείχνει η LH;
- Τι δείχνει η FSH;
- Πώς διαβάζονται μαζί τεστοστερόνη, LH και FSH;
- Χρειάζεται εξέταση οιστραδιόλης;
- Πότε χρειάζεται προλακτίνη;
- Τι ρόλο έχουν SHBG και ελεύθερη τεστοστερόνη;
- Πότε πρέπει να γίνει σπερμοδιάγραμμα;
- Πώς προετοιμαζόμαστε για το σπερμοδιάγραμμα;
- Τι μπορεί να δείξει το σπερμοδιάγραμμα μετά τα αναβολικά;
- Πότε η καταστολή θεωρείται παρατεταμένη;
- Τι αλλάζει όταν υπάρχει άμεση επιθυμία για παιδί;
- Γιατί το άρθρο δεν αποτελεί οδηγό «PCT»;
- Ποιες άλλες εξετάσεις μπορεί να χρειάζονται;
- Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση χωρίς αναμονή;
- Συχνές ερωτήσεις
◆ 1. Τι συμβαίνει στις ορμόνες μετά τη διακοπή αναβολικών;
Η εξωγενής χορήγηση τεστοστερόνης ή άλλων αναβολικών ανδρογόνων στεροειδών μπορεί να καταστείλει τον φυσιολογικό υποθαλαμο-υποφυσιο-γοναδικό άξονα. Ο οργανισμός αντιλαμβάνεται ότι υπάρχουν επαρκή ή υπερβολικά ανδρογόνα και μειώνει την παραγωγή των γοναδοτροπινών από την υπόφυση.
Οι δύο σημαντικότερες γοναδοτροπίνες είναι:
- LH – ωχρινοτρόπος ορμόνη: διεγείρει κυρίως τα κύτταρα Leydig των όρχεων για παραγωγή τεστοστερόνης.
- FSH – θυλακιοτρόπος ορμόνη: συμμετέχει, μαζί με την ενδοορχική τεστοστερόνη, στη φυσιολογική σπερματογένεση.
Κατά τη διάρκεια της χρήσης αναβολικών, οι LH και FSH μπορεί να μειωθούν πολύ ή ακόμη και να βρίσκονται κοντά στα κατώτερα όρια ανίχνευσης. Παράλληλα καταστέλλεται η ενδογενής παραγωγή τεστοστερόνης και μπορεί να μειωθεί σημαντικά η παραγωγή σπερματοζωαρίων.[3]
Μετά τη διακοπή, η αποκατάσταση δεν είναι άμεση. Ο εγκέφαλος, η υπόφυση και οι όρχεις χρειάζονται χρόνο μέχρι να επανέλθει η φυσιολογική μεταξύ τους επικοινωνία.
◆ 2. Πότε πρέπει να γίνουν οι πρώτες εξετάσεις;
Δεν υπάρχει ένας υποχρεωτικός κανόνας του τύπου «κάνε εξετάσεις ακριβώς 30 ημέρες μετά την τελευταία ένεση». Ένα τέτοιο χρονικό όριο θα ήταν υπεραπλούστευση.
Η σωστή χρονική στιγμή εξαρτάται από:
- ποια ουσία ή ουσίες είχαν χρησιμοποιηθεί,
- αν επρόκειτο για βραχείας ή μακράς δράσης σκεύασμα,
- τη διάρκεια της χρήσης,
- τις συνολικές δόσεις,
- αν είχαν προηγηθεί πολλοί κύκλοι,
- αν είχε χρησιμοποιηθεί εξωγενής τεστοστερόνη,
- αν χρησιμοποιήθηκε χοριακή γοναδοτροπίνη,
- αν χρησιμοποιήθηκαν φάρμακα που επηρεάζουν οιστρογόνα ή γοναδοτροπίνες,
- αν υπάρχουν συμπτώματα υπογοναδισμού,
- και κυρίως αν υπάρχει άμεση επιθυμία τεκνοποίησης.
Εάν υπάρχουν συμπτώματα όπως έντονη μείωση της libido, στυτική δυσλειτουργία, σημαντική κόπωση, απώλεια σεξουαλικών πρωινών στύσεων ή υποψία σοβαρής ορμονικής καταστολής, ο αρχικός εργαστηριακός έλεγχος δεν χρειάζεται να αναβάλλεται απλώς και μόνο για να συμπληρωθεί ένα αυθαίρετο χρονικό διάστημα.
Η πρώτη εξέταση λειτουργεί συχνά ως σημείο αναφοράς. Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ότι μπορεί να απεικονίζει ακόμη τη φάση της καταστολής και όχι την τελική κατάσταση του ορμονικού άξονα.
◆ 3. Γιατί μια πολύ πρώιμη εξέταση μπορεί να παραπλανήσει;
Το συχνότερο λάθος είναι να θεωρηθεί ότι μια χαμηλή τεστοστερόνη λίγες ημέρες ή εβδομάδες μετά τη διακοπή σημαίνει ότι ο οργανισμός δεν θα επανέλθει.
Στην πραγματικότητα, εκείνη τη χρονική στιγμή μπορεί να υπάρχει ακόμη αναμενόμενη καταστολή των LH και FSH. Επίσης, αναλόγως του σκευάσματος, μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει στον οργανισμό εξωγενές ανδρογόνο.
Έτσι είναι δυνατόν να εμφανιστούν διαφορετικές εικόνες:
- χαμηλή τεστοστερόνη με πολύ χαμηλές LH και FSH,
- φυσιολογική ή ακόμη και υψηλή τεστοστερόνη με κατασταλμένες LH και FSH,
- σταδιακή αύξηση των LH και FSH πριν αποκατασταθεί πλήρως η τεστοστερόνη,
- αποκατάσταση της τεστοστερόνης ενώ η σπερματογένεση παραμένει ακόμη μειωμένη.
Η τελευταία περίπτωση είναι ιδιαίτερα σημαντική: μια φυσιολογική τεστοστερόνη δεν αποδεικνύει ότι έχει ήδη αποκατασταθεί η γονιμότητα.
◆ 4. Πρακτικό χρονοδιάγραμμα ελέγχου
Το παρακάτω δεν αποτελεί απόλυτο πρωτόκολλο αλλά ένα πρακτικό πλαίσιο για να κατανοηθεί πώς μπορεί να οργανωθεί η εργαστηριακή παρακολούθηση.
| Χρονικό σημείο | Τι μπορεί να ελεγχθεί | Τι μας λέει |
|---|---|---|
| Πρώιμα μετά τη διακοπή | Τεστοστερόνη, LH, FSH ± SHBG, οιστραδιόλη, προλακτίνη ανάλογα με την περίπτωση | Καταγράφεται το επίπεδο της υπάρχουσας καταστολής. Δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλεψη της τελικής αποκατάστασης. |
| Περίπου 1–3 μήνες | Επανάληψη τεστοστερόνης, LH και FSH όταν οι αρχικές τιμές είναι παθολογικές ή υπάρχουν συμπτώματα | Εκτιμάται αν υπάρχει τάση επανενεργοποίησης του άξονα. |
| Περίπου 3–6 μήνες | Νέα ορμονική εκτίμηση και, όταν ενδιαφέρει η γονιμότητα, σπερμοδιάγραμμα ή επαναληπτικό σπερμοδιάγραμμα | Η εικόνα είναι συνήθως πιο αντιπροσωπευτική της πορείας αποκατάστασης. |
| Μετά τους 6 μήνες | Επανεκτίμηση εάν επιμένουν χαμηλή τεστοστερόνη, κατασταλμένες γοναδοτροπίνες, συμπτώματα ή σοβαρή διαταραχή σπέρματος | Αυξάνεται η ανάγκη να αποκλειστούν και άλλες αιτίες υπογοναδισμού ή υπογονιμότητας. |
| 6–12 μήνες και περισσότερο | Εξατομικευμένη ενδοκρινολογική/ανδρολογική παρακολούθηση | Η σπερματογένεση σε ορισμένους άνδρες χρειάζεται σημαντικά μεγαλύτερο χρόνο από τις ορμόνες για να ανακάμψει. |
Σε δημοσιευμένα δεδομένα για άνδρες με σχετικά περιορισμένη διάρκεια χρήσης, οι γοναδοτροπίνες συχνά αποκαθίστανται μέσα σε μερικούς μήνες. Ωστόσο υπάρχει μεγάλη διακύμανση και μετά από μακρόχρονη ή υψηλής δόσης χρήση η καταστολή μπορεί να διαρκέσει πολύ περισσότερο.[3][5]
◆ 5. Πότε ελέγχεται η τεστοστερόνη;
Η ολική τεστοστερόνη αποτελεί βασική εξέταση μετά τη διακοπή αναβολικών όταν υπάρχουν συμπτώματα ή όταν θέλουμε να αξιολογήσουμε την ανάκαμψη του άξονα.
Για σωστότερη ερμηνεία, η μέτρηση γίνεται κατά προτίμηση:
- πρωινές ώρες,
- σε σταθερές συνθήκες,
- και εφόσον βρεθεί χαμηλή, συνήθως επιβεβαιώνεται με δεύτερη πρωινή μέτρηση.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη διάγνωση υπογοναδισμού τονίζουν ότι η διάγνωση δεν βασίζεται σε μία μεμονωμένη χαμηλή μέτρηση, αλλά σε συμβατά συμπτώματα και επανειλημμένα χαμηλές τιμές τεστοστερόνης.[1]
Μετά από αναβολικά είναι ακόμη σημαντικότερο να μη διαβάζεται η τεστοστερόνη μόνη της. Η ίδια τιμή έχει διαφορετική σημασία ανάλογα με το τι συμβαίνει στις LH και FSH.
◆ 6. Τι δείχνει η LH;
Η LH είναι ιδιαίτερα χρήσιμη επειδή μας βοηθά να καταλάβουμε αν η υπόφυση έχει αρχίσει να διεγείρει ξανά τους όρχεις.
Χαμηλή τεστοστερόνη + χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική LH είναι εικόνα που ταιριάζει με κεντρική καταστολή του άξονα.
Αυτό είναι πολύ συχνό μετά από εξωγενή ανδρογόνα.
Αντίθετα, χαμηλή τεστοστερόνη με αυξημένη LH στρέφει περισσότερο την προσοχή προς μειωμένη ανταπόκριση των όρχεων και απαιτεί διαφορετική διερεύνηση.
Γι’ αυτό οι διεθνείς ενδοκρινολογικές οδηγίες συστήνουν τη μέτρηση LH και FSH για τη διάκριση πρωτοπαθούς από δευτεροπαθή υπογοναδισμό.[1]
◆ 7. Τι δείχνει η FSH;
Η FSH σχετίζεται περισσότερο με τη λειτουργία των σπερματικών σωληναρίων και τη σπερματογένεση.
Μετά από αναβολικά μπορεί να είναι πολύ χαμηλή λόγω καταστολής της υπόφυσης. Αυτό συμβάλλει στη μείωση της παραγωγής σπερματοζωαρίων.
Κατά την αποκατάσταση η FSH μπορεί να αυξηθεί, όμως δεν υπάρχει απλή αντιστοιχία του τύπου «φυσιολογική FSH = φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα».
Η πραγματική αξιολόγηση της ανδρικής γονιμότητας απαιτεί σπερμοδιάγραμμα.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η FSH είναι σημαντικά αυξημένη, ειδικά αν συνυπάρχει σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία. Σε αυτή την περίπτωση δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα ότι όλα οφείλονται απλώς σε προηγούμενη χρήση αναβολικών.
◆ 8. Πώς διαβάζονται μαζί τεστοστερόνη, LH και FSH;
| Τεστοστερόνη | LH / FSH | Πιθανή ερμηνεία |
|---|---|---|
| Χαμηλή | Χαμηλές | Συμβατή εικόνα συνεχιζόμενης κεντρικής καταστολής μετά από εξωγενή ανδρογόνα. |
| Χαμηλή | Φυσιολογικές αλλά όχι αυξημένες | Οι γοναδοτροπίνες μπορεί να είναι «ακατάλληλα φυσιολογικές» για τόσο χαμηλή τεστοστερόνη. Χρειάζεται συνολική αξιολόγηση. |
| Χαμηλή | Αυξημένες | Χρειάζεται διερεύνηση πιθανής πρωτοπαθούς δυσλειτουργίας των όρχεων και όχι απλή απόδοση του ευρήματος στην καταστολή. |
| Φυσιολογική | Χαμηλές | Αν ο έλεγχος έγινε πολύ νωρίς ή έχουν χρησιμοποιηθεί πρόσφατα ορμονικές ουσίες, δεν σημαίνει απαραίτητα πλήρη αποκατάσταση. |
| Φυσιολογική | Φυσιολογικές | Ενθαρρυντική εικόνα ορμονικής αποκατάστασης, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνη της φυσιολογική σπερματογένεση. |
Το σημαντικό είναι η πορεία των τιμών. Σε έναν άνδρα που ανακάμπτει από καταστολή, η σύγκριση διαδοχικών εξετάσεων είναι συχνά πιο χρήσιμη από μια μεμονωμένη μέτρηση.
◆ 9. Χρειάζεται εξέταση οιστραδιόλης;
Η οιστραδιόλη δεν είναι απαραίτητο να μετράται αυτοματοποιημένα σε κάθε άνδρα μετά τη διακοπή αναβολικών.
Μπορεί όμως να είναι χρήσιμη όταν υπάρχουν:
- γυναικομαστία ή ευαισθησία μαστών,
- σημαντικές διαταραχές libido,
- πολύ υψηλή ή πολύ χαμηλή τεστοστερόνη,
- ιστορικό χρήσης ουσιών που αρωματίζονται έντονα,
- ιστορικό χρήσης αναστολέων αρωματάσης,
- ή άλλος λόγος να διερευνηθεί η ισορροπία ανδρογόνων και οιστρογόνων.
Είναι επίσης δυνατόν μετά από μη ελεγχόμενη χρήση αναστολέων αρωματάσης η οιστραδιόλη να είναι υπερβολικά χαμηλή. Και αυτό μπορεί να συνοδεύεται από συμπτώματα.
Η οιστραδιόλη επομένως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ορμόνη που πρέπει απλώς να είναι «όσο πιο χαμηλή γίνεται».
◆ 10. Πότε χρειάζεται προλακτίνη;
Η προλακτίνη μπορεί να συμπεριληφθεί στον έλεγχο όταν υπάρχει:
- χαμηλή τεστοστερόνη σε συνδυασμό με χαμηλή ή φυσιολογική LH,
- σημαντική μείωση libido,
- στυτική δυσλειτουργία,
- γυναικομαστία ή έκκριση από μαστό,
- ή υποψία άλλης ενδοκρινολογικής διαταραχής.
Δεν πρέπει όμως κάθε αυξημένη προλακτίνη σε πρώην χρήστη αναβολικών να αποδίδεται στα αναβολικά.
Η προλακτίνη μπορεί να αυξηθεί λόγω στρες, φαρμάκων, υποθυρεοειδισμού, νεφρικής δυσλειτουργίας και πολλών άλλων καταστάσεων. Μια ήπια αύξηση συχνά χρειάζεται επανάληψη υπό σωστές συνθήκες και, ανάλογα με την περίπτωση, έλεγχο για μακροπρολακτίνη.
◆ 11. Τι ρόλο έχουν SHBG και ελεύθερη τεστοστερόνη;
Η ολική τεστοστερόνη δεν λέει πάντα ολόκληρη την ιστορία.
Η σφαιρίνη δέσμευσης ορμονών φύλου (SHBG) επηρεάζει την ποσότητα τεστοστερόνης που κυκλοφορεί δεσμευμένη στο αίμα. Η SHBG μπορεί να επηρεάζεται από την προηγούμενη χρήση ανδρογόνων, από τη λειτουργία του ήπατος, τον θυρεοειδή, την παχυσαρκία, την ινσουλινοαντίσταση και άλλους παράγοντες.
Όταν η ολική τεστοστερόνη είναι οριακή ή η SHBG είναι σημαντικά παθολογική, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει αξιολόγηση της ελεύθερης τεστοστερόνης με κατάλληλη μεθοδολογία ή υπολογισμό βάσει ολικής τεστοστερόνης, SHBG και λευκωματίνης.
Δεν υπάρχει λόγος όμως να παραγγέλλεται ένας πολύ μεγάλος ορμονικός έλεγχος σε όλους ανεξαιρέτως. Οι εξετάσεις επιλέγονται βάσει ιστορικού, συμπτωμάτων και αρχικών αποτελεσμάτων.
◆ 12. Πότε πρέπει να γίνει σπερμοδιάγραμμα;
Το σπερμοδιάγραμμα έχει διαφορετικό ρόλο από την τεστοστερόνη, την LH και την FSH.
Αν υπάρχει άμεση επιθυμία για παιδί, δεν χρειάζεται να περιμένουμε πολλούς μήνες απλώς και μόνο για να κάνουμε το πρώτο σπερμοδιάγραμμα. Μια αρχική εξέταση μπορεί να δείξει την πραγματική κατάσταση της σπερματογένεσης εκείνη τη χρονική στιγμή και να χρησιμεύσει ως βάση σύγκρισης.[2]
Το αποτέλεσμα μπορεί να δείξει:
- φυσιολογική συγκέντρωση σπερματοζωαρίων,
- ολιγοσπερμία,
- πολύ σοβαρή ολιγοσπερμία,
- μειωμένη κινητικότητα,
- διαταραχές μορφολογίας,
- ή ακόμη και αζωοσπερμία.
Η αζωοσπερμία μετά από αναβολικά είναι δυνατή λόγω ισχυρής καταστολής της σπερματογένεσης. Δεν σημαίνει όμως αυτόματα μόνιμη στειρότητα.
Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να θεωρείται χωρίς αξιολόγηση ότι κάθε αζωοσπερμία οφείλεται αποκλειστικά στα αναβολικά. Εάν επιμένει, χρειάζεται ολοκληρωμένος ανδρολογικός έλεγχος.
Επειδή η παραγωγή νέων σπερματοζωαρίων απαιτεί σημαντικό χρονικό διάστημα, οι μεταβολές στο σπερμοδιάγραμμα εμφανίζονται πιο αργά από τις μεταβολές των ορμονών. Γι’ αυτό η επανάληψη μετά από μερικούς μήνες είναι συχνά πολύ πιο χρήσιμη από επαναλαμβανόμενες εξετάσεις ανά λίγες εβδομάδες.[3]
◆ 13. Πώς προετοιμαζόμαστε για το σπερμοδιάγραμμα;
Η σωστή προετοιμασία έχει μεγάλη σημασία ώστε διαδοχικά σπερμοδιαγράμματα να μπορούν να συγκριθούν.
Το εργαστηριακό εγχειρίδιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας συστήνει συλλογή δείγματος μετά από 2 έως 7 ημέρες αποχής από εκσπερμάτιση.[4]
Επιπλέον:
- πρέπει να συλλεχθεί ολόκληρο το δείγμα,
- πρέπει να καταγραφεί αν χάθηκε μέρος του δείγματος, ιδιαίτερα η πρώτη ποσότητα,
- πρέπει να ακολουθούνται οι οδηγίες του εργαστηρίου για το δοχείο συλλογής, τον χρόνο και τη μεταφορά,
- καλό είναι τα επαναληπτικά δείγματα να γίνονται με παρόμοιο χρόνο αποχής ώστε να είναι περισσότερο συγκρίσιμα.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπογραμμίζει ότι το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί βασικό εργαλείο τόσο για τη διερεύνηση της ανδρικής γονιμότητας όσο και για την παρακολούθηση της σπερματογένεσης μετά από παρεμβάσεις που την επηρεάζουν.[4]
◆ 14. Τι μπορεί να δείξει το σπερμοδιάγραμμα μετά τα αναβολικά;
Τα αναβολικά δεν επηρεάζουν υποχρεωτικά όλες τις παραμέτρους στον ίδιο βαθμό.
Στο σπερμοδιάγραμμα αξιολογούνται μεταξύ άλλων:
- ο όγκος του σπέρματος,
- η συγκέντρωση σπερματοζωαρίων,
- ο συνολικός αριθμός σπερματοζωαρίων,
- η κινητικότητα,
- η προωθητική κινητικότητα,
- η μορφολογία,
- και άλλα χαρακτηριστικά ανάλογα με το εργαστήριο και την ένδειξη.
Το χαρακτηριστικότερο πρόβλημα της ισχυρής ορμονικής καταστολής είναι η πολύ σημαντική μείωση της συγκέντρωσης ή ακόμη και η απουσία σπερματοζωαρίων.
Ωστόσο το σπερμοδιάγραμμα παρουσιάζει φυσιολογική βιολογική διακύμανση. Για τον λόγο αυτό ένα παθολογικό αποτέλεσμα, ειδικά όταν πρόκειται να ληφθούν σημαντικές αποφάσεις, μπορεί να χρειάζεται επιβεβαίωση με επαναληπτική εξέταση.
Επίσης, κανένα μεμονωμένο όριο του σπερμοδιαγράμματος δεν λειτουργεί ως απόλυτο τεστ «γόνιμος ή στείρος». Η γονιμότητα αφορά το ζευγάρι συνολικά και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες.
◆ 15. Πότε η καταστολή θεωρείται παρατεταμένη;
Δεν υπάρχει απόλυτη ημερομηνία μετά την οποία όλοι οι άνδρες πρέπει να έχουν επανέλθει.
Δημοσιευμένα δεδομένα δείχνουν ότι σε πολλούς άνδρες με σχετικά μικρότερη διάρκεια έκθεσης οι LH και FSH επανέρχονται σε διάστημα μερικών μηνών και η τεστοστερόνη μπορεί να ακολουθήσει. Αυτό όμως δεν ισχύει σε όλους.[3]
Η αποκατάσταση μπορεί να είναι πιο αργή όταν υπάρχει:
- μακροχρόνια χρήση,
- πολλαπλοί προηγούμενοι κύκλοι,
- υψηλές συνολικές δόσεις,
- συνδυασμός πολλών ουσιών,
- μεγαλύτερη ηλικία,
- προϋπάρχουσα ορμονική διαταραχή,
- ή προηγούμενο πρόβλημα γονιμότητας.
Μετά από χρόνια ή υψηλής δόσης χρήση έχουν περιγραφεί άνδρες στους οποίους ο συμπτωματικός υπογοναδισμός επιμένει για πολύ μεγαλύτερο διάστημα.[3][5]
Επομένως, εάν μετά από αρκετούς μήνες παραμένει σημαντικά χαμηλή τεστοστερόνη, ιδιαίτερα με συμπτώματα, δεν αρκεί η φράση «περίμενε λίγο ακόμη». Χρειάζεται ιατρική διερεύνηση για να διαπιστωθεί αν πρόκειται μόνο για παρατεταμένη καταστολή ή συνυπάρχει άλλο αίτιο υπογοναδισμού.
◆ 16. Τι αλλάζει όταν υπάρχει άμεση επιθυμία για παιδί;
Η επιθυμία τεκνοποίησης αλλάζει ουσιαστικά την προτεραιότητα των εξετάσεων.
Σε αυτή την περίπτωση είναι χρήσιμο να υπάρχουν από νωρίς:
- πρωινή ολική τεστοστερόνη,
- LH,
- FSH,
- και τουλάχιστον ένα σωστά εκτελεσμένο σπερμοδιάγραμμα.
Ανάλογα με τα ευρήματα μπορεί να χρειαστούν επιπλέον εξετάσεις ή δεύτερο σπερμοδιάγραμμα.
Η Αμερικανική Ουρολογική Εταιρεία και η Αμερικανική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής επισημαίνουν ότι η εξωγενής τεστοστερόνη καταστέλλει τη σπερματογένεση και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σε άνδρες που ενδιαφέρονται για παρούσα ή μελλοντική γονιμότητα.[2]
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή ένας άνδρας μπορεί να δει χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή αναβολικών και να θεωρήσει ότι η λήψη τεστοστερόνης είναι ο προφανής τρόπος «αποκατάστασης». Αν όμως ο στόχος είναι η γονιμότητα, η εξωγενής τεστοστερόνη μπορεί να διατηρήσει ή να επιδεινώσει την καταστολή της σπερματογένεσης.
Όταν υπάρχει σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία και το ζευγάρι επιθυμεί άμεσα εγκυμοσύνη, η έγκαιρη εκτίμηση από ανδρολόγο, ουρολόγο με αντικείμενο την ανδρική γονιμότητα ή ενδοκρινολόγο είναι προτιμότερη από μήνες αυτοσχέδιων παρεμβάσεων.
◆ 17. Γιατί το άρθρο δεν αποτελεί οδηγό «PCT»;
Στο διαδίκτυο χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «PCT» για διάφορα σχήματα που λαμβάνονται μετά τη διακοπή αναβολικών.
Το παρόν άρθρο δεν αποτελεί οδηγό για τέτοια σχήματα και δεν προτείνει αυτοθεραπεία με χοριακή γοναδοτροπίνη, κλομιφαίνη, ταμοξιφαίνη, αναστολείς αρωματάσης ή άλλες ορμονικά δραστικές ουσίες.
Ο λόγος είναι απλός: οι ουσίες αυτές μπορούν να μεταβάλλουν σημαντικά την τεστοστερόνη, την LH, την FSH και την οιστραδιόλη και επομένως να αλλάξουν εντελώς την ερμηνεία του εργαστηριακού ελέγχου. Επιπλέον έχουν δικές τους ανεπιθύμητες ενέργειες και αντενδείξεις.
Η επιστημονική βιβλιογραφία αναγνωρίζει ότι για την αντιμετώπιση της καταστολής μετά από μη ιατρική χρήση αναβολικών τα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα και η αντιμετώπιση πρέπει να εξατομικεύεται.[3]
Πριν από οποιαδήποτε ορμονική θεραπεία πρέπει να είναι σαφής ο στόχος: αντιμετώπιση συμπτωμάτων, αποκατάσταση φυσιολογικού άξονα, άμεση γονιμότητα ή διερεύνηση άλλου υποκείμενου προβλήματος.
◆ 18. Ποιες άλλες εξετάσεις μπορεί να χρειάζονται;
Αν και το συγκεκριμένο άρθρο εστιάζει στον ορμονικό και αναπαραγωγικό έλεγχο, μετά από χρήση αναβολικών μπορεί να είναι χρήσιμο να αξιολογηθεί και η γενικότερη επίδραση στον οργανισμό.
Ανάλογα με το ιστορικό μπορεί να ζητηθούν:
- γενική αίματος και αιματοκρίτης,
- αιμοσφαιρίνη,
- ολική χοληστερόλη, HDL, LDL και τριγλυκερίδια,
- AST και ALT,
- γ-GT και χολερυθρίνη όταν υπάρχει σχετική ένδειξη,
- κρεατινίνη και εκτιμώμενος ρυθμός σπειραματικής διήθησης,
- γενική ούρων και λευκωματίνη ούρων σε επιλεγμένες περιπτώσεις,
- και άλλες εξετάσεις ανάλογα με τις ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν και τα συμπτώματα.
Αυτό έχει σημασία επειδή η διακοπή δεν σημαίνει ότι όλες οι μεταβολές στον αιματοκρίτη, τα λιπίδια, το ήπαρ ή άλλες εργαστηριακές παραμέτρους έχουν ήδη επανέλθει.
◆ 19. Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση χωρίς αναμονή;
Ο εργαστηριακός επανέλεγχος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως λόγος αναβολής ιατρικής εκτίμησης όταν υπάρχουν σημαντικά συμπτώματα.
Χρειάζεται αξιολόγηση ιδιαίτερα όταν υπάρχει:
- πολύ χαμηλή τεστοστερόνη με έντονα συμπτώματα,
- επίμονη καταστολή για πολλούς μήνες,
- σοβαρή στυτική δυσλειτουργία ή πλήρης απώλεια libido,
- αζωοσπερμία ή πολύ σοβαρή ολιγοσπερμία με επιθυμία τεκνοποίησης,
- υψηλή FSH ή LH που δεν ταιριάζει με απλή κεντρική καταστολή,
- σημαντικά αυξημένη προλακτίνη,
- γυναικομαστία που εξελίσσεται,
- έντονος πονοκέφαλος ή διαταραχές όρασης μαζί με ορμονικές διαταραχές,
- ή οποιοδήποτε άλλο εύρημα που δημιουργεί υποψία υποφυσιακής ή πρωτοπαθούς ορχικής νόσου.
Η προηγούμενη χρήση αναβολικών είναι σημαντική πληροφορία, αλλά δεν πρέπει να γίνεται αιτία ώστε κάθε παθολογικό αποτέλεσμα να αποδίδεται αυτόματα σε αυτή.
◆ 20. Τι να κρατήσετε
- Μετά τη διακοπή αναβολικών, τεστοστερόνη, LH και FSH μπορεί να παραμένουν κατασταλμένες για σημαντικό χρονικό διάστημα.
- Μια πολύ πρώιμη εξέταση μπορεί να είναι χρήσιμη ως αρχική καταγραφή, αλλά δεν προβλέπει από μόνη της αν και πότε θα ολοκληρωθεί η αποκατάσταση.
- Η τεστοστερόνη πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με LH και FSH.
- Ένα χαμηλό αποτέλεσμα τεστοστερόνης συνήθως χρειάζεται επιβεβαίωση με κατάλληλη πρωινή μέτρηση.
- Η οιστραδιόλη και η προλακτίνη δεν είναι απαραίτητες σε όλους, αλλά μπορεί να είναι πολύ χρήσιμες όταν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις.
- Η αποκατάσταση της σπερματογένεσης μπορεί να καθυστερεί περισσότερο από την ορμονική αποκατάσταση.
- Αν υπάρχει άμεση επιθυμία για παιδί, το σπερμοδιάγραμμα μπορεί να γίνει από την αρχική αξιολόγηση και να επαναληφθεί αργότερα.
- Φυσιολογική τεστοστερόνη δεν σημαίνει υποχρεωτικά φυσιολογικό αριθμό σπερματοζωαρίων.
- Η εξωγενής τεστοστερόνη δεν αποτελεί θεραπεία αποκατάστασης της γονιμότητας, επειδή μπορεί να συνεχίσει να καταστέλλει τη σπερματογένεση.
- Μετά από μακρόχρονη χρήση η αποκατάσταση μπορεί να χρειαστεί πολλούς μήνες και σε ορισμένους άνδρες ακόμη περισσότερο.
◆ 21. Συχνές ερωτήσεις
Πόσες ημέρες μετά τη διακοπή αναβολικών πρέπει να κάνω τεστοστερόνη;
Δεν υπάρχει ένας αριθμός ημερών που να ισχύει για όλους. Η χρονική στιγμή εξαρτάται από το είδος του αναβολικού, τον χρόνο δράσης του, τη διάρκεια χρήσης και τα συμπτώματα. Ένας πρώιμος έλεγχος μπορεί να καταγράψει την καταστολή, αλλά συνήθως χρειάζεται επανέλεγχος για να αξιολογηθεί η πορεία αποκατάστασης.
Χαμηλή τεστοστερόνη και σχεδόν μηδενικές LH και FSH μετά τη διακοπή σημαίνουν μόνιμη βλάβη;
Όχι απαραίτητα. Η εικόνα αυτή είναι συμβατή με καταστολή του υποθαλαμο-υποφυσιο-γοναδικού άξονα και μπορεί να παρατηρηθεί για εβδομάδες ή μήνες μετά τη διακοπή. Η εξέλιξη των τιμών και το ιστορικό είναι περισσότερο χρήσιμα από μία μεμονωμένη εξέταση.
Αν η τεστοστερόνη έγινε φυσιολογική, έχει επανέλθει και το σπέρμα;
Όχι απαραίτητα. Η σπερματογένεση μπορεί να χρειαστεί περισσότερο χρόνο για να αποκατασταθεί. Η κατάσταση της γονιμότητας εκτιμάται με σπερμοδιάγραμμα και όχι από την τεστοστερόνη μόνο.
Μπορεί να γίνει σπερμοδιάγραμμα αμέσως μετά τη διακοπή;
Ναι, ιδιαίτερα αν υπάρχει άμεση επιθυμία τεκνοποίησης. Το αποτέλεσμα δείχνει την κατάσταση εκείνη τη στιγμή και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αρχική μέτρηση. Επειδή όμως η παραγωγή νέων σπερματοζωαρίων χρειάζεται χρόνο, συχνά απαιτείται επαναληπτικό σπερμοδιάγραμμα μετά από μερικούς μήνες.
Πόσο χρόνο θέλει για να επανέλθει το σπερμοδιάγραμμα;
Υπάρχει μεγάλη διακύμανση. Σε ορισμένους άνδρες η βελτίωση εμφανίζεται μέσα σε μερικούς μήνες, ενώ σε άλλους μπορεί να χρειαστεί ένας χρόνος ή περισσότερο, ιδιαίτερα μετά από παρατεταμένη ή υψηλής δόσης χρήση. Δεν πρέπει να δίνεται εγγύηση συγκεκριμένου χρόνου αποκατάστασης.
Χρειάζεται πάντα οιστραδιόλη μετά τη διακοπή;
Όχι. Είναι περισσότερο χρήσιμη όταν υπάρχουν γυναικομαστία, ευαισθησία μαστών, διαταραχές libido, πολύ υψηλή ή χαμηλή τεστοστερόνη ή ιστορικό ουσιών που επηρεάζουν σημαντικά την παραγωγή οιστρογόνων.
Χρειάζεται πάντα προλακτίνη;
Όχι σε όλους. Μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει χαμηλή τεστοστερόνη με χαμηλή ή φυσιολογική LH, προβλήματα libido ή στύσης, γυναικομαστία ή άλλο σχετικό κλινικό εύρημα. Αυξημένη προλακτίνη δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στα αναβολικά.
Αν LH και FSH παραμένουν χαμηλές στους τρεις μήνες πρέπει να ανησυχώ;
Χρειάζεται να αξιολογηθούν μαζί με την τεστοστερόνη, τα συμπτώματα, τη διάρκεια και το είδος της προηγούμενης χρήσης. Σε ορισμένους άνδρες η καταστολή εξακολουθεί να υπάρχει στους πρώτους μήνες. Η απουσία τάσης αποκατάστασης ή η επιμονή σημαντικών συμπτωμάτων αποτελεί λόγο ιατρικής αξιολόγησης.
Μπορώ να πάρω τεστοστερόνη αν μετά τη διακοπή η δική μου είναι χαμηλή;
Δεν πρέπει να λαμβάνεται εξωγενής τεστοστερόνη χωρίς ιατρική αξιολόγηση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό αν ενδιαφέρει η γονιμότητα, επειδή η εξωγενής τεστοστερόνη καταστέλλει τις γοναδοτροπίνες και μπορεί να μειώσει σημαντικά ή ακόμη και να διακόψει τη σπερματογένεση.
Τι πρέπει να πω στον γιατρό ή στο εργαστήριο πριν τις εξετάσεις;
Είναι σημαντικό να αναφερθούν όσο γίνεται ακριβέστερα οι ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν, πότε έγινε η τελευταία λήψη ή ένεση και αν έχουν χρησιμοποιηθεί πρόσφατα τεστοστερόνη, χοριακή γοναδοτροπίνη, κλομιφαίνη, ταμοξιφαίνη, αναστολέας αρωματάσης ή άλλο ορμονικά δραστικό φάρμακο. Οι πληροφορίες αυτές μπορεί να αλλάξουν ουσιαστικά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.
◆ 22. Εργαστηριακός έλεγχος
| Έλεγχος ορμονών Η τεστοστερόνη, η LH, η FSH και οι συμπληρωματικές ορμονικές εξετάσεις πρέπει να αξιολογούνται σε συνδυασμό και όχι ως μεμονωμένοι αριθμοί. Δείτε τους Οδηγούς Εξετάσεων → |
| Αιματολογικές και βιοχημικές εξετάσεις Μετά από χρήση αναβολικών μπορεί, ανάλογα με το ιστορικό, να χρειάζεται παράλληλος έλεγχος αιματοκρίτη, λιπιδίων, ήπατος και νεφρικής λειτουργίας. Δείτε τις αιματολογικές εξετάσεις → |
| Κλείστε ραντεβού Για εργαστηριακό έλεγχο στο Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμία μπορείτε να προγραμματίσετε την επίσκεψή σας. Ραντεβού → |
| Επικοινωνία με το εργαστήριο Για πληροφορίες σχετικά με την προετοιμασία και τη διενέργεια των εξετάσεων μπορείτε να επικοινωνήσετε με το εργαστήριο. 22310 66841 → |
Βιβλιογραφία
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al.
Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline.
Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
Endocrine Society – Clinical Practice Guideline. - American Urological Association / American Society for Reproductive Medicine.
Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline – 2024 Amendment.
AUA/ASRM Male Infertility Guideline. - Anawalt BD.
Diagnosis and Management of Anabolic Androgenic Steroid Use.
Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;104(7):2490–2500.
Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. - World Health Organization.
WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6th edition.
Geneva: World Health Organization; 2021.
World Health Organization. - Solanki P, et al.
Physical, psychological and biochemical recovery from anabolic steroid-induced hypogonadism: a scoping review.
PubMed Central. - Brannigan RE, Hermanson L, Kaczmarek J, et al.
Updates to Male Infertility: AUA/ASRM Guideline (2024).
Journal of Urology. 2024;212(6):789–799.
PubMed.
Ιατρική σημείωση: Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η χρονική στιγμή και το είδος των εξετάσεων μετά από χρήση αναβολικών εξαρτώνται από το ιστορικό, τις ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν, τα συμπτώματα και τον στόχο του ελέγχου, ιδιαίτερα όταν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης.